هەندێک ژیان ئەوەندە درێژە کە شارستانیەتەکان بە تەواوی دەگرێتەوە. فەرەمەرز ئەسەدی لە جیهانی ئیمپراتۆریەتی قاجاردا لەدایک بوو؛ جیهانێک لە دابونەریتی هۆزەکی، شیعری فارسیی دەربار و گوندە شاخاوییەکانی کورد کە ئاوازی ژیانی ڕۆژانەیان بۆ سەدەها کەم گۆڕابوو. سەد ساڵ دواتر، لە 1969، مرد، دوای تێپەڕین بە شۆڕشی دەستووری، دوو شەڕی جیهانی، سەرهەڵدان و ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گۆڕانی ئێران لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی فەرمانڕەوای پەهلەویدا. هاتنی تەلەگراف و تەلەفزیۆنی بینی. بینی زمانی کوردی چۆن لە زمانێکی نەریتی زارەکی و شیعری دەستنووسەوە گۆڕا بۆ زمانێک کە لە ناو دەوڵەتێکی نوێی دژمنکاردا بۆ مانەوەی خۆی دەجەنگێت.
لە تەواوی ئەم ماوەیەدا، ئەسەدی دەینووسی. شاعیری نەریتە کلاسیکییەکانی فارسی و کوردی بوو و لەو قاڵبانەدا کاری دەکرد، واتە غەزەل و قەسیدە و ڕوباعی، کە بۆ هەزار ساڵ شێوەیان بە خەیاڵی ئەدەبیی جیهانی ئێران دابوو. بەڵام ئەو ئەم قاڵبانەی بەرەو ئەزموونە تایبەتەکەی ژیانی کورد ئاراستە کرد: سروشتەکانی، لەدەستدانەکانی، سەرڕەقی و جوانییەکەی. بە مانای سیاسی شۆڕشگێڕ نەبوو، هەرچەندە بە شۆڕشی زۆردا تێپەڕیبوو. بەو مانایە شۆڕشگێڕ بوو کە گرنگیی زیاتر هەبوو: پیاوێک کە لە سەدەیەک پڕئاژاوەدا پێداگریی لەوە دەکرد کە دەنگی کورد لە ئەدەبی فارسیدا پەراوێزی نییە، بەڵکو ناوەندییە؛ پەراوێزنووسێک نییە، بەڵکو بەشێکی تەواوە.
درێژیی تەمەنی شتێکی پێ بەخشی کە کەم نووسەر هەیانە: دیدی سەدەیەکی تەواو. پیاوانێکی ناسیبوو کە ئەوانیش پیاوانێکیان ناسیبوو کە لە جیهانێکی تەواو جیاوازدا ژیابوون. لە ناخیدا زنجیرەیەکی زیندووی یادەوەریی هەڵگرتبوو کە دەگەڕایەوە بۆ کوردستانێک پێش تەلەگراف، پێش دەستوورەکان و پێش دابەشکردنی گەلی کورد بەسەر چوار دەوڵەتدا. هەڵبژاردنی گواستنەوەی ئەو یادەوەرییە لە ڕێگەی شیعرەوە، هەڵبژاردنی پیاوێک بوو کە تێگەیشتبوو بەردەوامترین شێوەی بەرخۆدان ڕاپەڕین نییە، بەڵکو دێڕە شیعرەکەیە.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: ڕەگە ئەدەبییەکانی کورد لە ئێران
2. بەشی 2: گەیشتن بە پێگەیشتوویی لە سەردەمی دەستووریدا
3. بەشی 3: نەریتی کلاسیکی و دەنگی کورد
4. بەشی 4: شەڕ، داگیرکاری و کۆماری مەهاباد
5. بەشی 5: سەردەمی پەهلەوی ــ نووسین لەژێر فشاردا
6. بەشی 6: تەمەنی سەدساڵە و میرات
7. ڕۆژژمێری ژیانی فەرەمەرز ئەسەدی
بەشی 1: ڕەگە ئەدەبییەکانی کورد لە ئێران
فەرەمەرز ئەسەدی لە 1869 لە کوردستانی ئێران لەدایک بوو؛ ناوچە بەرزە بەرفراوانەکەی چیاکانی زاگرۆس کە بە ناو لە ناوچەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی قاجاردا بوو، بەڵام لە کردەوەدا لە ڕێگەی پێکهاتە هۆزەکییەکان، میرنشینە کوردەکان و ڕێکخستنەکانی دەسەڵاتی ناوخۆییەوە بەڕێوە دەبرا کە بۆ سەدەها ناوچەکەیان پێناسە کردبوو. لە جیهانی ئەودا، فارسی زمانی بەڕێوەبردن و زانست و کولتووری ئەدەبیی کلاسیکی بوو، لە کاتێکدا کوردی زمانی ماڵ و شاخ و گۆرانیی میللی بوو و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون، زمانی نەریتێکی ئەدەبی بوو کە دەستی کردبوو بە جەختکردنەوە لە ناسنامە تایبەتەکەی خۆی.
