لە دیمەنە تاریکە سیاسییەکەی سەرەتای تورکیای کۆماریدا، کە ڕێکخستنی سیاسیی کورد بە شێوەیەکی سیستەماتیک هەڵدەوەشایەوە و بەڵێنەکانی سەردەمی شەڕی سەربەخۆیی بە شێوەیەکی ڕێکخراو دەشکێنران، بازنەیەکی بچووکی ئەفسەر و ڕۆشنبیرە کوردەکان لە 1923دا کۆ بوونەوە بۆ دامەزراندنی ئازادی. ئەمە یەکەم ڕێکخراوی نهێنیی نەتەوەپەرستی کوردیی سەردەمی کۆماری تورکیا بوو؛ کۆمەڵەیەکی نهێنیی پیاوانی سەربازی کە خزمەتی ئەو دەوڵەتەیان کردبوو کە ئێستا بوونی گەلەکەیانی ڕەت دەکردەوە. لە ناوەندی ئەم ڕێکخراوەدا خالید بەگی جبران بوو؛ ئەفسەرێکی هۆزیی کورد لە ناوچەی مووشی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ کە باشتر لە زۆربەی کەسان تێگەیشتبوو بەڵێنەکانی شەڕی سەربەخۆیی جێبەجێ ناکرێن. لە 1925دا لە سێدارە درا، پێش ئەوەی ئەو ڕێکخراوەی یارمەتیی دامەزراندنی دابوو بتوانێت بە تەواوی توانای خۆی پیشان بدات. بەڵام ئەو تۆڕەی دروستی کرد و ئەو ڕاپەڕینەی بەشێک لەوەوە سەری هەڵدا، دەرئەنجامگەلێکیان خستە جووڵە کە دەوڵەتی تورکیا لە ماوەی بەشی ماوەی سەدەی بیستەمدا هەوڵی کۆنترۆڵکردنیان دا.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: هۆزی جبران و نەریتی سەربازیی کوردی
2. بەشی 2: لە ئەفسەری عوسمانییەوە بۆ نەتەوەپەرستی کورد
3. بەشی 3: شەڕی سەربەخۆیی — کوردێک کە بۆ تورکیا دەجەنگێت
4. بەشی 4: لەدایکبوونی ئازادی — یەکەم ڕێکخراوی نهێنیی کوردی
5. بەشی 5: تۆڕەکە — ئەفسەر و شێخ و پێکهاتەی بەرخۆدان
6. بەشی 6: شێخ سەعید و ڕاپەڕینی 1925
7. بەشی 7: دەستگیرکردن و دادگاییکردن و دادگای سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات
8. بەشی 8: سێدارە — مەرگێک کە دەنگی دایەوە
9. بەشی 9: میرات — ئەو سەربازەی ئاگری هەڵگیرساند
10. ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی خالید بەگی جبران
بەشی 1: هۆزی جبران و نەریتی سەربازیی کوردی
جبران، کە بە شێوەکانی جیبرانلی (Jibranlı یان Jibranli)یش دەنووسرێت، هاوپەیمانییەکی هۆزیی کوردی بوون کە بنکەکەیان لە ناوچەی مووشی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بوو، لەو خاکەی ئەمڕۆ پارێزگای مووشی تورکیایە. ناوچەی مووش لە مێژە بەشێک بوو لە جیهانی ناوچە بەرزەکانی کورد؛ دیمەنێک لە دەشتە بەرزەکان و دۆڵە شاخاوییەکان کە بە درێژایی چەندین سەدەی حوکمڕانیی عوسمانی کۆمەڵگەی هۆزیی کوردی ڕاگرتبوو. جبران خۆیان وەک هێزێکی سەربازیی بەتوانا و سیاسیی گرنگ لە ناوچەکەدا چەسپاندبوو، بە نەریتێکی خزمەت لە هێزی سوارەی نانیزامیی عوسمانیدا؛ ئەو ڕەجیمەنتە حەمیدییەی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم لە دەیەی 1890ەکاندا بۆ ئارامکردنەوەی سنووری ڕۆژهەڵات دایمەزراندن.
