پێشەکییەک بۆ حەریق (1856–1909)
چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە سەدەی 19دا
سەرەتای ژیان و پاشخانی خێزانی
خوێندن و ڕێڕەوی ڕۆحانی
ڕووداو و حیکایەتەکانی ژیان
بەرهەمە شیعرییەکان: شێواز، بابەت و کاریگەرییەکان
میرات و کاریگەری
کۆتایی
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
بەشی وردی پرسیار و وەڵام
سەرچاوەکان
پێشەکییەک بۆ حەریق (1856–1909)
لە دیمەنە سەخت و شاخاوییەکانی کوردستاندا، کە شاخەکان نهێنییە کۆنەکان دەچرپێنن و ڕووبارەکان ڕێگا بەناو مێژوودا هەڵدەکەنن، شیعر لە کۆنەوە کەشتیی دەربڕینە هەرە قووڵەکانی ڕۆح بووە. لەناو ئەستێرەکانی ئەدەبی کلاسیکیی کوردیدا حەریق دەوەستێت؛ نازناوی مەلا ساڵح (ساڵح، کوڕی مەلا نەسروڵڵا)، شاعیرێک کە وشەکانی تەسەوف، خۆشەویستی و لێدوانی ناسکی کۆمەڵایەتییان تێکەڵ دەکرد.
حەریق، کە لە 1856 لەدایک بوو و لە 1909 کۆچی دوایی کرد، لە سەردەمێکی پڕ ئاژاوەدا ژیا کە فەرمانڕەواییی عوسمانی، کاریگەرییە فارسییەکان و جووڵە سەرەتاییەکانی ناسنامەی کولتووریی کوردی دیارییان دەکرد. ژیانی، هەرچەندە بە تەمەنی 53 ساڵ بە ڕێژەیی کورت بوو، پڕ بوو لە هەوڵی ڕۆحانی، خۆتەرخانکردن بۆ زانست و داهێنانی شیعری. ئەم نووسینەی بلۆگ لە ژیان، بەرهەم و میراتی حەریق دەکۆڵێتەوە و ئەوە دەخاتە ڕوو کە بەیتەکانی چۆن هێشتا لە پێکهاتەی کەلەپووری کوردیدا دەنگ دەدەنەوە.
حەریق وەک شاعیرێکی کلاسیکی کە بە زۆری بە زاراوەی سۆرانیی زمانی کوردی دەینووسی و هەندێک بەرهەمی فارسیشی هەبوو، بەرهەمەکانی ڕەنگدانەوەی ئەو نەریتە سۆفییانەن کە لە کۆمەڵگەی کوردیدا بڵاو بوونەوە. غەزەلەکانی، واتە شیعرە هەستدارییەکانی کە زۆرجار لە خۆشەویستیی ئیلاهی و تاسەی مرۆڤ دەکۆڵنەوە، لە کانیاوێکی تەسەوفی ئیسلامییەوە ئاو دەخۆنەوە و پێشەنگەکانی وەک نالی و مەولەوی تاوەگۆزی کاریگەرییان لەسەر داناوە. لە سەردەمێکدا کە کوردستان لە نێوان ئیمپراتۆریاکان دابەش کرابوو، شیعری حەریق دەنگێکی یەکخەری دەبەخشی و وردبوونەوەی کەسی لە دەروون لەگەڵ گێڕانەوە کولتوورییە فراوانترەکان تێکەڵ دەکرد. لە 3000 وشەی داهاتوودا، بەناو ژیاننامەکەیدا دەگەڕێین، بەشدارییە هونەرییەکانی شیدەکەینەوە و لە کاریگەریی بەردەوامی ورد دەبینەوە.
چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە سەدەی 19دا
بۆ ئەوەی بە تەواوی بەهای ژیان و بەرهەمەکانی حەریق بناسین، دەبێت لە پاشخانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کوردستانی سەدەی 19 تێبگەین. ناوچەکە، کە بەشێک لە عێراق، ئێران، تورکیا و سووریای ئەمڕۆی دەگرتەوە، پێکهاتەیەکی ڕەنگاوڕەنگی پەیوەندییە عەشیرەتییەکان، مەزهەبە ئایینییەکان و دەسەڵاتە ئیمپراتۆرییە زاڵەکان بوو. ئیمپراتۆریی عوسمانی کۆنترۆڵی زۆربەی ڕۆژئاوای کوردستانی دەکرد، لە کاتێکدا بنەماڵەی فەرمانڕەوای قاجار لە فارس کاریگەریی لە ڕۆژهەڵات هەبوو. کورد، کە زۆربەیان موسڵمانی سوننی بوون و مەیلی بەهێزیان بۆ تەسەوف هەبوو، لە جیهانێکی وەفاداریی دەرەبەگایەتی و ڕاپەڕینی ناوبەناودا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە.
