شێخ مەعریفی نۆدێ (1753–1838 یان 1839) سۆفی، شاعیر و زانایەکی ئایینیی کورد بوو کە بەرهەمێکی زۆر بەرچاوی هەبوو. لە گوندی نۆدێ لە نزیک سلێمانی لەدایک بوو و 59 کتێب و 870 شیعری بەوەوە دەبەسترێتەوە؛ ئەم بەرهەمە زۆرە دەیخاتە ڕیزی بەرهەمدارترین زانایانی جیهانی کوردیی کلاسیک. بەرهەمەکەی کە زیاترین بەکارهێنانی هەبوو، فەرهەنگی ئەحمەدی، ڕێنماییەکی وشەی عەرەبی-کوردییە کە بۆ کوڕەکەی نووسی و بۆ چەندین نەوە لە مەدرەسە کوردییەکاندا دەخوێندرا. هەروەها یەکێک لە باوباپیرانی شێخ مەحموودی بەرزنجی بوو، سەرکردە کوردەکەی سەرەتای سەدەی بیستەم کە بە پاشای کوردستان ناسراو بوو.
ناوەڕۆک
ژیان و ڕەگ و ڕیشە
مەعریفی نۆدێ لە ساڵی 1753 لە گوندی نۆدێ لە نزیک شاری سلێمانی لەدایک بوو؛ لەو ناوچەیەی کە ئەمڕۆ هەرێمی کوردستانی عێراقە. ناوی تەواوی شێخ مەعریف (یان مەعروف) نۆدێیە. لە خێزانێکی ئایینی لەدایک بوو و خوێندنی سەرەتایی لە باوکی وەرگرت. دواتر لە قەڵاچووالان بەردەوام بوو لە خوێندن، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە و ببێتە مامۆستا لە مزگەوتی گەورەی سلێمانی، کە یەکێک بوو لە ناوەندە پێشەنگەکانی زانستی ئیسلامی لە ناوچەکەدا. لەوێ بە بەرهەمدارییەکی زۆرەوە وانەی دەوتەوە و دەینووسی تا مردنی لە 1838 یان 1839.
زانا، مامۆستا و سۆفی
شێخ مەعریف جگە لە زانایەکی ئیسلامی، سۆفیش بوو. لە زانستە ئایینییەکاندا شارەزا بوو و لە چەندین بواردا نووسی: فیقه، زانستی کەلام، ئەخلاق، ئەستێرەناسی، دەق و زمانناسی و ئەدەب. بەرهەمەکانی زمانەکانی عەرەبی، فارسی و کوردی دەگرنەوە و ئەو کولتوورە زانستییە سێزمانییەی سلێمانیی سەردەمی بابان ڕەنگ دەدەنەوە، کە تێیدا ئامانجە کولتوورییە نوێیەکانی شارەکە لە ژێر فەرمانڕەوا کوردەکانیدا، شاعیر و زانایانی پێکەوە کۆ دەکردەوە.
59 کتێب و 870 شیعری بەوەوە دەبەسترێتەوە؛ قەبارەیەک لە بەرهەم کە بەرهەمهێنانی پێویستی دەبوو بە نووسینی بەردەوام و ڕێکخراو بە درێژایی چەندین دەیەی ژیانە درێژەکەی. نزیکەی 85 یان 86 ساڵ ژیا.
فەرهەنگی ئەحمەدی
لە ڕووی بەکارهێنانی کردەییەوە، کاریگەرترین بەرهەمی شێخ مەعریف فەرهەنگی ئەحمەدییە؛ ڕێنماییەکی کورتی وشەی عەرەبی-کوردی کە بۆ کوڕەکەی ئەحمەد نووسی تا کوڕەکە بتوانێت وشەکانی عەرەبی ئاسانتر فێر ببێت. لە پێشەکییەکەیدا، کە بە فارسی نووسراوە، ئەم مەبەستەی بە ڕوونی باس کرد: ئامرازێکی یارمەتیدەری فێرکردن بوو بۆ منداڵەکەی خۆی.
فەرهەنگی ئەحمەدی زۆر لە چوارچێوەی ماڵ تێپەڕی. بۆ چەندین دەیە لە مەدرەسەکانی سەرانسەری کوردستاندا بەکار هات بۆ ناساندنی وشەکانی عەرەبی بە خوێندکارە گەنجەکان لە ڕێگەی زمانی دایکیی کوردییەوە. بەرهەمێکی بچووکە، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە گرنگە: نموونەیەکی سەرەتایی بۆ بەکارهێنانی کوردی وەک ئامرازی خوێندنی فەرمی، لەبری ئەوەی تەنها بۆ شیعر و هۆنراوەی ئایینی بەکار بهێنرێت.
