گوێز: گوێزی کوردیی نیشتمانی شاخاوی

گوێز ناوی کوردیی ئەم میوەیەیە و یەکێکە لە کۆنترین وشەکانی ئەم چێشتلێنخانەیە، چونکە گوێز یەکێکە لە کۆنترین شتەکانی ئەم شاخانە. زنجیرەی زاگرۆس، پشتە شاخاوییە مەزنەکەی کوردستان، یەکێکە لە نیشتمانە کۆنەکانی باوباپیرە کێوییەکانی خودی گوێز. ئەو زانایانەی شوێن ڕەچەڵەکی ڕووەکە چێنراوەکان دەکەون، هێشتا باوباپیرە کێوییەکانی گوێز و فستق و هەنار و ترێ لە دارستانەکانی زاگرۆسدا دەدۆزنەوە. واتە ئەو گوێزەی ئێستا تەواوی جیهان لە باخدا دەیچێنێت، بەشێک لە ڕەچەڵەکەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دارگەلێک کە جاران لە شاخە کوردییەکان دەڕوان و هێشتاش دەڕوێن. گوێز شتێکی هاوردەی دەرەکی نییە. بە مانایەکی قووڵ، ڕەسەنێکی کوردییە. لە چێشتلێنخانەی کوردیدا گوێز لە هەموو شوێنێک و هەموو وەرزێکدا هەیە. پاییز بە تەواوی و بە تازەگەیی ترشیی لێ دروست دەکرێت، کاتێک پووستە سەوزەکەی هێشتا نەرمە؛ لە ئاوی خوێ یان سرکەدا نوقم دەکرێت تا تۆخ و نەرم دەبێت. زستان لە تەنیشت پەرداخێک چا دەشکێنرێت و دەخورێت، یان لەگەڵ پەستیل، ئەو پەستێڵە وشکەی ترێ کە شاخەکان لە وەرزێکدا دروستی دەکەن کە ڕەزەکان پڕبەرهەمن؛ چەوریی گوێز لە بەرامبەر شیرینیی ترشەکەی ترێی وشککراوەدا. لە چێشتلێنخانەدا ناو هەڵوا پڕ دەکات، گۆشتی بەرخی پڕکراوە پڕتام دەکات، بەسەر زەڵاتە و خورش و سۆسی ماستدا دەپرژێنرێت و بە تەواوی لە شیلەی شەکردا وەک ڕەچەلێکی بریقەدار هەڵدەگیرێت. گوێز ئەو دارە کوردییەیە کە لە هەموو وەرزێکی ساڵدا خۆراک دەبەخشێت. ئەمە سەد و بیست و یەکەمین وتاری زنجیرەکەیە. ئێستا گوێز لە هەموو جیهاندا دەچێنرێت و دەخورێت و ئەم زنجیرەیە بانگەشەی داهێنانێک ناکات. بەڵام گوێز بە ناوی کوردییەوە، لە دارستانەکانی زاگرۆسەوە کە باوباپیرە کێوییەکانی تێدان، لە چێشتلێنخانەی کوردیدا کە پێش ماوەی تۆمارکراوی کشتوکاڵیش بەکاری هێناوە، شوێنی لەم چیرۆکەدایە.

خاڵە سەرەکییەکان

• گوێز ئەو میوە کوردییەیە کە یەکێکە لە زۆر بەرهەمە خۆراکییەکان کە باوباپیرە کێوییەکانیان لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێن

• لە سەرانسەری کوردستان دەچێنرێت؛ لە هەموو وەرزێکدا بە شێوەی تازە و هەڵگیراو لە چێشتلێناندا بەکار دەهێنرێت

• پاییز کاتێک تازە و سەوزە ترشیی لێ دروست دەکرێت؛ لە شیلەدا هەڵدەگیرێت؛ زستان لەگەڵ پەستێڵی ترێی وشککراوە دەخورێت

• لە هەڵوا و گۆشتی پڕکراوە و ڕەچەل و سۆسی ماستدا هەیە؛ بە تەواوی بە کۆگای خۆراکی کوردیدا تێهەڵکێشراوە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: گوێز (Gûz، سۆرانی) / گەویز (gewîz، کورمانجی)؛ جۆری Juglans regia (گوێزی فارسی/ئینگلیزی)

ڕەچەڵەک: باوباپیرە کێوییەکانی لە شاخەکانی زاگرۆس دەدۆزرێنەوە؛ ناوەندێکی جیهانیی سەرچاوەی گوێز

وەرزەکان: هاوین کاتێک تازەگەیە ترشیی لێ دروست دەکرێت؛ بۆ زستان لە شیلەدا هەڵدەگیرێت و وشک دەکرێتەوە؛ لە دروێنەی پاییزدا بە تازەیی دەشکێنرێت

بەکارهێنانەکان: لە هەڵوا و گۆشتی پڕکراوە و سۆسی ماست و ڕەچەل و زەڵاتەدا؛ لەگەڵ پەستیل (پەستێڵی ترێی وشککراوە) دەخورێت