ناوەڕاستی سەدەی 1800ەکان شایەتیی چاکسازییەکانی تەنزیمات لە ئیمپراتۆریی عوسمانی بوو، کە ئامانجیان نوێکردنەوەی بەڕێوەبردن و بەخشینی مافی زیاتر بە ناموسڵمانان بوو؛ بەڵام ئەم گۆڕانکارییانە زۆرجار گرژیی نێوان گرووپە ئەتنییەکانی توندتر دەکرد. لە کوردستانی فارس، جووڵەی هاوشێوە لە ژێر فەرمانڕەواییی قاجاردا ڕووی دەدا و میرە ناوخۆییەکان لەناو هەوڵەکانی تاران بۆ ناوەندگەراییدا دەسەڵاتیان بەکار دەهێنا. تەسەوف، بە تایبەتی تەریقەتی نەقشبەندی، پەناگەی ڕۆحانی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی دەبەخشی. ئەم تەریقەتە، کە بەهائەدینی نەقشبەند لە سەدەی 14دا دایمەزراند، جەختی لە زیکری بێدەنگ (یادکردنەوەی خودا) و تێکەڵبوون بە ژیانی ڕۆژانە دەکردەوە و بە یەکسان زانا، شاعیر و خەڵکی ئاسایی ڕادەکێشا.
حەریق لەم جیهانەدا لەدایک بوو، لە سەردەمێکدا کە شیعر تەنها هونەر نەبوو، بەڵکو ڕێگایەکی پاراستنی ناسنامە بوو. ئەدەبی کوردی، کە بۆ چەندین سەدە زارەکی بوو، لە سەدەی 19دا دەستی کرد بە گەشەکردن لە شێوەی نووسراودا و شاعیرەکانی وەک نالی (1797–1855/6) پێشەنگی شێوازە کلاسیکییەکان بوون کە نەریتە فارسی و عەرەبییەکان کاریگەرییان لەسەر دانابوو. غەزەلەکانی نالی، کە پڕ بوون لە خوازە و هەست، پێوەرێکیان بۆ قووڵاییی هەست دانا. بە هەمان شێوە، مەولەوی تاوەگۆزی (1806–1882)، کە بە بەیتە عیرفانییەکانی ناسراوە، شیعری بە هێما سۆفییەکان دەوڵەمەند کرد. حەریق، کە لە سێبەری ئەواندا سەری هەڵدا، دواتر لەسەر ئەم بنەمایانە بنیاتی نا و تێکەڵە تایبەتەکەی خۆی لە هەستداری و ناسکی زیاد کرد.
سەرەتای ژیان و پاشخانی خێزانی
حەریق، کە بە ناوی ساڵح لە 1856 لەدایک بوو، لە گوندە بچووکەکەی زێویە (کە زێوییەش دەنووسرێت) هاتە دنیا؛ گوندێک لە ناوچەی سورداش، نزیک سلێمانی، لەو بەشەی ئەمڕۆ بە کوردستانی عێراق ناسراوە. ئەم گوندە لە بن لێژییە ڕۆژهەڵاتییەکانی شاخی پیرەمەگرون، لە ناوچە مێژووییەکەی کاردگاری هەڵکەوتووە؛ دیمەنێک لە دۆڵە سەوزەکان و لووتکە بەهێزەکان کە بێگومان خەیاڵی شیعریی ئەویان داڕشت. شاخەکان، کە لە فۆلکلۆری کوردیدا زۆرجار وەک پاسەوان یان شایەتی ململانێی مرۆڤ کەسایەتییان پێ دەبەخشرێت، وەک هێمای دووبارەبووەوە لە شیعری کلاسیکیدا دەردەکەون و هێمای خۆڕاگری و ئەبەدییەتن.
باوکی، مەلا نەسروڵڵا، کەسایەتییەکی بەناوبانگی زانستی بوو. مەلا نەسروڵڵا، کە لە گوندی کاشتەر لە کوردستانی ئێرانەوە هاتبوو، پێش نیشتەجێبوون لە زێویە فقهی ئیسلامیی خوێندبوو. لەوێ وەک ڕابەرێکی ئایینیی ناوخۆیی شوێنی خۆی پتەو کرد و کۆمەڵگەکەی فێر دەکرد و ڕێنماییی دەکردن. ئەم کاریگەرییەی باوک قووڵ بوو؛ ساڵحی گەنج لە ژینگەیەکی پڕ لە دەقە ئایینییەکان و گفتوگۆی هزریدا گەورە بوو. ناوی خێزانیی «مەلا ساڵح» ڕەنگدانەوەی ڕەچەڵەکێک لە مەلایانە (زانایانی ئایینی) و جەخت لە تێکەڵبوونی باوەڕ و فێربوون لە کۆمەڵگەی کوردیدا دەکاتەوە.