ئەم نەریتە جەنگییە ئەو جیهانە بوو کە خالید بەگ لە 1882دا تێیدا لەدایک بوو. لە کۆمەڵگەیەکی هۆزیدا گەورە بوو کە توانای سەربازیی بە نرخ دادەنا و ئەزموونی جەنگی نانیزامی و ئەو سیاسەتە ئاڵۆزەی دڵسۆزی و بەرخۆدانی هەبوو کە تایبەتمەندیی پەیوەندیی کورد لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی بوو. پێگەی بنەماڵەکەی لە ناو جبراندا هەم پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەم پەروەردە کولتوورییەکەی پێ بەخشی کە دواتر شێوەی بە پیشەکەی دەدا. ڕۆشنبیرێکی شارنشین نەبوو کە لە ڕێگەی کتێبەوە گەیشتبێتە نەتەوەپەرستی؛ سەرکردەیەکی هۆزی بوو کە لە ڕێگەی ئەزموونی بەڕێوەبردنی ئەو خەڵکەوە پێی گەیشت کە لەلایەن ئەو دەوڵەتەوە بە شێوەیەکی سیستەماتیک پەراوێز دەخران کە خزمەتیان کردبوو.
بەشی 2: لە ئەفسەری عوسمانییەوە بۆ نەتەوەپەرستی کورد
خالید بەگی جبران چووە ناو سیستەمی فێرکردنی سەربازیی عوسمانی و بوو بە ئەفسەر. لە قوتابخانە سەربازییە عوسمانییەکان ڕاهێنانی وەرگرت و لە دەستەی ئەفسەرەکانی کۆتایی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا خزمەتی کرد و لێهاتووییە پیشەیی و پەیوەندییە دامەزراوەییەکانی بەدەست هێنا کە دواتر دەیانکرد بە ڕێکخەرێکی کاریگەری بەرخۆدانی نهێنی.
گۆڕان لە ئەفسەری عوسمانییەوە بۆ نەتەوەپەرستی کورد پرۆسەیەکی هێواش بوو کە ئاژاوە سیاسییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم شێوەیان پێ دا. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908، شەڕەکانی بەڵکان، شەڕی جیهانیی یەکەم و ڕووخانی دواتری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، هەر یەکەیان بەشدارییان کرد لە قووڵبوونەوەی هۆشیاریی ئەفسەرە کوردەکان سەبارەت بە کەلێنی نێوان وتاری گشتگیری نیشتمانپەروەریی عوسمانی و ئەو نەتەوەپەرستییەی کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئەوانی دیکەی دەخستە دەرەوە و شێوەی نوێی بە دەوڵەت دەدا. لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا، خالید بەگ هۆشیارییەکی سیاسیی پێ گەیشتبوو کە جیاوازیی دەکرد لە نێوان ئەرکەکەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاریی هاوپەیمانان و چاوەڕوانیی مافەکانی کورد لە ناو هەر دەوڵەتێکی نوێدا کە لە ململانێکەوە سەری هەڵدەدا.
بەشی 3: شەڕی سەربەخۆیی — کوردێک کە بۆ تورکیا دەجەنگێت
خالید بەگی جبران، وەک زۆرێک لە ئەفسەرە کوردەکانی نەوەکەی، لە شەڕی سەربەخۆییدا پەیوەست بوو بە بەرخۆدانی نەتەوەپەرستانەی تورکیا. وتاری سەرەتایی بزووتنەوەی کەمالی بە ئاشکرا بەڵێنی بەشداریی کوردی لە دەوڵەتێکدا دەدا کە ڕێز لە ناسنامەی کورد بگرێت، و بۆ ئەو ئەفسەرە کوردانەی ژیانی پیشەییان لە خزمەتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بەسەر بردبوو، ئەگەری چوارچێوەیەکی سیاسیی چاکسازی تێدا کراوی تورک و کورد باشتر بوو لە جێگرەوەکەی: داگیرکاری لەلایەن هێزە یۆنانی یان ئەرمەنی یان ئەورووپییەکانەوە.
