ئەڵماس خانی کەنوولەیی (1706–1777)، کە بە نازناوە سەربازییەکەی، سەرهەنگ ئەڵماس خان، ناسراوە، شاعیرێکی کوردی گوندی کەنوولە بوو لە ناوچەی کرماشان لە ڕۆژاوای ئێران، لە سەردەمی فەرمانڕەواییی بنەماڵەی زەنددا. زیاتر بە نووسینەوەی شاهنامەی کوردی ناسراوە؛ کۆمەڵێک شیعری ئەپیکی کە تا سەردەمی ئەو بە زار لە نێو کۆمەڵگە کوردەکاندا دەگوازرانەوە. بە زاراوەی گۆرانی دەینووسی، کە زمانی کلاسیکیی ئەدەبیی جیهانی کوردی لە باشوور و ڕۆژهەڵات بوو.
پێڕستی ناوەڕۆک
ئەڵماس خانی کەنوولەیی کێ بوو؟
ئەڵماس خان لە 1706دا لە گوندی کەنوولە، لە نزیک کرماشان لە ڕۆژاوای ئێرانی ئێستا، لەدایک بوو. لەژێر فەرمانڕەواییی بنەماڵەی زەنددا ژیا، کە لە ماوەی بەشێکی زۆری سەدەی هەژدەهەمدا لە شیرازەوە فەرمانڕەواییی ئێرانی دەکرد. نازناوە سەربازییەکەی، سەرهەنگ، ئاماژە بەوە دەکات کە لەگەڵ کارە شیعرییەکانیدا پلەیەکی ئەفسەریشی هەبوو. لە 1777دا مرد، ئەویش لە ناوچەی کرماشان.
بە گۆرانی دەینووسی، کە لە هەندێک چوارچێوەدا بە گوورانی یان هەورامیش ناو دەبرێت؛ زمانە ئێرانییەکەی باکووری ڕۆژاوا کە لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا سەدەی هەژدەهەم ئامرازی سەرەکیی ئەدەبیی شیعری کوردی بوو لە باشوور و ڕۆژهەڵات. نووسین بە گۆرانی ئەوی خستە ناو نەریتێکی درێژخایەنەوە کە شاعیرە پێشووەکانی وەک مەلا پەریشان و خانای قوبادیی لەخۆ دەگرت.
شاهنامەی کوردی
گرنگترین بەشداریی ئەڵماس خان لە ئەدەبیاتی کوردیدا شاهنامەی کوردییە؛ کۆمەڵێک شیعری ئەپیکی بە گۆرانی کە پشت بە هەمان ئەفسانە قارەمانێتییەکانی شاهنامە فارسییەکەی فیردەوسی دەبەستێت، بەڵام بە ڕادەیەکی بەرچاو لێی جیاوازە. شاهنامەی کوردی قارەمان و چیرۆکەکانی نەریتێکی زارەکیی تایبەتی کوردی دەپارێزێت، لەوانە کەسایەتییەکان کە لە دەقە فارسییە ڕەسەنەکەدا نین. کێشەکەی بڕگەییە و شێوازە تایبەتەکانی عەرووزی کوردی پەیڕەو دەکات، نەک عەرووزی فارسی.
ئەم شیعرە ئەپیکییانە بۆ چەند نەوەیەک پێش ئەوەی ئەڵماس خان بیاننووسێتەوە، بە زار لە نێو کۆمەڵگە کوردەکاندا دەگوازرانەوە. لە نەریتی باودا، نووسینەوەیان بە ئەو دەدرێتە پاڵ، هەرچەند لێکۆڵینەوەی زانستی سەلماندوویەتی کە شاهنامەی کوردی وەک کۆمەڵە دەقێکی نووسراو پشت بە بەشداریی چەندین نووسەر لە کات و شوێنی جیاواز دەبەستێت. ڕۆڵی ئەو ڕۆڵی کۆکەرەوە و نووسەرێکی سەرەکی بوو لە چوارچێوەی نەریتێکی فراوانتردا و تاکە بنیاتنەری نەبوو.
دەستنووسەکانی شاهنامەی کوردی لە کتێبخانە نەتەوەییەکانی بەرلین و لەندەن و پاریسدا پارێزراون؛ ئەمە نیشانەی ئەو سەرنجە زانستییە نێودەوڵەتییەیە کە نەریتەکە بە درێژاییی سەدەکان ڕای کێشاوە.