شیعر و نووسینە ئایینییەکان
870 شیعرەکەی شێخ مەعریف بابەتە عیرفانی، پەرستشئامێز و ئەخلاقییەکان دەگرنەوە. هەم بە کوردی و هەم بە عەرەبی و فارسی نووسی، هەرچەند بەرهەمە کوردییەکەی بە بەراورد لەگەڵ کارە عەرەبی و فارسییەکەی ڕێژەیەکی کەمی هەیە. ئەمە شێوازێکی باوی کولتووری زانستیی سەردەمەکەی بوو، کە تێیدا عەرەبی هێشتا زمانی سەرەکیی زانستی ئیسلامی بوو و فارسی زمانی پڕشکۆی ئەدەب و کارگێڕی بوو.
نووسینە ئایینییەکانی بەرهەم لەسەر فیقه، ئەخلاق و زانستی کەلامی ئیسلامی دەگرنەوە. لە نێو بەرهەمە عەرەبییەکانیدا al-Rawdah al-ghanna fi al-duʼaʼ bi-asmaʼ Allah al-Husna هەیە؛ بەرهەمێکی پەرستشئامێز لەسەر نیایش بە بەکارهێنانی ناوەکانی خودا.
میرات و خێزان
شێخ مەعریفی نۆدێ تەنها بەهۆی زانستی خۆیەوە دیار نییە، بەڵکو بە نەوەکانیشی دیارە. باوکی کاک ئەحمەدی سۆفی بوو و لە ڕێگەی ئەو بنەچەیەوە یەکێک لە باوباپیرانی شێخ مەحموودی بەرزنجی بوو؛ ئەو سەرکردە کوردەی کە لە 1922دا خۆی بە پاشای کوردستان ڕاگەیاند و سەرکردایەتیی چەندین ڕاپەڕینی دژی دەسەڵاتی بەریتانیا لە عێراق کرد، پێش ئەوەی لە کۆتاییدا دوور بخرێتەوە. ڕەگ و ڕیشە قووڵەکانی بنەماڵەی بەرزنجی لە زانستی ئایینیی ناوچەی سلێمانیدا بۆ ڕەچەڵەکی شێخ مەعریف دەگەڕێنەوە.
نووسینەوە و بەکارهێنانی فەرهەنگی ئەحمەدی لە مەدرەسەکاندا بەردەوام بوو، تەنانەت تا ناو سەدەی بیستەمیش. بەرهەمە زانستییە فراوانترەکەی هێشتا سەرچاوەیەکە بۆ مێژوونووسانی بیری ئایینی و ئەدەبی کوردی.
پرسیارە باوەکان
مەعریفی نۆدێ زیاتر بە چی ناسراوە؟
زیاتر بە فەرهەنگی ئەحمەدی ناسراوە، ڕێنماییەکی وشەی عەرەبی-کوردی کە بۆ چەندین نەوە لە مەدرەسە کوردییەکاندا بەکار هات، و بە بەرهەمە زۆرەکەی کە 59 کتێب و 870 شیعرە بە عەرەبی، فارسی و کوردی.
چ پەیوەندییەکی بە شێخ مەحموودی بەرزنجییەوە هەیە؟
شێخ مەعریفی نۆدێ یەکێک لە باوباپیرانی شێخ مەحموودی بەرزنجی بوو؛ سەرکردە کوردەکەی سەرەتای سەدەی بیستەم کە سەرکردایەتیی چەندین ڕاپەڕینی دژی دەسەڵاتی بەریتانیا لە عێراق کرد. بنەچەی بنەماڵەی بەرزنجی لە ڕێگەی کوڕەکەی شێخ مەعریف، کاک ئەحمەدی سۆفی، بۆ شێخ مەعریف دەگەڕێتەوە.
لە کوێ لەدایک بوو و کەی مرد؟
لە ساڵی 1753 لە گوندی نۆدێ لە نزیک سلێمانی لەدایک بوو و لە 1838 یان 1839 مرد، لە تەمەنی نزیکەی 85 یان 86 ساڵیدا.
سەرچاوەکان
Wikipedia، «Marif Nodeyi»، بە هێنانەوەی سەرچاوە ژیاننامەییە ڕەسەنەکان.
Kurdish Academy، «The History of Kurdish Language» — فەرهەنگی ئەحمەدی و بەکارهێنانی لە خوێندنی مەدرەسە کوردییەکاندا باس دەکات.
Encyclopædia Iranica، «Kurdish Written Literature» — چوارچێوەی بەرهەمهێنانی ئەدەبی سۆرانی و ناوچەیی کوردی لە سەردەمی باباندا دەخاتە ڕوو.
شێخ مەعریفی نۆدێ، al-Rawdah al-ghanna fi al-duʼaʼ bi-asmaʼ Allah al-Husna — بەرهەمێکی ڕەسەنی پەرستشئامێز بە عەرەبی.