لەدایکبوونی لە یەکێک لە بەرهەمدارترین سەردەمە فیکرییەکانی مێژووی کوردستانی ئێراندا بوو، هەرچەندە لە ڕووی سیاسییەوە پڕئاژاوە بوو. نەریتە مەزنەکانی شیعری کلاسیکی کوردی کە مامۆستایانی وەک ئەحمەدی خانی و مەلای جزیری و فەقیێ تەیران شێوەیان پێ دابوو، لە خەیاڵی ئەدەبیی کوردە خوێندەوارەکاندا بوونێکی زیندوویان هەبوو؛ تەنها یادگارێکی مێژوویی نەبوون. ئەسەدی لەم ژینگەیەدا لەدایک بوو و پەروەردە کرا: لە قاڵبە کلاسیکییەکانی شیعری فارسی ڕاهێنرا، ئاگادارییەکی قووڵی لە میراتی ئەدەبیی کورد هەبوو و لە خاڵی یەکترگەیشتنی دوو نەریتی مەزنی ئەدەبیدا جێگیر بوو کە کاری تەواوی ژیانیان پێناسە دەکرد.
پاشخانی خێزانەکەی لە چینی ناوەڕاستی خوێندەواری کورد بوو؛ خوێندەوار، پەیوەست بە تۆڕە ئایینی و کارگێڕییە ناوخۆییەکان و ئاگادار لە جیهانی بەرفراوانتر لە ڕێگەی ڕێڕەوە بازرگانییەکان و تۆڕە زانستییەکانەوە کە کوردستانی ئێرانیان بە جیهانی بەرفراوانتری زانستی ئیسلامییەوە دەبەستەوە. خوێندنێکی کلاسیکی لە ئەدەبی عەرەبی و فارسی و کوردیدا وەرگرت و شارەزاییی تەکنیکیی قاڵبی شیعری هەڵمژی کە دەبووە بناغەی هەموو ئەوەی دەینووسی.
بەشی 2: گەیشتن بە پێگەیشتوویی لە سەردەمی دەستووریدا
ڕووداوە سیاسییە دیاریکەرەکەی سەرەتای پێگەیشتوویی ئەسەدی شۆڕشی دەستووریی ئێران لە 1905–1911 بوو؛ ئەو هەژانەی ئیمپراتۆریەتی قاجاری تا بناغەکان تەکاند و بۆ ماوەیەکی کورت پاشایەتییەکی دەستووریی لەگەڵ پەرلەمان، واتە مەجلیس، دامەزراند. بۆ ڕۆشنبیر و نووسەرە کوردەکان، شۆڕشی دەستووری ساتێکی پڕ لە هەستی دوولایەنەی نائاسایی بوو. بزووتنەوەی دەستووری بەڵێنی یەکسانیی یاسایی و بەشداریی سیاسیی دەدا؛ لە هەمان کاتدا، لە بنەڕەتدا پرۆژەیەکی ناوەندگەرایی بوو کە خۆبەڕێوەبردن و تایبەتمەندیی کولتووریی گەلە پەراوێزەکانی، لەوانە کورد، دەخستە مەترسییەوە؛ ئەو گەلانەی لەژێر ڕێکخستنە تا ڕادەیەک ئازادەکانی سیستەمی قاجاردا بەڕێوە دەبران.
شیعری ئەسەدی لەم سەردەمەدا فشاری دوولایەنەی هیوا و نیگەرانی ڕەنگ دەداتەوە. لە ناو نەریتی ئەدەبیی فارسیدا بە شارەزاییی تەکنیکیی تەواو دەینووسی؛ غەزەل و قەسیدەکانی شارەزاییی ئەویان لە قاڵبە شیعرییەکاندا نیشان دەدا کە شاعیرێکی کلاسیکیی جدیی پێ دەناسرایەوە. بەڵام ناوەڕۆکەکە بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون بەرەو پرسیارەکانی ناسنامەی کورد، مافەکانی ئەو گەلانەی لە گفتوگۆ دەستوورییەکاندا دەنگێکی کەمیان پێ درابوو و گرژیی نێوان بەڵێنی نوێگەرایی و ئەو هەڕەشانە دەچوو کە بۆ مانەوەی کولتووریی لەخۆی هەڵدەگرت.