ژیان لە زێویە لە دەیەی 1850ەکاندا کشتوکاڵی و کۆمەڵایەتی بوو و گوندنشینەکان پشت بە کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و بازرگانی دەبەست. بەڕێوەبردنی عوسمانی باج و سەربازگیریی زۆرەملێی دەسەپاند و هەستێکی نادڵنیایی دروست دەکرد کە لەوانەیە تێڕوانینێکی بیرکەرەوەی لە حەریقدا چاندبێت. منداڵی لەم ژینگانەدا زۆرجار لەگەڵ ئاشنابوونی زوو بە نەریتە زارەکییەکان، وەک چیرۆکە فۆلکلۆرییەکان، گۆرانییە حەماسییەکانی وەک مەم و زین و خوێندنەوە ئایینییەکان بەڕێوە دەچوو. هەرچەندە حیکایەتی دیاریکراو لە گەنجیی حەریق دەگمەنە، بە عەقڵ دەچێت ئەوە هەڵبهێنجین کە ئەم توخمانە مەیلی ئەویان بۆ ڕیتم و خوازە پەروەردە کرد.
خوێندن و ڕێڕەوی ڕۆحانی
خوێندنی فەرمیی حەریق لە ژێر سەرپەرشتیی باوکیدا دەستی پێ کرد و جەختی لە بنەماکانی ئیسلام، ڕێزمانی عەرەبی و قورئان دەکردەوە. ئەم فێربوونەی ناو ماڵ بۆ ئەو کەسانەی لە کوردستانی گوندنشین ئارەزووی زانابوونیان هەبوو باو بوو، چونکە مەدرەسە دەگمەن بوو. بە گەورەبوونی، ساڵح خوێندنەکانی فراوان کرد و لەگەڵ مەلا ناوخۆییەکان بە قووڵی فقه و زانستە ئیسلامییە فراوانترەکانی خوێند. هەوڵدان بۆ زانین ئەوی بردە مزگەوتی شێخ محەمەدی بەرزنجی لە سلێمانی؛ ناوەندێکی چاڵاکیی هزری کە بە ناوی خێزانە کاریگەرەکەی بەرزنجی ناونرابوو و بە ڕابەرایەتیی سۆفییان ناسرابوون.
سلێمانی، کە ئیبراهیم پاشای بابان لە 1784 دایمەزراند، تا ناوەڕاستی سەدەی 19 ببووە ناوەندێکی گەشەسەندووی کولتووری کوردی. بازاڕەکانی بە بازرگانانی بەغدا تا تاران قەرەباڵغ بوون و مزگەوتەکانی میوانداریی مشتومڕیان لەسەر زانستی ئیلاهی و شیعر دەکرد. حەریق ماوەیەک لێرە بوو و کەشە زیندووەکەی شارەکەی هەڵمژی. پاشان بۆ خوێندنی پێشکەوتوو چووە قەرەداغ و دواتر ماوەیەکی کورت لە بیارە مایەوە، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە سلێمانی. ئەم کۆچانە سروشتی گەڕۆکی هەوڵدان بۆ زانین لە کوردستاندا دەخەنە ڕوو، کە خوێندکارەکان تێیدا دەچوون بۆ لای مامۆستا ناسراوەکان.
ساتێکی چارەنووسساز لە 1884دا هات، کاتێک حەریق بۆ خوێندن لە لای مەلا عەبدولڕەحمان چووە پێنجوێن. لەوێ بە شێخ بورهان (شێخ یوسف شەمسەدین)، ڕێبەرێکی دیاری نەقشبەندی، ئاشنا بوو. حەریق چووە خانەقای شێخ بورهان و بۆ ساڵێک خۆی لە پراکتیزە سۆفییەکاندا نقووم کرد. جەختی نەقشبەندی لە پاککردنەوەی ناوەوە و خۆشەویستیی ئیلاهی تێڕوانینی ئەوی بە قووڵی داڕشت. بەڵام ماوەکەی لەوێ بە ڕووداوێکی توند کۆتایی هات: سەرپێچیی لە یاساکانی خانەقا کرد و بە نهێنی هاوسەرگیریی کرد، کە بووە هۆی دەرکردنی.
ئەم ڕووداوە ڕوویەکی مرۆییی حەریق دەخاتە ڕوو؛ تێکەڵەیەک لە خۆتەرخانکردن و ئارەزووی کەسی کە دواتر لە بابەتەکانی شیعرەکانی، واتە تاسە و تێپەڕین لە سنوورەکان، دەنگی دەدایەوە.
دوای دەرکردن، ڕێڕەوی ڕۆحانیی حەریق بەردەوام بوو. بووە موریدێکی تەواوی تەریقەتی نەقشبەندی و بنەماکانی بێفیزی و یادکردنەوەی لە خۆیدا بەرجەستە کرد. تەسەوف لە کوردستاندا زۆرجار لەگەڵ شیعر تێکەڵ دەبوو؛ عارفەکانی وەک مەولەوی بەیتەکانیان بەکار دەهێنا بۆ گەیاندنی ئەو ئەزموونانەی بە وشە نایەن. حەریقیش هەمان ڕێگای گرتە بەر و تێگەیشتنە ڕۆحانییەکانی خۆی ڕشتە ناو فۆرمە هەستدارییەکان.
