لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا، جیهانی هۆزەکیی کورد لە ڕۆژئاوای ئێران لەنێوان دوو ئیمپراتۆریەتی ڕوو لە ڕووخاندا گیرابوو. بنەماڵەی فەرمانڕەوای قاجار، کە گەندەڵ و لاواز بوو و توانای بەڕێوەبردنی خاکی خۆی ڕۆژبەڕۆژ کەمتر دەبووەوە، بەردەوام لە باکوورەوە ڕووبەڕووی فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا و لە باشوورەوە ڕووبەڕووی بەرژەوەندییە ئیمپراتۆرییەکانی بەریتانیا دەبووەوە. هۆزە کوردەکانی زاگرۆس و ناوچە سنوورییەکانی ڕۆژئاوا چاودێری بێدەنگی ئەم جوڵانەی زلهێزەکان نەبوون. خۆیان لایەنی چالاک بوون؛ پیاوانێک کە تێدەگەیشتن مانەوە پێویستی بە دانوستان لەنێوان هێزەکان، دروستکردنی هاوپەیمانێتی و، لە کاتی پێویستدا، شەڕکردن هەیە.
حاجی نیعمەتوڵڵا یەکێک لەم پیاوانە بوو. سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو لە ڕۆژئاوای ئێران کە لە ساڵە پڕئاژاوەکانی شۆڕشی دەستووری و دوای ئەودا ناوی دەرکرد. بە سیاسەتە نزیکەی مەحاڵەکەی ئەو سەردەمەدا بە کردەییبوونی پیاوێک تێپەڕی کە تێگەیشتبوو دەبێت بنەماکان لەگەڵ مانەوە هاوسەنگ بکرێن. لەگەڵ ڕووسەکان شەڕی کرد. دژایەتیی سیاسەتە ناوەندگەراکانی قاجاری کرد. تۆڕێکی هاوپەیمانێتیی هۆزەکیی دروست کرد کە ڕادەیەک خۆبەڕێوەبردنی بە گەلەکەی دەدا لە جیهانێکدا کە بازنەی دەوروبەریان تەسکتر دەکردەوە. لە 1920 مرد، لە ساتێکدا کە ڕێکخستنە کۆنەکە لە کۆتاییدا دەڕووخا و سیستەمێکی نوێ و توندتر خەریک بوو جێگەی بگرێتەوە.
ژیانی ئەزموونی نەوەیەک لە سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان لەخۆ دەگرێت کە بە مانایەکی زۆر ڕاستەقینە، کۆتا کەسانی جۆری خۆیان بوون: کۆتا پیاوانێک کە دەیانتوانی بە شێوەیەکی گونجاو هیوای پاراستنی سەربەخۆییی هۆزەکیی کورد لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتێکی ڕوو لە لاوازبووندا هەبێت، پێش ئەوەی دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ بگات، بە سوپاکانی سەربازیی ناچاری و تۆمارەکانی سەرژمێری و بڕیاری گۆڕینی کورد بۆ ئێرانی.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: جیهانی هۆزەکیی کورد لە ڕۆژئاوای ئێران
2. بەشی 2: شۆڕشی دەستووری و ڕەهەندە کوردییەکانی
3. بەشی 3: فشاری ڕووسیا و بەرخۆدانی هۆزەکی
4. بەشی 4: هاوپەیمانێتی، ڕکابەری و سیاسەتی مانەوە
5. بەشی 5: شەڕی یەکەمی جیهانی لە کوردستان
6. بەشی 6: مردن و کۆتایی سەردەمێک
7. ڕۆژژمێری ژیانی حاجی نیعمەتوڵڵا
بەشی 1: جیهانی هۆزەکیی کورد لە ڕۆژئاوای ئێران
حاجی نیعمەتوڵڵا لە 1871 لە ناو پێکهاتە هۆزەکییەکانی کورد لە ڕۆژئاوای ئێران لەدایک بوو؛ ناوچە بەرزە بەرفراوانەکە کە لە باکووری زاگرۆسەوە بە کرماشان و لوڕستاندا بەرەو سنووری عوسمانی درێژ دەبێتەوە. ئەمە جیهانێک بوو لە دەوری هۆز و تیرە ڕێکخرابوو؛ لە دەوری خولە وەرزییەکانی کۆچەریی ئاژەڵداری و کشتوکاڵی نیشتەجێ، دەسەڵاتی ئاغا و شێخ و ئەو دانوستانە بەردەوامەی لەنێوان دەسەڵاتی ناوخۆییی کورد و داواکارییە دوورەکانی دەوڵەتی قاجاردا هەبوو.