خالید بەگ لەگەڵ هێزە نەتەوەپەرستەکان خزمەتی کرد و وەک فەرماندەیەکی سەربازیی بەتوانا ڕێزی هاوسەردەمەکانی بەدەست هێنا. پەیوەندییە هۆزییەکانی لە ناوچەی مووش دەیانکرد بە کەسێکی کاریگەر لە کۆکردنەوەی هێزە نانیزامییە کوردییەکان بۆ پشتگیریی بەرخۆدانی نەتەوەیی. دوای سەرکەوتنی تورکیا و دامەزراندنی کۆمار لە 1923دا، چاوەڕوانی ئەوەی دەکرد بەڵێنەکانی کاتی شەڕ بۆ بەشداری و خۆبەڕێوەبردنی کورد جێبەجێ بکرێن. کاتێک ڕوون بووەوە ئەوە ڕوو نادات، واتە کۆمارە نوێیەکە بە خێرایی بەرەو نەتەوەپەرستییەکی ناوەندگەرای تورکی دەچوو کە هیچ جێگایەکی بۆ ناسنامەی کورد نەبوو، وەڵامەکەی ئەوە بوو دەست بە ڕێکخستنی بەرخۆدان بکات.
بەشی 4: لەدایکبوونی ئازادی — یەکەم ڕێکخراوی نهێنیی کوردی
ئازادی، وشەی کوردی بۆ ئازادبوون، لە 1923دا دامەزرا، لە هەمان ساڵی دامەزراندنی کۆماری تورکیا. ڕێکخراوێکی نهێنی بوو کە بە پلەی یەکەم لە تۆڕی ئەفسەرە سەربازییە کوردەکان دروست کرابوو، کە لە شەڕی سەربەخۆییدا خزمەتیان کردبوو و ئێستا بە نیگەرانییەوە تەماشای ئەوەیان دەکرد دەوڵەتی کەمالی بە شێوەیەکی سیستەماتیک ئەو دامەزراوانە هەڵدەوەشێنێتەوە کە ڕێگەیان دابوو ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد لە چوارچێوەی عوسمانیدا بوونی هەبێت.
دامەزراندنی ئازادی نیشانەی گۆڕانێکی چۆنایەتی بوو لە سیاسەتی بەرخۆدانی کورددا. ڕاپەڕینە کوردییەکانی پێشوو سروشتێکی هۆزی یان ئایینییان هەبوو؛ ڕاپەڕینی ئەم سەرۆکە، یاخیبوون بە ئیلهامی ئەو شێخە. ئازادی جیاواز بوو: ڕێکخراوێکی سیاسی بوو، بە بەرنامە و پێکهاتەی سەرکردایەتی و ستراتیژی. ئەندامەکانی پیاوی خوێندەوار بوون، ئەفسەر و پسپۆڕ و ڕۆشنبیر، کە هەم لە ڕەهەندە سەربازییەکانی بەرخۆدان و هەم لەو چوارچێوە سیاسییە تێدەگەیشتن کە هەر ڕاپەڕینێک ناچار بوو تێیدا کار بکات. خالید بەگی جبران لە دامەزراندنی و ڕاکێشانی ئەو کەسایەتییە سەربازییانەدا جێگەیەکی سەرەکی هەبوو کە هێزی نهێنیی پێ دەبەخشین.