ڕووداو و حیکایەتەکانی ژیان
ژیانی گەورەییی حەریق بە ناخۆشییەکان دیاری دەکرا کە خۆڕاگری و حازرجەوابیی ئەویان تاقی دەکردەوە. حیکایەتێکی دیار لە تەوێڵە ڕووی دا، کە تێیدا شیعرێکی گاڵتەجاڕانەی دانا و ڕەخنەی لە یەکێک لە کوڕەکانی شێخ عوسمان گرت. گاڵتەجاڕی لە شیعری کوردیدا ئەرکی ڕەخنەی کۆمەڵایەتی دەبینی و زۆرجار لە ژێر پەردەی نوکتەدا دەهات بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هاوکێشەکانی دەسەڵات. کوڕەکەی شێخ، کە پێی ناخۆش بوو، بە زۆر ڕیشی حەریقی تاشییەوە بۆ تۆڵەسەندنەوە؛ سووکایەتییەکی گەورە لە کولتووری ئیسلامیدا کە هێمای لەدەستدانی کەرامەت بوو.
حەریق بەبێ دڵساردبوون داوای دادپەروەریی لە قازی عەلی، دادوەرێکی ڕێزلێگیراو، کرد. بەڵام دۆسیەکە هاوکات بوو لەگەڵ ناکۆکییەکی زۆر سەرنجلێدراو: کوڕێکی کورد هاوسەرگیریی لەگەڵ کچێکی ئەرمەنی لە قەباغڵاندی کردبوو کە باوکی پەیوەندیی بە دەسەڵاتدارانی ڕووسیاوە هەبوو و ئەمە لەناو ڕکابەریی ئیمپراتۆریاکاندا کاروبارەکانی ئاڵۆز دەکرد. کاتێک قازی پێشینەی بە دۆسیەی هاوسەرگیرییەکە دا، حەریق بە نوکتە گوتی «ڕیشەکەی لەناو سەری کچە ئەرمەنییەکەدا ون بووە». ئەم وتە حازرجەوابە، کە گاڵتە و تەسلیمبوون بە بەخت تێکەڵ دەکات، نموونەی زیرەکیی تیژی حەریق و توانای دۆزینەوەی سووکبوونی دڵ لەناو ناخۆشییەکاندا بوو. ئەم جۆرە حیکایەتانە ڕووی مرۆییی ئەو دەخەنە ڕوو و شاعیرێک دەنوێنن کە نەدەترسا بە وشە دەسەڵات بخاتە ژێر پرسیار.
دواتر حەریق وەک پێشنوێژی مزگەوتی سەید حەسەن (ناسراو بە مزگەوتی هەژاران) لە سابڵاغ، واتە مەهابادی ئەمڕۆ لە کوردستانی ئێران، دانرا. ئەم ڕۆڵە دەرفەتی ئەوەی پێ دا خزمەتی کۆمەڵگەکە بکات و لە هەمان کاتدا لە ژێر ڕێنماییی شێخ بورهان بەردەوام بێت لە پراکتیزە سۆفییەکانی. مەهاباد، بە تێکەڵەکەی کاریگەرییە کوردی و فارسییەکان، پاشخانێکی ئارامی بۆ ساڵە کۆتاییەکانی پێک هێنا. وەک سۆفییەکی خۆتەرخانکراو ژیا تا لە 1909، لە تەمەنی 53 ساڵیدا، کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی مەلا جامی نێژرا و دواتر گۆڕەکەی بەهۆی گەشەپێدانی شارەوە ون بوو؛ خوازەیەکی دڵتەزێن بۆ سڕینەوەی شوێنە مێژووییەکان لە کوردستانی نوێدا.
ئەم ڕووداوانە ڕەنگدانەوەی ئاڵەنگارییەکانن کە بیرمەندان لە ناوچەیەکی پارچەپارچەدا ڕووبەڕووی دەبوونەوە: دوژمنایەتیی عەشیرەتی، چاودێریی ئیمپراتۆری و تاقیکردنەوە کەسییەکان. بەڵام هەروەها داهێنەریی حەریقیان بەهێز کرد و ڕەسەنایەتییان بە شیعرەکانی بەخشی.
بەرهەمە شیعرییەکان: شێواز، بابەت و کاریگەرییەکان
شیعری حەریق نوێنەری لووتکەی ئەدەبی کلاسیکیی کوردییە و بە پاکی، ناسکی و قووڵاییی عیرفانی ناسراوە. بە کوردی (زاراوەی سۆرانی) و فارسی دەینووسی و فۆرمی غەزەلی پێ باش بوو؛ زنجیرەیەک بەیت کە لە خۆشەویستیی زەمینی و ئیلاهی دەکۆڵنەوە. غەزەل، کە ڕەگ و ڕیشەی لە نەریتی فارسیدا هەیە، ڕێگە بە مانای چینبەچین دەدات: خۆشەویستییەکی ڕووکەش زۆرجار هێمایەکی سۆفی لە پشت خۆی دەشارێتەوە.