بەرهەمەکانی دیکە
جگە لە شاهنامە، ناوی ئەڵماس خان هەروەها بە هۆنراوەی گووربە و مووش، واتە «پشیلە و مشک»، بەستراوە؛ بەرهەمێکی گاڵتەئامێز کە لە نەریتی دەستنووسدا بە ئەو دەدرێتە پاڵ. لە پاڵ بەرهەمە ئەپیکییەکەیدا شێوازێکی سووکتر دەنوێنێت و فراوانیی بەرهەمە شیعرییەکانی دەخاتە ڕوو.
چوارچێوەی مێژوویی
سەدەی هەژدەهەم لووتکەی بەرهەمهێنانی ئەدەبیی کلاسیکیی گۆرانی بوو. هاوچەرخەکان و ئەوانەی لە سەردەمەکەی ئەڵماس خان نزیک بوون خانای قوبادییان (1700–1759) لەخۆ دەگرت، کە شیرین و خوسرەوی بە گۆرانی نووسی، هەروەها زۆر وەرگێڕ و داڕێژەرەوەی بێناو کە کلاسیکە فارسییەکانیان بە شێوەی ئەپیکیی گۆرانی داڕشتەوە. سەردەمی بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەند، سەرەڕای پشێویی سیاسییەکەی، سەردەمێکی بەرهەمدار بوو بۆ کولتووری ئەدەبیی ناوچەیی لە ڕۆژاوای ئێران و کوردستانی عێراقدا.
میرات
ئەڵماس خانی کەنوولەیی بە سەرەکی وەک ئەو کەسایەتییە یادی دەکرێتەوە کە بە پاراستنی شاهنامەی کوردی بە شێوەی نووسراوەوە بەستراوە. بەرهەمەکەی مسۆگەری کرد کە بەشێکی سەرەکیی نەریتی زارەکیی قارەمانێتیی کورد لە شێوەی دەستنووسدا بمێنێتەوە و بۆ خوێنەر و زانایانی دواتر بگوازرێتەوە. نوێنەرایەتیی لووتکەی کلاسیکیی نەریتی ئەدەبیی گۆرانی دەکات لە ناوچەی کرماشاندا.
پرسیارە باوەکان
شاهنامەی کوردی چییە؟
شاهنامەی کوردی کۆمەڵێک شیعری ئەپیکییە بە زاراوەی گۆرانیی کوردی، کە پشت بە نەریتی زارەکیی قارەمانێتی دەبەستێت کە کۆنترە لە شاهنامە فارسییەکەی فیردەوسی. قارەمان و چیرۆکی کوردی لەخۆ دەگرێت کە لە دەقە فارسییە ڕەسەنەکەدا نین و کێشەکەی شێوازە بڕگەییە کوردییەکان پەیڕەو دەکات. ئەڵماس خانی کەنوولەیی ئەو شاعیرەیە کە ناوی زیاتر لە هەمووان بە نووسینەوەی لە سەدەی هەژدەهەمدا بەستراوە.
ئەڵماس خان بە چ زمانێک دەینووسی؟
بە گۆرانی (گوورانی) دەینووسی؛ زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا کە لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی مۆدێرندا وەک ئامرازی کلاسیکیی ئەدەبی بۆ بەشێکی زۆری شیعری کوردی بەکاردەهات. هەمان زمانە کە شاعیرە گۆرانییە پێشووەکانی وەک مەلا پەریشان و خانای قوبادی بەکاریان هێناوە.
کەی و لە کوێ ژیا؟
لە 1706دا لە گوندی کەنوولە لە نزیک کرماشان لە ڕۆژاوای ئێران لەدایک بوو و لە 1777دا مرد. لەژێر فەرمانڕەواییی بنەماڵەی زەنددا ژیا.
سەرچاوەکان
S.A. Hosseini Abbariki, “Surveying Almas Khan-e Kanouleʻei Poetry, Literary Works and His Life (Based on Almas Khan-e Kanouleʻei Manuscripts),” Journal of Kurdish Literature, vol. 3, no. 1, 2017, pp. 75–112.
Encyclopædia Iranica، «Kurdish Written Literature» — چوارچێوەیەک بۆ بەرهەمهێنانی ئەدەبیی گۆرانی و نەریتی شاهنامەی کوردی پێشکەش دەکات.
ویکیپیدیا، «Almas Khan-e Kanouleʻei» و «Kurdish Shahnameh».