دەسەڵاتی دەوڵەتی قاجار بەسەر ئەم ناوچەیەدا هەمیشە شل بوو. سروشتە شاخاوییەکە و دووری لە تاران و توانای سەربازیی هۆزە کوردەکان وای دەکرد ئیمپراتۆریەتەکە ناچار بێت لە ڕێگەی سازانەوە حوکم بکات، نەک زۆرەملێ. سەرکردە هۆزەکییە کوردەکانی وەک خێزانی حاجی نیعمەتوڵڵا پێگەیەکی ئاڵۆزیان هەبوو: لە هەمان کاتدا هەم ڕەعیەتی تاجی قاجار بوون و هەم خۆیان خاوەنی دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەر بوون. چاوەڕێ دەکرا بە ناوی دەوڵەتەوە باج کۆ بکەنەوە و ڕێک و پێکی بپارێزن، لە هەمان کاتدا بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی گەلەکەیان بکەن بەرامبەر داواکارییە زیادەڕۆییەکانی دەوڵەت.
بەشی 2: شۆڕشی دەستووری و ڕەهەندە کوردییەکانی
شۆڕشی دەستووریی ئێران لە 1905–1911 ڕێکخستنە هەبووەکانی لە سەرتاسەری ئێران، لەوانە ناوچە کوردەکان، تێک دا. بۆ سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان، بەرنامەی بزووتنەوەی دەستووری بۆ ناوەندگەرایی و یەکسانکردنی یاسا هەڕەشەی لەو ڕێکخستنە نافەرمییانەی خۆبەڕێوەبردن دەکرد کە لە ڕێگەیانەوە دەسەڵاتیان پاراستبوو. دەستوورێکی بەهێز بە مانای حکومەتێکی ناوەندیی بەهێز بوو؛ حکومەتێکی ناوەندیی بەهێزیش بە مانای بۆشاییی کەمتر بوو بۆ خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆییی کورد. حاجی نیعمەتوڵڵا بەو ناکۆکییانەدا بە کردەییبوونی پیاوێک تێپەڕی کە تێگەیشتبوو شۆڕشەکە ڕوو دەدات، بێ گوێدان بە بۆچوونی ئەو، و پرسیارەکە ئەوەیە چۆن هۆزەکەی لە سیستەمە نوێیەکەدا لە باشترین پێگە جێگیر بکات.
بەشی 3: فشاری ڕووسیا و بەرخۆدانی هۆزەکی
ئاستەنگە سەربازییە دیاریکەرەکەی ژیانی حاجی نیعمەتوڵڵا ئامادەبوونی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران بوو. دوای پەیماننامەی بەریتانیا و ڕووسیا لە 1907، کە ئێرانی بە ناوچەکانی نفووز دابەش کرد، ناوچەی نفووزی ڕووسیا لە کردەوەدا مافی دەستێوەردانی لە کاروباری ئێران بە حکومەتی تزار دا. هێزە کۆساکەکانی ڕووسیا لە خاکی ئێران چالاک بوون و پشتگیرییان لە لایەنە ڕووسیاخوازەکان دەکرد و ئەوانەیان دەترساند کە دژایەتیی بەرژەوەندییەکانی ڕووسیا دەکرد.