بە درێژایی ساڵ

گوێزی کوردی لە هەموو وەرزێکدا کارێک بە چێشتلێنخانە دەسپێرێت. سەرەتای هاوین، کاتێک گوێزەکان هێشتا تازەگە و پووستەکانیان نەرم و ناوکەکانیان ڕەنگکاڵ و کەم‌تامن، بە سەوزی کۆ دەکرێنەوە و بە تەواوی ترشییان لێ دروست دەکرێت؛ لە ئاوی خوێی چڕ یان سرکەی تیژدا لەگەڵ بەهارات نوقم دەکرێن و بۆ چەند هەفتەیەک دەمێننەوە تا پووستە دەرەکییەکەیان ڕەش دەبێت و بەشی ناوەوەیان لووس و نەرم دەبێت و بۆنێکی سووکی دووکەڵ وەردەگرێت. ئەمە ترشیی گوێزە، ئەو گوێزە ترشەی ناو کۆگای خۆراکی کوردی، هاوشێوەی شەلغەمە هەڵگیراوەکە و ترشیی ترێ. دواتر لە وەرزەکەدا، گوێزەکان جێ دەهێڵرێن تا دەگەن و پووستە ڕەقەکانیان دەشکێنرێت و ناوکە کرێم‌ڕەنگەکەیان دەردەکەوێت. ئەمانە گوێزی دروێنەی پاییزن؛ بە تازەیی دەخورێن، نیوەکانیان دەخرێتە ئەو هەڵوایەی لە تاوەدا تێک دەدرێت، تێکەڵی پڕکەرەوەی گۆشتی بەرخی پڕکراوە دەکرێن، یان لەگەڵ دانەی هەنار و ڕۆنی زەیتوون بەسەر سۆسی ماستدا دەپرژێنرێن بۆ دروستکردنی شتێک کە هەم سادە بێت و هەم جوان. هەندێکیان لە شیلەدا وەک ڕەچەل هەڵدەگیرێن؛ گوێزی تازەگەی تەواو لەگەڵ شەکر و بەهارات دەکوڵێنرێت تا تۆخ دەبێت و شێوەی مڕەبا وەردەگرێت، بەو شێوازە کۆنەی هەڵگرتنی وەرزەکە لە شووشەیەکدا. زستان، کاتێک خواردنی تازە کەمترە، گوێز یەکێکە لە خواردنە هاوڕێیانە مەزنەکان؛ لە تەنیشت پەرداخێک چا دەشکێنرێت و لەگەڵ پەستیل دەخورێت، ئەو پەستێڵە وشکەی ترێ کە ڕەزکاریی کوردی لە کاتی دروێنەدا دروستی دەکات؛ چەوریی دەوڵەمەندی گوێز لە بەرامبەر شیرینیی ترش و چڕی ترێی وشککراوەدا. دوو خواردنی هەڵگیراو، کە بۆ زستان پاشەکەوت کراون و پێکەوە خۆش دەخورێن.

دارێک کە لەم شاخانەوە هاتووە

ئەم زنجیرەیە بە درێژایی سەد و بیست وتار زۆر بانگەشەی کردووە. خورشی ترشی کوردی و هەنگوینی شاخی کوردی و گیا سەوزەکانی گیاکۆکەرەوە کوردەکانی ناوبردووە. هەندێک لەو بانگەشانە پێویستییان بە داڕشتنێکی وریا هەبووە؛ تێبینیی ڕاستگۆیانە کە خواردنێک هاوبەشە، بەهاراتێک لە شوێنی دیکەش دەڕوێت یان شێوازێک لە دەرەوە هاتووە. بانگەشەکەی گوێز جیاوازە. ناڵێت گوێز کوردییە بە مانای ئەوەی تەنها هی کورد بێت. شتێکی سەرنجڕاکێشتر و زیاتر پشتبەستوو بە ڕاستی دەڵێت: شاخەکانی زاگرۆس، پشتە شاخاوییەکەی کوردستان، یەکێکن لەو شوێنانەی زەوی کە زۆر پێش ئەوەی کەس هیچ شتێک بچێنێت، گوێزی کێوی تێیاندا ڕواوە. باوباپیرەکانی بەرهەمی گوێزی جیهان هێشتا بە کێوی لەم دارستانانەدا دەدۆزرێنەوە. واتە داری گوێز نەهاتووەتە کوردستان؛ لێرەوە هاتووە، یان لە شوێنەکانی زۆر هاوشێوەی ئێرەوە. کاتێک خێزانێکی کورد زستان گوێزێک دەشکێنێت، شتێک دەشکێنێت کە بە قووڵترین مانای گونجاو، ڕەسەنی دیمەنی خۆیەتی؛ دارێک کە لەم شاخانەدا دەڕوا پێش بوونی خێزانەکە و گوندەکە و خودی زمانی کوردی. ئەمە گوێز ناکات بە موڵکی کورد. لەگەڵ هەر کەسێک هاوبەشە کە جارێک خواردبێتی. بەڵام شاخ دەکات بە ماڵی گوێز و خەڵکی کورد بە کۆنترین دراوسێکانی. ئەو ڕۆژژمێرەی هەڵگرتنەی زنجیرەکە شوێنی کەوتووە، ترشیی گوێزی کۆتایی هاوین و ڕەچەلی گوێزی پاییز و گوێزی شکێنراوی زستان لەگەڵ هاوڕێ ترێی وشککراوەکەی، بەو مانایە کۆنترین نەریتی جیهانە بۆ پاشەکەوتکردنی خۆراک. چێشتلێنخانەی کوردی پێکهاتەیەکی دەرەکی بەکار ناهێنێت. لە ماڵی خۆیدایە.