بەشی 3: نەریتی کلاسیکی و دەنگی کورد
دەستکەوتە مەزنەکەی ئەسەدی وەک شاعیر تێکەڵکردنی نەریتی کلاسیکیی فارسی بە میراتی ئەدەبیی کورد بوو. بەوە ڕازی نەبوو تەنها بە فارسی، زمانی خاوەن پێگەی ئەدەبی ئێران، بنووسێت؛ هەروەها بەوەش ڕازی نەبوو تەنها بە کوردی وەک جۆرێک پرۆژەی پاراستنی کولتوور بنووسێت. لەبری ئەوە، بە هەردوو زمان کاری دەکرد: وردی و پتەوییی قاڵبی نەریتی کلاسیکیی فارسیی دەهێنایە ناو شیعرە کوردییەکانی و وێنەسازی و سروشت و ئەزموونە تایبەتەکەی ژیانی کوردی دەهێنایە ناو شیعرە فارسییەکانی.
بە تایبەتی بە مەرسێیەکان و شیعرە غیناییەکانی دەربارەی شوێن ناسرابوو؛ شیعرگەلێک کە تایبەتمەندیی دیاریکراوی دیمەنە سروشتییە تایبەتەکانی کوردستانی ئێرانیان بە وردبینییەکی خۆشەویستانە تۆمار دەکرد کە تەنها چاودێریی تەمەنی تەواوێک دەتوانێت بەرهەمی بهێنێت. بۆ خوێنەرانی نەوەی دواتر، کە لە کوردستانێکدا گەورە دەبوون کە زیاتر ڕووبەڕووی توێنەوەی زۆرەملێ و سڕینەوەی کولتووری دەبووەوە، وێنە خۆشەویستانە و وردەکانی شوێن گرنگییەکی زیاتر لە جوانکارییان هەبوو: کردارگەلێکی پاراستن بوون، ئەرشیفێکی بەرامبەر ئەو لەبیرچوونەی دەسەڵاتی سیاسی هەوڵی دەدا بە زۆر بیسەپێنێت.
بەشی 4: شەڕ، داگیرکاری و کۆماری مەهاباد
ساڵەکانی شەڕی دووەمی جیهانی داگیرکردنی باکووری ڕۆژئاوای ئێران لەلایەن سۆڤیەتەوە و، بۆ کوردانی کوردستانی ئێرانیش، ڕووداوە نائاسایییەکەی کۆماری کوردستان لە مەهاباد (1946)یان هێنا. بۆ یەک ساڵی نائاسایی، دەوڵەتێکی کوردی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران هەبوو، بە حکومەتی خۆی و سوپای خۆی و، ئەوەی زۆر گرنگ بوو، دامەزراوە کولتوورییەکانی خۆی. کوردی زمانی فەرمی بوو. شیعر و میوزیک و ئەدەبی کوردی پێشوازی و پشتگیرییان لێ دەکرا.
ئەسەدی، کە لەو کاتەدا لە کۆتاییی دەیەی حەفتای تەمەنی بوو، کەسایەتییەک بوو کە بوونی خۆی بەردەوامیی کولتووری ئەدەبیی کوردی بەرجەستە دەکرد. کۆماری مەهاباد بە جۆرێک بەدیهاتنی سیاسیی ئەوە بوو کە شاعیرانی وەک ئەسەدی بۆ دەیەها ساڵ لە ڕووی کولتوورییەوە کاریان بۆ کردبوو. ڕووخانی کۆمار لە کانوونی یەکەمی 1946، کاتێک سۆڤیەتەکان پاراستنەکەیان کشاندەوە و هێزەکانی ئێران مەهابادیان گرتەوە، کارەساتێک بوو کە ئەسەدی وەک هەموو ڕۆشنبیرە کوردەکانی نەوەکەی، دەبوو ڕووبەڕووی ببێتەوە و لەگەڵیدا بە ژیان بەردەوام بێت.