بابەتەکانی بەرهەمەکانی حەریق بریتین لە تاسەی ڕۆحانی، یەکتاییی خودا (تەوحید) و سروشتی ناپایداری ژیان. شیعرە عیرفانییەکانی بە قووڵی لە چەمکە سۆفییەکانی وەک فەنا (لەناوچوون لە خودادا) و بەقا (مانەوە لە خودادا) دەکۆڵنەوە و وێنەکانی سروشت، وەک شاخ، ڕووبار و گڕ، بەکار دەهێنن بۆ هێماکردنی ڕێڕەوی ڕۆح. «حەریق»، کە بە عەرەبی مانای «سووتان» یان «ئاگر» دەدات، لەوانەیە ئاماژە بە ئەم گڕە ناوخۆییەی خۆتەرخانکردن بکات و ڕەنگە لە ئاماژەی نازناوەکەی بۆ ڕووناکبوونەوەی پڕ سۆزەوە هاتبێت.
کاریگەرییەکان دیارن: توندیی هەستی نالی و قووڵاییی سۆفیی مەولەوی تاوەگۆزی شێوازەکەی ئەویان داڕشت. نالی، کە زۆرجار بە باوکی شیعری نوێی کوردی ناو دەبرێت، خوازەی زیندووی بەکار دەهێنا بۆ دەربڕینی تاراوگە و خۆشەویستی؛ حەریقیش لە هەستداریی شیعرەکانیدا ئەمەی دەنگ دەدایەوە. مەولەوی، کە ئەویش نەقشبەندی بوو، نموونەیەکی بۆ تێکەڵکردنی شیعر و تەسەوف پێشکەش کرد. توخمە گاڵتەجاڕانەکانی حەریق، وەک لە ڕووداوی تەوێڵەدا، لێدوانی کۆمەڵایەتی زیاد دەکەن و بە ناسکی ڕەخنە لە پێکهاتەکانی دەسەڵات دەگرن.
هەرچەندە وەرگێڕانی تەواو بۆ ئینگلیزی دەگمەنە، پارچەکانی دیوانەکەی (کۆمەڵەی شیعر) وەک «عەشقی سەروی قەدت قومری سیفەت زاری دەکا» (لە دیوانی حەریق) ئاماژە بە بابەتەکانی ئازاری خۆشەویستی و جوانی دەکەن. پارچەیەکی دیکە، «عەزیزم تۆ دەزانی من لەبەر چاوت کەر و گێژم»، کە بە فۆرمی دوبەیتی و بە کێشێکی تایبەتە (mufa'ilun mufa'ilun mufa'ilun mufa'ilun)، لە بیرکردنەوەی کەسی دەکۆڵێتەوە. «قوربان وەرە قوربانە سا بمکە بە قوربانت» شادیی جەژن دەورووژێنێت کە لەگەڵ قوربانیکردن تێکەڵە.
بەیتەکانی حەریق زۆرجار سەروا و ڕیتمێک بەکار دەهێنن کە بۆ خوێندنەوەی زارەکی گونجاوە و نەریتە زارەکییە کوردییەکان دەپارێزن. شیعرە فارسییەکانی، هەرچەندە ژمارەیان کەمترە، لە نێوان دابەشبوونە کولتوورییەکاندا پرد دروست دەکەن و لە سەردەمی قاجاردا سەرنجی خوێنەری فراوانتریان ڕادەکێشا.
میرات و کاریگەری
میراتی حەریق لە کۆمەڵە بەرهەمە پەسەندکراوەکانی ئەدەبی کوردیدا بەردەوامە و ئیلهام بە شاعیرە نوێیەکانی وەک شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵڵا پەشێو دەبەخشێت. لە ناوچەیەکدا کە پاراستنی زمان لەناو فشارەکانی تێتواندنەوەدا زۆر گرنگە، بەرهەمە سۆرانییەکانی ناسنامەی کولتووری دەسەلمێنن. تەریقەتی نەقشبەندی هەر ڕێز لە ئەم جۆرە کەسایەتییانە دەگرێت و شیعر بە پراکتیزەی ڕۆحانییەوە دەبەستێتەوە.
لە بوارە ئەکادیمییەکاندا، زانایانی وەک عەلائەدین سەجادی (لە «مێژووی ئەدەبی کوردی»، 1951) بەشدارییەکانی حەریق دەخەنە ڕوو. چیرۆکی ژیانی، کە لە سەرچاوەکانی وەک کوردیپیدیادا تۆمار کراوە، پەنجەرەیەکە بۆ کوردستانی سەدەی 19. ئەمڕۆ، لەگەڵ خۆبەڕێوەبردنی کورد لە عێراق و زیندووکردنەوە کولتوورییەکان لە شوێنەکانی دیکە، شیعری حەریق پەرە بە شانازی و بەردەوامی دەدات.