حاجی نیعمەتوڵڵا لەوانە بوو کە بەرخۆدانیان هەڵبژارد؛ ڕەتی کردەوە لەگەڵ داواکارییەکانی ڕووسیا بسازێت و بەرەنگاریی سەربازیی دژی پێشڕەویی ڕووسیا بۆ ناو خاکی هۆزە کوردەکان ڕێک خست. ئەمە کردارێکی ئازایانە بوو. سوپای ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا نەیارێک نەبوو بە سووکی سەیری بکرێت. بەڵام بۆ پیاوێک کە پێگەکەی پەیوەست بوو بە توانای پاراستنی گەلەکەی و خۆبەڕێوەبردنیان، سازان لەگەڵ هێزێکی بیانی کە بەردەوام کۆنترۆڵی خۆی بەسەر خاکی ئێراندا فراوان دەکرد، قبووڵ نەکراو بوو.
بەشی 4: هاوپەیمانێتی، ڕکابەری و سیاسەتی مانەوە
جیهانی سیاسیی ڕۆژئاوای کوردستانی ئێران لەم سەردەمەدا جیهانێکی بەردەوامی دروستکردن و شکاندنی هاوپەیمانێتی بوو، چونکە سەرکردە هۆزەکییەکان هەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان لە بەرامبەر هێزە دەرەکییەکان و لایەنە ڕکابەرە کوردەکاندا بپارێزن. حاجی نیعمەتوڵڵا بەشدارێکی چالاکی ئەم سیاسەتانە بوو: هاوپەیمانێتیی دروست دەکرد، ڕکابەرییەکانی بەڕێوە دەبرد و لەنێوان داواکارییە ڕکابەرەکانی دەوڵەتی قاجار، ئامادەبوونی ڕووسیا، بزووتنەوەی دەستووری و هاوپەیمانێتییە هۆزەکییەکانی ناوچەکەدا جوڵەی دەکرد.
حەجی بۆ مەککە ئەنجام دا و بەوە نازناوی حاجیی وەرگرت؛ ئەمە پێگەیەکی ئایینیی زیاتری پێ بەخشی و بە جیهانی بەرفراوانتری ئیسلامییەوە بەستییەوە کە لە دیمەنی سیاسیی نزیکی ڕۆژئاوای ئێران دوورتر بوو. نازناوەکە تەنها ڕێزلێنان نەبوو؛ داوایەکی دەسەڵاتی ئەخلاقی نیشان دەدا کە دەسەڵاتە هۆزەکییەکەی تەواو دەکرد و لەو تۆڕە ئایینییانەدا پێگەی پێ دەبەخشی کە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی کورد ئەوەندە گرنگ بوون.
بەشی 5: شەڕی یەکەمی جیهانی لە کوردستان
شەڕی یەکەمی جیهانی ڕۆژئاوای ئێرانی گۆڕی بۆ یەکێک لەو ناوچانەی شەڕەکە بە کارەساتبارترین شێوە کاریگەریی لەسەریان هەبوو. خاکە کوردییەکانی ئێران بوون بە مەیدانی شەڕی هێزەکانی عوسمانی و ڕووسیا و بەریتانیا، و کۆمەڵگە ناوخۆییەکانی کورد و ئەوانی دیکە لەنێوان ئۆپەراسیۆنە سەربازییە ڕکابەرەکانی سێ ئیمپراتۆریەتدا گیران. شەڕەکە برسیەتی و ئاوارەبوون و قوربانیی زۆری مەدەنیی بۆ دانیشتووانی ڕۆژئاوای ئێران هێنا کە هەر پێشتر لەژێر فشاردا بوون.