بەشی 5: سەردەمی پەهلەوی ــ نووسین لەژێر فشاردا
بنەماڵەی فەرمانڕەوای پەهلەوی، ڕەزا شا و دواتر محەمەد ڕەزا شا، سیاسەتی توێنەوەی زۆرەملێی بەرامبەر کورد و گەلە کەمینەکانی دیکەی ئێران پەیڕەو کرد. وانەوتنەوە بە زمانی کوردی لە قوتابخانەکان قەدەغە کرا. بڵاوکراوە کوردییەکان سەرکوت کران. بۆشاییی کولتووری بۆ دەربڕینی ئەدەبیی کوردی بە توندی تەسک بووەوە. ئەسەدی، کە ئێستا پیاوێکی پیر بوو، ڕووبەڕووی ئەو دۆخە بووەوە کە بۆ نووسەران باوە، کاتێک بارودۆخە سیاسییەکانی گەشەکردنی کارەکانیان کۆتایی دێت و خۆیان هێشتا لە ژیاندا دەمێننەوە.
بەردەوام بوو لە نووسین. بە فارسی و بە کوردی دەینووسی. پەیوەندیی بە نەریتی ئەدەبیی کلاسیکییەوە پاراست کە هەمیشە بناغەی کارەکانی بوو. لەم دەیانەدا درێژیی تەمەنی خۆی بوو بە جۆرێک پەیام. پیاوێک کە لە کوردستانی قاجاردا لەدایک بووبوو، بە شۆڕشی دەستووری و دوو شەڕی جیهانیدا تێپەڕیبوو و سەرهەڵدان و ڕووخانی کۆماری مەهابادی بینیبوو، ئەم پیاوە هێشتا دەینووسی و هێشتا پێداگریی لەوە دەکرد کە دەنگی ئەدەبیی کورد نەکوژاوەتەوە.
بەشی 6: تەمەنی سەدساڵە و میرات
فەرەمەرز ئەسەدی لە 1969 لە تەمەنی سەد ساڵیدا مرد. وەک کەم نووسەر، بە سەدەیەکی تەواودا ژیابوو کە جیهانی ئەوی بە شێوەیەک گۆڕیبوو کە چیتر نەدەناسرا. گەلی کورد کە بۆ تەمەنێکی تەواو دەربارەی نووسیبوو، تا 1969 بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش کرابوو، زمانیان لە هەموویاندا سەرکوت دەکرا و ئامانجە سیاسییەکانیان بەدی نەهاتبوو. بەڵام نەریتە ئەدەبییەکەیان، کە ئەو بۆ حەفتا ساڵ بەشداریی تێدا کردبوو، زۆر زیندوو بوو.
میراتەکەی میراتی پردبنیاتنەرێکە: کەسایەتییەک کە نەریتی کلاسیکیی فارسیی بە میراتی ئەدەبیی کوردەوە بەستەوە و قاڵب و تەکنیکەکانی شارستانیەتێکی مەزنی ئەدەبیی خستە خزمەتی خۆدەربڕینی گەلێکی دیکە. ئەو ئەوەندە ژیا کە سەرەتای سیاسیبوونی کولتووری کورد لە ئێران ببینێت؛ پرۆسەیەک کە دواتر لە ساڵەکانی دوای شۆڕشی 1979دا دەیتەقییەوە. دێڕە شیعرەکە زیاتر لە ڕاپەڕینەکە دەمێنێتەوە. شیعرەکە دوای حکومەتەکەش هەر دەمێنێتەوە. ئەوە ئەو مەرجە بوو کە بە ژیانی خۆی کردبووی و بەبێ پەشیمانی کردبووی.
ڕۆژژمێری ژیانی فەرەمەرز ئەسەدی
1869 ــ ساڵەکانی سەرەتا: لە سەردەمی قاجاردا لە کوردستانی ئێران لەدایک بوو؛ دەسەڵاتە گۆڕاوە ناوچەییەکان شێوەیان بە سەرەتای ژیانی ئەسەدی دا.
1905–1911 ــ شۆڕشی دەستووری: سەردەمێکی هەژانی گەورە لە ئێران کە بوو بە سەردەمێکی پێکهێنەری هۆشیاریی سیاسی و کولتووریی کورد. (ئامۆژگاری بۆ بلۆگ: لێرە ڕستەیەک زیاد بکە دەربارەی ئەوەی ئەمە چۆن کاریگەریی لەسەر سەرهەڵدانی ئەو وەک سەرکردەی هۆزی مەلەکشاهی هەبوو.)
1914–1945 ــ دەیەکانی بەرخۆدان: (بە توندی پێشنیار دەکەم لێرە خاڵێکی ڕۆژژمێر زیاد بکرێت دەربارەی دەستکەوتە ڕاستەقینەکانی، وەک بەرخۆدانی دژی هێزەکانی عوسمانی و ڕووس و بەریتانیا و ڕۆڵی لە دامەزراندنی ئەرکەوازدا.)