بەڵام ئاڵەنگارییەکان ماون: زۆر بەرهەم بڵاو نەکراونەتەوە یان وەرنەگێڕدراون و ئەمە دەستڕاگەیشتنی جیهانی سنووردار دەکات. هەوڵەکانی دامەزراوەکانی وەک ئینستیتووتی کوردی لە پاریس ئامانجیان دیجیتاڵکردنی دیوانەکانە بۆ ئەوەی دەنگی حەریق هەر بڵێسە بستێنێت.
کۆتایی
ڕێڕەوی حەریق، لە دۆڵەکانی زێویەوە تا مزگەوتەکانی مەهاباد، ڕەنگدانەوەی ڕۆحی کوردییە: خۆڕاگر، وردبین لە دەروون و شاعیرانە. لە 3000 وشەدا تەنها ڕووکەشی میراتە قووڵەکەیمان دەست لێ داوە. کاتێک کوردستان لەگەڵ مۆدێرنیتە مامەڵە دەکات، حەریق بیرمان دەخاتەوە کە شیعر ئاگرە؛ ڕووناککەرەوە، سووتێنەر و ئەبەدی. با غەزەلەکانی بەردەوام ئیلهام ببەخشن و لە نێوان دڵەکاندا، بە سەرووی شاخ و کاتدا، پرد دروست بکەن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
بۆ پێشکەشکردنی پوختەیەکی ڕوونتر بە ڕیزبەندیی کاتی لە ژیانی حەریق، ئەم بەشە قۆناغە سەرەکییەکان دەخاتە ڕوو و پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکانی ڕێڕەوی ئەو وەک شاعیر، زانا و عارفێکی سۆفی دەبەستێت. هەرچەندە بەرواری وردی هەندێک ڕووداو هەمیشە تۆمار نەکراوە، ڕیزبەندییەکە لەسەر بنەمای سەرچاوە ژیاننامەییەکان پەرەسەندنی ژیانی دەنوێنێت.
1856: لەدایکبوون لە گوندی زێوییە حەریق (کە بە ناوی مەلا ساڵح، کوڕی مەلا نەسروڵڵا، لەدایک بوو) لە گوندە بچووکەکەی زێوییە (کە زێویەش دەنووسرێت)، لە ناوچەی سورداش، نزیک سلێمانی، لە کوردستانی عێراق و لە بن شاخی پیرەمەگرون لەدایک دەبێت.
سەرەتای منداڵی (دەیەی 1850ەکان–دەیەی 1870ەکان): خوێندنی سەرەتایی لە لای باوکی حەریق لە خێزانێکی زانستی گەورە دەبێت و لە ماڵەوە لە ژێر ڕێنماییی باوکی، مەلا نەسروڵڵا، دەست بە خوێندن دەکات، کە بنەماکانی فقهی ئیسلامی، ڕێزمانی عەرەبی و قورئانی فێر دەکات. ئەم قۆناغە بنەمایەکی بەهێز لە نەریتە ئایینی و ئەدەبییەکاندا دادەنێت.
ناوەڕاستی دەیەی 1870ەکان–سەرەتای دەیەی 1880ەکان: خوێندنی پێشکەوتوو لە ناوچە کوردییە جۆراوجۆرەکان حەریق لە سلێمانی (لە مزگەوتی شێخ محەمەدی بەرزنجی)، قەرەداغ و بیارە بەدوای خوێندنی ئیسلامیی زیاتر دەچێت. ئەم گەشتانە ئەوی بە بازنە هزرییە فراوانترەکان ئاشنا دەکەن و زانیاریی لە فقه و زانستە ئیسلامییەکان قووڵتر دەکەنەوە.
1884: گەشت بۆ پێنجوێن و چوونە ناو تەسەوف حەریق بۆ خوێندن لە لای مەلا عەبدولڕەحمان دەچێتە پێنجوێن. لەم کاتەدا دەچێتە خانەقای سۆفیی نەقشبەندی کە شێخ بورهان (شێخ یوسف شەمسەدین) ڕابەرایەتیی دەکات و نزیکەی ساڵێک خۆی لە پراکتیزە عیرفانییەکاندا نقووم دەکات.
نزیکەی 1885: هاوسەرگیریی نهێنی و دەرکردن لە خانەقا حەریق سەرپێچی لە یاساکانی خانەقا دەکات و بە نهێنی هاوسەرگیری دەکات، کە دەبێتە هۆی دەرکردنی لە خانەقای شێخ بورهان. ئەم ڕووداوە خاڵێکی وەرچەرخانی کەسییە و خۆتەرخانکردنە ڕۆحانییەکەی لەگەڵ پابەندییە زەمینییەکان تێکەڵ دەکات.
کۆتایی دەیەی 1880ەکان–دەیەی 1890ەکان: موریدبوونی تەواو لە تەریقەتی نەقشبەندی و پەرەسەندنی شیعری دوای دەرکردن، حەریق دەبێتە موریدێکی خۆتەرخانکراوی تەریقەتی نەقشبەندی. بە جدی دەست بە دانانی شیعر دەکات و پشت بە بابەتە سۆفییەکانی خۆشەویستیی ئیلاهی و تەسەوف دەبەستێت. بەرهەمەکانی، کە بە زۆری غەزەلی سۆرانی و هەندێک بەرهەمی فارسین، کاریگەریی شاعیرەکانی وەک نالی و مەولەوی تاوەگۆزی دەنوێنن.