بەشی 5: تۆڕەکە — ئەفسەر و شێخ و پێکهاتەی بەرخۆدان
بلیمەتیی سیاسیی ستراتیژیی ڕێکخستنی ئازادی لەو تێگەیشتنەدا بوو کە بەرخۆدانی سەرکەوتوو پێویستی بە هەماهەنگیی دوو هێزی کۆمەڵایەتیی جیاواز هەیە: ئەفسەرە سەربازییە کوردەکان کە لێهاتوویی تەکنیکی و تۆڕە دامەزراوەییەکانیان دابین دەکرد، و سەرکردە ئایینییە کوردەکان، شێخەکانی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندی کە دانیشتووانی هۆزی و گوندنشین دڵسۆزییان بۆ هەبوون. هیچ کامیان بە تەنها بەس نەبوون. ئەفسەرەکان لێهاتوویی و پەیوەندییان هەبوو، بەڵام توانای کۆکردنەوەی جەماوەریان سنووردار بوو. شێخەکان شوێنکەوتووی زۆریان هەبوو، بەڵام شارەزایی ڕێکخستن و سەربازییان سنووردار بوو.
ئازادی کاری بۆ دروستکردنی پرد لە نێوان ئەم دوو تۆڕە کرد. پەیوەندیی چارەنووسساز لەگەڵ شێخ سەعیدی پیران بوو؛ شێخێکی نەقشبەندی کە لە مەودایەکی فراوانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا شوێنکەوتووی زۆری هەبوو. شێخ سەعید بەڕەوایی ئایینی و توانای کۆکردنەوەی جەماوەری دابین دەکرد کە ئازادی پێویستی پێیان هەبوو؛ ئازادیش بەرنامەی سیاسی و ڕێکخستنی سەربازی دابین دەکرد کە بزووتنەوەی شێخەکە پێویستی پێیان هەبوو. کاتێک ڕاپەڕینەکە هات، ناوی شێخ سەعیدی لەسەر بوو، بەڵام ژێرخانی ڕێکخستنی پشتەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو کاری ئازادی بوو.
بەشی 6: شێخ سەعید و ڕاپەڕینی 1925
ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە شوباتی 1925دا تەقییەوە، زووتر لەوەی پلان بۆ دانرابوو و بەبێ ئەو ئامادەکارییە تەواوەی ڕێکخستن کە ئازادی لە خەیاڵیدا داڕشتبوو. هۆکاری دەستبەجێ ڕووداوێک بوو لە گوندی پیران، کاتێک سەربازان هەوڵیان دا چەند ئەندامێکی ئازادی دەستگیر بکەن؛ ڕووبەڕووبوونەوەکە بە خێرایی گەشەی کرد و بوو بە ڕاپەڕینی ئاشکرا. شێخ سەعید سەرکردایەتیی ڕاپەڕینەکەی گرتە ئەستۆ.
ڕاپەڕینەکە بە خێراییەکی چاوەڕواننەکراو بە مەودایەکی فراوانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بڵاو بووەوە و هێزە هۆزییەکان لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە پەیوەست بوون بە ڕاپەڕینەکە. لە لووتکەیدا، ڕاپەڕیوەکان خاکێکی بەرچاویان کۆنترۆڵ کرد و ئاڵنگارییەکی ڕاستەقینەیان بۆ دەسەڵاتی دەوڵەتی تورکیا لە ڕۆژهەڵاتدا دروست کرد. بەڵام لاوازیی سەربازییان قورس بوو: سوپای تورکیا بە خێرایی هێزەکانی دژی ڕاپەڕینەکە کۆ کردەوە. ڕاپەڕینەکە لە ماوەی دوو مانگدا سەرکوت کرا. شێخ سەعید لە نیسانی 1925دا گیرا. خالید بەگی جبران یەکێک بوو لەوانەی لە شەپۆلی دەستگیرکردنی دواتری سەرکردەکانی ئازادیدا دەستگیر کران.