حاجی نیعمەتوڵڵا لە ساڵەکانی شەڕدا سەربەخۆییی بنکە هۆزەکییەکەی پاراست و بەو فشارە ڕکابەرانەدا بە هەمان کردەییبوون تێپەڕی کە هەمیشە شێوازی سیاسیی ئەوی پێناسە کردبوو. ڕووخانی دەسەڵاتی ڕووسیا دوای شۆڕشی 1917 یەکێک لە فشارە دەرەکییە سەرەکییەکانی سەر پێگەکەی لەناو برد، بەڵام نادیاریی نوێی دروست کرد. تا کۆتایی شەڕ، کاتێک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووخابوو و ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا لە ناو شۆڕشدا بوو، ئەو مابووەوە لە کاتێکدا زۆر کەس نەمان؛ بەڵام جیهانی دەوروبەری بە خێرایی بە شێوەیەک لە نوێوە ڕێک دەخرایەوە کە ئاسوودەییی کەمی بۆ خۆبەڕێوەبردنی هۆزەکیی کورد دەهێنا.
بەشی 6: مردن و کۆتایی سەردەمێک
حاجی نیعمەتوڵڵا لە 1920 مرد، لە هەمان ساتێکدا کە سیستەمە کۆنەکەی ئێرانی قاجار جێگەی بۆ سیستەمە نوێیەکە چۆڵ دەکرد کە کودەتای ڕەزا خان لە 1921 دایدەمەزراند. پێش ئەوە مرد کە تەواوی قورساییی ئەو سیستەمە نوێیە لە ناوچە کوردەکاندا هەست پێ بکرێت؛ پێش هەڵمەتە سیستەماتیکەکانی بێچەککردنی هۆزەکان، شکاندنی هاوپەیمانێتییە هۆزەکییەکان و نیشتەجێکردنی زۆرەملێ کە ڕەزا شا لە دەیەکانی 1920 و 1930دا پەیڕەوی دەکرد.
میراتەکەی میراتی نەوەکەیەتی: سەرکردە کوردەکان کە بە سەرچاوەی سنووردار و لە بەرامبەر ئاستەنگە زۆر گەورەکاندا دەجەنگان بۆ پاراستنی ڕادەیەک خۆبەڕێوەبردنی کورد لە جیهانێکدا کە بە خێرایی بازنەی دەوروبەریان تەسک دەکردەوە. ئەوان سەرنەکەوتن. بەڵام دوایان خست، بەرخۆدانیان کرد و ئەوەندەیان لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی هۆزەکی پاراست کە ناسنامەی کورد لە هەژانی هاتنی دەوڵەتی نوێ ڕزگاری بوو؛ لێدراو، بەڵام نەشکاو.
ڕۆژژمێری ژیانی حاجی نیعمەتوڵڵا
1871 ــ بنەچەی هۆزەکی: لە ڕۆژئاوای ئێران لە خێزانێکی دیاری سەرکردایەتیی هۆزەکیی کورد لەدایک بوو و لە ناوچەیەکی زۆر ستراتیژیدا بەرپرسیارێتییەکی بە میرات وەرگرت.
1905–1911 ــ شۆڕشی دەستووری: کاتێک ئێران بە هەژانێکی گەورەی سیاسییدا تێدەپەڕێت، نیعمەتوڵڵا بە چالاکی وەڵامی هۆزە کوردەکان ڕێنوێنی دەکات و بە دیمەنە سیاسییە نوێ و ئاڵۆزەکەدا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە.
1907 ــ دابەشکردنی ئیمپراتۆریی: پەیماننامەی بەریتانیا و ڕووسیا بە فەرمی ئێران بە ناوچەکانی نفووز دابەش دەکات. لەگەڵ توندبوونەوەی فشاری ڕووسیا لەسەر ناوچە کوردەکان، مەترسییە جیۆپۆلیتیکییەکان بۆ هۆزەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەبن.
1908–1912 ــ سەرکردایەتیی بەرخۆدان: بە ڕەتکردنەوەی ملکەچبوون بۆ هێزە بیانییەکان، بەرخۆدانی چەکداریی هۆزەکی دژی پێشڕەویی ڕووسیا بۆ ناو خاکی کورد ڕێک دەخات و سەرکردایەتیی دەکات.