بەبێ بەروار (بە ئەگەری زۆر لە دەیەی 1890ەکان): ڕووداوی تەوێڵە و شیعری گاڵتەجاڕانە لە تەوێڵە، حەریق شیعرێکی گاڵتەجاڕانە دادەنێت و ڕەخنە لە یەکێک لە کوڕەکانی شێخ عوسمان دەگرێت، کە تۆڵەسەندنەوەی لێ دەکەوێتەوە و بە زۆر ڕیشی دەتاشرێتەوە؛ کردارێکی سووکایەتیکردن. داوای دادپەروەری لە قازی عەلی دەکات، بەڵام بە گاڵتە دەڵێت دۆسیەکەی لە سێبەری ناکۆکییەکی گەورەتر لەسەر هاوسەرگیرییەکی کورد و ئەرمەنیدا کەوتووە.
کۆتایی دەیەی 1890ەکان–سەرەتای دەیەی 1900ەکان: دانان وەک پێشنوێژ و نیشتەجێبوون لە مەهاباد حەریق وەک پێشنوێژی مزگەوتی سەید حەسەن (کە بە مزگەوتی هەژارانیش ناسراوە) لە سابڵاغ، واتە مەهابادی ئەمڕۆ لە کوردستانی ئێران (ناوچەی موکریان)، دادەنرێت. لەم ڕۆڵەدا پراکتیزە سۆفییەکان و کاری شیعریی خۆی بەردەوام دەکات و خزمەتی کۆمەڵگەی ناوخۆیی دەکات.
1909: مردن و ناشتن حەریق لە مەهاباد لە تەمەنی 53 ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات. لە گۆڕستانی مەلا جامی دەنێژرێت، هەرچەندە شوێنی گۆڕەکە بەهۆی گەشەپێدانی دواتری شارەوە ون بووە.
ئەم ڕیزبەندییەی کات پەرەسەندنی حەریق لە زانایەکی گوندنشینەوە بۆ شاعیرێکی سۆفیی ڕێزلێگیراو دەخاتە ڕوو، کە لەناو فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریاکانی عوسمانی و قاجار بەسەر کوردستاندا لەگەڵ ئاڵەنگارییە کەسییەکان و کاریگەرییە کولتوورییەکان مامەڵەی کرد. ژیانی ئەو نموونەی کارلێکی باوەڕ، داهێنەری و خۆڕاگری لە مێژووی کورددا دەنوێنێت.
بەشی وردی پرسیار و وەڵام
ئەم بەشە وەڵامی هەندێک لە پرسیارە هەرە باوەکانی سەبارەت بە حەریق دەداتەوە و پشت بە تۆمارە مێژووییەکان، گێڕانەوە ژیاننامەییەکان و شیکردنەوەی شیعرەکانی دەبەستێت. ئامانجی پێشکەشکردنی تێگەیشتنێکی قووڵترە لە ژیان، بەرهەم و گرنگیی کولتووریی ئەو و ئەو وردەکارییانە فراوانتر دەکات کە لە نووسینە سەرەکییەکەی بلۆگدا باس کراون. پرسیارەکان هەڵبژێردراون بۆ ئەوەی ڕەهەندە ژیاننامەیی، ئەدەبی و چوارچێوەییەکان بگرنەوە و وەڵامەکان لەسەر بنەمای سەرچاوە زانستییە بەردەستەکانن.
پرسیاری 1: حەریق کێ بوو و ناوی ڕاستەقینەی چی بوو؟
وەڵام: حەریق نازناوی مەلا ساڵح بوو (کە بە پیتی لاتینی Saleh یان Salih دەنووسرێت)، کە ناوی تەواوی ساڵح، کوڕی مەلا نەسروڵڵا، بوو. لە 1856 لە گوندی زێوییە (زێویە)، نزیک سلێمانی لە کوردستانی عێراق، لەدایک بوو و شاعیرێکی دیاری کورد، عارفێکی سۆفی و زانایەکی ئایینی بوو. ناوی «حەریق» بە عەرەبی مانای «سووتان» یان «ئاگر» دەدات، کە لەوانەیە هێمای سروشتە پڕ سۆز و ڕووناککەرەوەکەی شیعرە عیرفانییەکانی بێت. لە سەردەمە کۆتاییەکانی عوسمانی و قاجاردا ژیا؛ قۆناغێکی پارچەپارچەبوونی سیاسی لە کوردستان، و لە 1909 لە تەمەنی 53 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. حەریق وەک یەکێک لە شاعیرە کلاسیکییە کوردەکان ڕێزی لێ دەگیرێت و بە غەزەلەکانی کە هەستی کەسی لەگەڵ ڕۆحانیەتی سۆفی تێکەڵ دەکەن، بەشداریی لە نەریتی ئەدەبیی زاراوەی سۆرانی کردووە.