پرسیارە باوەکان

گوێز چییە؟

گوێز ناوی کوردیی ئەم میوەیەیە؛ بە سۆرانی گوێز و بە کورمانجی گەویز. لە سەرانسەری کوردستان دەچێنرێت و لە هەموو وەرزێکدا لە چێشتلێنخانە بەکار دەهێنرێت؛ هاوین کاتێک تازەگەیە ترشیی لێ دروست دەکرێت، بۆ پاییز لە شیلەدا هەڵدەگیرێت و زستان بە تازەیی لەگەڵ چا دەشکێنرێت. لە هەڵوا و گۆشتی پڕکراوە و ڕەچەل و سۆسی ماستدا دەردەکەوێت و لە مانگە ساردەکاندا لەگەڵ پەستێڵی ترێی وشککراوە، پەستیل، دەخورێت.

بۆچی گوێز بە شاخەکانی زاگرۆسەوە دەبەسترێتەوە؟

شاخەکانی زاگرۆس یەکێکن لە نیشتمانە کۆنەکانی باوباپیرە کێوییەکانی گوێز. زانایان گوێزی کێوی (Juglans regia) لە نێوان زۆرێک لە باوباپیرەکانی بەرهەمە خۆراکییەکاندا دەدۆزنەوە کە بە ڕەسەنی لە زنجیرەی زاگرۆس دەڕوێن، لە تەنیشت باوباپیرە کێوییەکانی گەنم و جۆ و نیسک و فستق و هەنار و ترێ. ئەمە زاگرۆس، دڵی کوردستان، دەکات بە بەشێک لەو ناوچەیەی گوێز سەرەتا تێیدا دەڕوا، زۆر پێش ئەوەی بچێنرێت.

گوێز لە چێشتلێنانی کوردیدا چۆن هەڵدەگیرێت؟

بە چەند شێوەیەک. هاوین گوێزی تازەگەی سەوز بە تەواوی لە ئاوی خوێ یان سرکەدا ترشیی لێ دروست دەکرێت؛ شێوەیەک لە نەریتی ترشیی کوردی. گوێزی تەواو یان نیوەکراو هەروەها لە شیلەی شەکردا وەک ڕەچەل هەڵدەگیرێت، ئەو گوێزە تەواوە تۆخەی شێوەی مڕەبای هەیە و لە نانی بەیانیدا لەگەڵ نان دەخورێت. گوێزی شکێنراوی وشککراوە بۆ زستان کۆگا دەکرێت و لە مانگە ساردەکاندا لەگەڵ چا و بەرهەمەکانی ترێی وشککراوە دەخورێت.

کۆتایی

گوێز سەد و بیست و یەکەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و ئەو وتارەیە کە بە قووڵترین شێوە دەچێتە ڕابردووی شاخەکانەوە. بابەتەکە گوێزە و گوێز ڕەسەنی ئێرەیە؛ نەک بە مانای ئەوەی هی یەک گەل بێت، بەڵکو بە مانای ئەوەی دارەکە لەم شاخانەدا بە کێوی ڕواوە پێش ئەوەی کەس هیچ شتێک بچێنێت. هەر چێشتلێنخانەیەکی کوردی کە گوێزێکی تازەگەی سەوز دەکاتە ترشی یان نیوەگوێزێک تێکەڵی هەڵاوی دەکات یان کانونی دووەم لە تەنیشت پەرداخێک چا گوێزێک دەشکێنێت، ڕەسەنترین خواردنی ناوچەکە بەکار دەهێنێت؛ خواردنێک کە لەم خاکە ڕواوە زۆر پێش ئەوەی وشەی کوردی هەبێت و هەر لەو خاکە دەڕوێت زۆر دوای ئەوەی هیچ ناوێک لە ناوەکانمان لە بیر بێت. لە سەد و بیست و یەکەمین وتاردا، گوێز نوێنەرایەتیی قووڵترین بەردەوامیی ئەم چێشتە دەکات؛ ئەو گوێزەی هەمیشە لێرە بووە و چاوەڕێی خواردنی کراوە.