1914–1918 ــ شەڕە گەورەکە: ڕۆژئاوای ئێران دەبێتە مەیدانێکی وێرانکەری شەڕ، کاتێک هێزەکانی عوسمانی و ڕووسیا و بەریتانیا پێک دەدەن. نیعمەتوڵڵا و هۆزەکەی ناچار دەبن لە نێو ئاژاوەی ململانێیەکی جیهانیدا بەرگری لە خاکەکانیان بکەن.
1917 ــ هەناسەیەکی لەناکاو: سەرهەڵدانی شۆڕشی ڕووسیا بە لەناکاو هەڕەشەی نزیکی فشاری ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا لە ئێران لەناو دەبات و جارێکی دیکە هاوکێشە ناوچەییەکان دەگۆڕێت.
1920 ــ کۆتایی سەردەمێک: حاجی نیعمەتوڵڵا کۆچی دوایی دەکات. ساڵی ڕاستەوخۆی دواتر، کودەتای ڕەزا خان لە 1921 شەپۆلێکی توندی ناوەندگەراییی دەوڵەت دەست پێ دەکات کە بە شێوەیەکی هەمیشەیی شێوەی ئەو خۆبەڕێوەبردنە هۆزەکییەی کورد دەگۆڕێت کە نیعمەتوڵڵا بۆ پاراستنی جەنگابوو.
خوێندنەوەی زیاتر و سەرچاوەکان
Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
Cronin, Stephanie. Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921–1941. Routledge, 2007.
Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. «حاجی نیعمەتوڵڵا». ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. لێرە بخوێنەوە.
پرسیارە باوەکان
حاجی نیعمەتوڵڵا کێ بوو؟
حاجی نیعمەتوڵڵا (1871–1920) سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو لە ڕۆژئاوای ئێران کە بە سیاسەتە پڕئاژاوەکانی کۆتایی سەردەمی قاجاردا تێپەڕی؛ لەوانە شۆڕشی دەستووری، فشاری ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا و شەڕی یەکەمی جیهانی، لە هەمان کاتدا بەرگری لە خۆبەڕێوەبردنی گەلەکەی دەکرد. لە کۆتا نەوەی سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان بوو کە لەژێر ڕێکخستنە تا ڕادەیەک ئازادەکانی دەوڵەتی قاجاردا چالاک بوون، پێش ئەوەی دەوڵەتی نوێی ناوەندگەرا ئەو ڕێکخستنانە بە تەواوی هەڵبوەشێنێتەوە.
بۆچی حاجی نیعمەتوڵڵا بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
ئەو ئەزموونی کورد لە سەردەمێکی هەستیاری گواستنەوەدا نیشان دەدات: ڕووخانی سیستەمی کۆنی ئیمپراتۆری و هاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ. ژیانی کارییەکەی ئەو ئاستەنگە لەخۆ دەگرێت کە سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان ڕووبەڕووی بوونەوە؛ دەبوو لەنێوان ئیمپراتۆریەتە ڕوو لە ڕووخانەکان و نەتەوەپەروەرییە سەرهەڵداوەکاندا دانوستان بکەن، بەبێ ئەو سەرچاوە سیاسییانەی بۆ تێپەڕینی سەرکەوتووانە بەو گواستنەوەیەدا پێویست بوون.
دوای مردنی، چی بەسەر پێکهاتە هۆزەکییەکانی کورد هات؟
دوای کودەتای ڕەزا خان لە 1921 و دامەزراندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوای پەهلەوی، حکومەتەکانی ئێران سیاسەتی سیستەماتیکی بێچەککردنی هۆزەکان، نیشتەجێکردنی زۆرەملێ و توێنەوەی کولتوورییان پەیڕەو کرد. ئەو خۆبەڕێوەبردنە هۆزەکییەی کە کەسایەتییەکانی وەک حاجی نیعمەتوڵڵا بۆ پاراستنی جەنگابوون، لە دوو دەیەی دواتردا بە ڕادەیەکی زۆر هەڵوەشێنرایەوە، هەرچەندە ناسنامەی کورد خۆی مایەوە.