1921 ــ سەردەمی پەهلەوی دەست پێ دەکات: ڕەزا خان دەسەڵات دەگرێت و سیاسەتی توندی ناوەندگەرایی دەست پێ دەکات کە ڕاستەوخۆ خۆبەڕێوەبردنی هۆزەکی و سەرکردایەتیی کورد دەخاتە ژێر پرسیار.
1945–1946 ــ هەژان و حوکمڕانی: کۆماری کوردستان لە مەهاباد دامەزرێنرێت، بەڵام تا کانوونی یەکەمی 1946 بە خێرایی دەڕووخێت. لە هەمان سەردەمی دوای شەڕی دووەمی جیهانیدا، ئەسەدی بە خزمەتکردن وەک پارێزگاری ئیلام بەو بارودۆخە پڕئاژاوەیەدا تێپەڕی.
1947 ــ سەرکوتکردن: دوای ئێعدامکردنی قازی محەمەد، سەرکوتکردنی ژیانی کولتووریی کورد توندتر دەبێتەوە و ڕۆڵی ئەسەدی وەک سەرکردەیەکی هۆزەکی و ناوچەیی زیاتر ئاڵۆز دەکات.
1969 ــ کۆتایی سەردەمێک: فەرەمەرز ئەسەدی لە تەمەنی سەد ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات کە تەمەنێکی سەرسوڕهێنەرە و میراتێک لە خۆی بەجێ دەهێڵێت کە بە سەدەیەک لە مێژووی کوردەوە تێکەڵە.
خوێندنەوەی زیاتر و سەرچاوەکان
Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
Eagleton, William. The Kurdish Republic of 1946. Oxford University Press, 1963.
Hassanpour, Amir. Nationalism and Language in Kurdistan 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.
McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. «فەرەمەرز ئەسەدی». ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. لێرە بخوێنەوە.
پرسیارە باوەکان
فەرەمەرز ئەسەدی کێ بوو؟
فەرەمەرز ئەسەدی (1869–1969) شاعیرێکی کوردی ئێران بوو کە لە هەردوو نەریتی کلاسیکیی فارسی و میراتی ئەدەبیی کورددا کاری دەکرد. بە ژیان تا تەمەنی سەد ساڵی ناسرابوو و شاهیدی تەواوی ڕێڕەوی مێژووی نوێی کورد لە ئێران بوو؛ لە ئیمپراتۆریەتی قاجارەوە بە شۆڕشی دەستووری و دوو شەڕی جیهانی و کۆماری کوردستان لە مەهاباددا تا سەردەمی پەهلەوی. کارەکانی پردێک لەنێوان دوو نەریتی مەزنی ئەدەبیدا دروست دەکەن و کردارێکی بەردەوامی سەدساڵەی پاراستن و جەختکردنەوەی کولتوور نیشان دەدەن.
بۆچی فەرەمەرز ئەسەدی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
گرنگیی ئەسەدی لە درێژیی تەمەنی، کوالێتیی ئەدەبی و ڕۆڵەکەی وەک پردێکی کولتووری دایە. لە سەدەیەکدا کە بارودۆخە سیاسییەکانی دەربڕینی کولتووریی کورد بە شێوەیەکی گەورە و زۆرجار زیانبەخش دەگۆڕان، بەردەوامیی نووسینەکەی شێوەیەک لە بەرخۆدانی بێدەنگی نیشان دەدا. شیعرەکانی دەربارەی شوێن و لەدەستدان و ناسنامە، ئەرشیفێکی بەرامبەر ئەو سڕینەوەیەی کولتوور بوون کە حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی ئێران هەوڵیان دەدا بەسەر ژیانی کورددا بیسەپێنن.
کۆماری کوردستان لە مەهاباد چی بوو و چۆن کاریگەریی لەسەر ئەسەدی هەبوو؟
کۆماری کوردستان لە مەهاباد دەوڵەتێکی کورتخایەنی کوردی بوو کە لە 1946 بە پشتگیریی سۆڤیەت لە کوردستانی ئێران دامەزرا و لە کۆتاییی 1946، کاتێک هێزەکانی سۆڤیەت کشانەوە، ڕووخا. بۆ کەسایەتییە کولتوورییەکانی کورد وەک ئەسەدی، ساتێکی کورتی دانپێدانانی فەرمی و پێشوازی لە ناسنامەی کورد بوو. ڕووخانی کۆمار و سەرکوتکردنی دوای ئەو، تایبەتمەندیی ماتەمگێڕانەی دەربڕینی ئەدەبیی کوردیان قووڵتر کردەوە.