بەشی 7: دەستگیرکردن و دادگاییکردن و دادگای سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات
حکومەتی تورکیا بە دڕندانەییەک وەڵامی ڕاپەڕینەکەی دایەوە کە زۆر لە سەرکوتی سەربازی تێدەپەڕی. یاسای پاراستنی ڕێک و پێکی، کە لە ئازاری 1925دا پەسەند کرا، دەسەڵاتی فراوانی بە حکومەت دا بۆ دەستگیرکردن و دادگاییکردن و ئێعدامکردنی هەر کەسێک کە بە هەڕەشەیەک بۆ ڕێک و پێکیی گشتی دادەنرا؛ و بە شێوەیەکی گشتگیر دژی کەسایەتییە سیاسییە کوردییەکانی سەرجەم ڕەوتەکان جێبەجێ کرا.
خالید بەگی جبران لەگەڵ شێخ سەعید و سەرکردەکانی دیکەی ڕاپەڕین لەبەردەم دادگای سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات دادگایی کرا. دادگاکە دەزگایەکی دادوەریی سەربەخۆ نەبوو؛ ئامرازێکی سیاسی بوو کە بۆ لەناوبردنی سەرکردایەتیی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد داڕێژرابوو. ڕێوشوێنەکانی دادگاییکردن بە کورتی ئەنجام دران و دەرئەنجامەکە لە پێشەوە دیاری کرابوو. خالید بەگ بە تاوانبار ناسێنرا و سزای مردنی بەسەردا سەپێندرا.
بەشی 8: سێدارە — مەرگێک کە دەنگی دایەوە
خالید بەگی جبران لە 28ی حوزەیرانی 1925دا لە دیاربەکر لە سێدارە درا، لەگەڵ شێخ سەعید و چل و پێنج پیاوی دیکەی سزادراو. چل و سێ ساڵ تەمەنی بوو. ئەو نەریتەی ڕێکخستنی سیاسیی کورد کە ئازادی هێمای بوو هەرگیز لەناو نەچوو، و ڕاپەڕینی 1925 نموونەیەکی بۆ بەرخۆدانی کورد دانا کە دەیەکانی دواتر بەردەوام لەسەری بنیاتیان نا.
بەشی 9: میرات — ئەو سەربازەی ئاگری هەڵگیرساند
جێگەی خالید بەگی جبران لە مێژووی کوردیدا لەسەر دوو دەستکەوت دامەزراوە. یەکەم، دامەزرێنەری سەرەکیی ئازادی بوو؛ یەکەم ڕێکخراوی سیاسیی نوێی کورد کە لە ناو دەوڵەتی تورکیادا بە نهێنی کاری دەکرد. دووەم، لە ڕێگەی پەیوەندیی ئازادی لەگەڵ شێخ سەعید، یەکێک بوو لە داڕێژەرەکانی ڕاپەڕینی 1925؛ ئەو ڕووداوەی شێوازی ڕووبەڕووبوونەوەی کورد و تورکی دانا کە تا کۆتایی سەدەی بیستەم سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی دەستنیشان دەکرد.
هیچ کام لەم دوو دەستکەوتە لە ژیانی خۆیدا سەرکەوتنی بۆ نەهێنا. ئازادی لەناو برا و سەرکردایەتییەکەی لە سێدارە دران یان دوور خرانەوە. دەوڵەتی کەمالی ڕاپەڕینەکەی وەک پاساو بۆ سیاسەتێکی گشتگیری سەرکوتی کولتووریی کورد بەکار هێنا؛ قەدەغەکردنی زمانی کوردی، داخستنی کۆمەڵە کوردییەکان و ڕاگوێزانی سەرکردە کوردەکان بۆ ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ. بەڵام مێژوو تەنها بە ماوەی کورت پێوانە ناکرێت. هەر نەوەیەکی دواتری سەرکردە سیاسییە کوردەکان لە تورکیا لەو مەودایەدا کاری کردووە کە ئازادی کردیەوە، و ئەو ئاگرەی لە 1923دا هەڵگیرسا هەرگیز بە تەواوی دانەمرکاوەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی خالید بەگی جبران
1882 — لە ناو سەرکردایەتیی هۆزی جبران لە ناوچەی مووشی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەدایک بوو.
1919–1922 — شەڕی سەربەخۆیی تورکیا؛ لەگەڵ هێزە نەتەوەپەرستە کەمالییەکان خزمەتی کرد.
1923 — بەشداریی دامەزراندنی ئازادیی کرد؛ یەکەم ڕێکخراوی سیاسیی نهێنیی نوێی کورد لە تورکیای کۆماریدا.
شوباتی 1925 — ڕاپەڕینی شێخ سەعید زووتر لە کاتی خۆی تەقییەوە.
28ی حوزەیرانی 1925 — لە دیاربەکر لەگەڵ شێخ سەعید و چل و پێنج کەسی دیکە لە سێدارە درا.
سەرچاوەکان
1. ئۆڵسۆن، ڕۆبەرت. سەرهەڵدانی نەتەوەپەرستیی کوردی و ڕاپەڕینی شێخ سەعید. بڵاوکەرەوەی زانکۆی تەکساس، 1989.
2. مەکدۆوڵ، دەیڤید. مێژوویەکی نوێی کوردەکان. ئای. بی. تاوریس، 1996.
3. جوەیدە، وەدیع. بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد. بڵاوکەرەوەی زانکۆی سیراکوز، 2006.
4. بروینەسەن، مارتین ڤان. ئاغا، شێخ و دەوڵەت. کتێبەکانی زێد، 1992.
5. زورخەر، ئێریک یان. تورکیا: مێژوویەکی نوێ. ئای. بی. تاوریس، 1993.
6. وایت، پۆڵ جەی. یاخیبووە سەرەتاییەکان یان نوێکەرەوە شۆڕشگێڕەکان؟ کتێبەکانی زێد، 2000.
7. بەشیکچی، ئیسماعیل. ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ. یورت یایینلاری، ئەنقەرە، 1969.
8. بۆزارسلان، حەمیت. توندوتیژی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. مارکەس وینەر، 2004.
پرسیارە باوەکان
خالید بەگی جبران کێ بوو؟
خالید بەگی جبران (1882–1925) سەرکردەیەکی هۆزیی کورد و ئەفسەرێکی سەربازیی عوسمانی بوو لە هۆزی جبرانی ناوچەی مووش. بە دامەزرێنەری سەرەکیی ئازادی (ئازادبوون) دادەنرێت؛ یەکەم ڕێکخراوی سیاسیی نهێنیی نوێی کورد لە تورکیای کۆماریدا، و داڕێژەرێکی سەرەکیی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925 بوو. لە تەمەنی 43 ساڵیدا لەلایەن دەوڵەتی تورکیاوە ئێعدام کرا.
ئازادی چی بوو؟
ئازادی، کە لە 1923دا دامەزرا، یەکەم ڕێکخراوی سیاسیی نوێی کورد بوو کە لە ناو کۆماری تورکیادا بە نهێنی کاری دەکرد. بە پێچەوانەی ڕاپەڕینە کوردییەکانی پێشوو کە سروشتێکی هۆزی یان ئایینییان هەبوو، ئازادی ڕێکخراوێکی سیاسیی خاوەن پێکهاتە بوو کە بە پلەی یەکەم لە ئەفسەرە سەربازییە کوردەکان بنیاتی نرابوو.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید چی بوو؟
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (شوبات–نیسانی 1925) یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کورد دژی کۆماری تورکیا بوو. بە سەرکردایەتیی شێخ سەعیدی پیران و بە پشتبەستن بە تۆڕی ئازادی، بە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا بڵاو بووەوە، پێش ئەوەی بە ئێعدامە بەکۆمەڵەکان و سەرکوتی گشتگیری کولتووری کورد سەرکوت بکرێت.