پرسیاری 2: پاشخانی خێزانی و سەرەتای ژیانی حەریق چۆن بوو؟
وەڵام: حەریق لە خێزانێکی زانایانی ئایینییەوە هاتبوو. باوکی، مەلا نەسروڵڵا، بە ڕەچەڵەک لە گوندی کاشتەر لە کوردستانی ئێران بوو و پێش نیشتەجێبوون لە زێوییە فقهی ئیسلامیی خوێندبوو؛ لەوێ وەک مەلایەکی ناوخۆیی و پەروەردەکار خزمەتی دەکرد. ئەم ژینگە زانستییە کاریگەرییەکی قووڵی لە پەروەردەبوونی حەریق لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا هەبوو، لە سەردەمێکدا کە ژیانی کوردیی گوندنشین لە دەوری کشتوکاڵ، پێکهاتە عەشیرەتییەکان و فێرکارییە ئیسلامییەکان دەسووڕایەوە. حەریق لە منداڵیدا فێربوونی سەرەتاییی لە ماڵەوە وەرگرت و قورئان، ڕێزمانی عەرەبی و فقهی (یاسای ئیسلامی) لە باوکی فێر بوو. گوندی زێوییە، کە لە بن شاخی پیرەمەگرون هەڵکەوتووە، ژینگەیەکی ئارام، بەڵام شاخاوی پێک دەهێنا کە بە ئەگەری زۆر ئیلهامبەخشی وێنە سروشتییەکانی شیعری دواتری بوو. گێڕانەوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ساڵە سەرەتاییەکانی تێکەڵەیەک لە حەزی زانینی هزری و ئاشنابوون بە نەریتە زارەکییە کوردییەکان، وەک چیرۆکە فۆلکلۆرییەکان و خوێندنەوە حەماسییەکان، دیارییان دەکرد و بنەمای بەهرە شیعرییەکانیان دانا.
پرسیاری 3: خوێندن و گەشتەکانی حەریق چۆن ڕێڕەوی کاریی ئەویان داڕشت؟
وەڵام: خوێندنی حەریق گەڕۆک و پڕ لە هەوڵ بوو، وەک ئەوەی بۆ کەسانی ئارەزوومەندی زانابوون لە کوردستانی سەدەی 19دا باو بوو. دوای فێربوون لە ماڵەوە، لە مزگەوتی شێخ محەمەدی بەرزنجی لە سلێمانی، ناوەندێکی هزریی سەرەکی، خوێندی و زانیاریی لە زانستە ئیسلامییەکاندا قووڵتر کردەوە. پاشان بۆ خوێندنی پێشکەوتوو چووە قەرەداغ و بیارە و لەوێ بە مامۆستا و بیرۆکەی جۆراوجۆر ئاشنا بوو. لە 1884، گەشتەکەی بۆ پێنجوێن بۆ خوێندن لە لای مەلا عەبدولڕەحمان بووە هۆی نقوومبوونی لە تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندی لە ژێر ڕێنماییی شێخ بورهان (شێخ یوسف شەمسەدین). ئەم ئەزموونە یەکساڵییەی خانەقا بە پراکتیزە سۆفییەکانی وەک زیکر (یادکردنەوەی خودا) و چەمکەکانی خۆشەویستیی ئیلاهی ئاشنای کرد، کە بوونە بنەمای شیعرەکانی. بەڵام هاوسەرگیرییە نهێنییەکەی لە دەوروبەری 1885 بووە هۆی دەرکردنی و گرژیی نێوان زوهدی ڕۆحانی و ژیانی کەسی خستە ڕوو. ئەم گەشتانە، لەناو جووڵەکانی سنووری عوسمانی و فارسدا، هەم تێڕوانینی ئەویان فراوان کرد و هەم بە تۆڕێکی عارف و شاعیرەوە بەستیانەوە و کاریگەرییان لە گۆڕینی ڕێڕەوی ئەو بەرەو دەربڕینی ئەدەبی وەک ڕێگایەکی گەڕانی ڕۆحانی هەبوو.
پرسیاری 4: بابەت و شێوازە سەرەکییەکانی شیعری حەریق چین؟
وەڵام: شیعری حەریق بە زۆری بە فۆرمی غەزەلە؛ شێوازێکی هەستداری کە لە نەریتە فارسی و عەرەبییەکانەوە ماوەتەوە و زۆرجار لە بەیتی سەروادار پێک دێت کە لە خۆشەویستی، تەسەوف و وردبوونەوە لە دەروون دەکۆڵنەوە. بابەتە سەرەکییەکان بریتین لە تاسەی ئیلاهی (عەشقی ئیلاهی)، ناپایداریی ژیانی دنیا و چەمکە سۆفییەکانی وەک فەنا (لەناوبردنی خۆ لە خودادا) و تەوحید (یەکتاییی خودا). بەیتەکانی زۆرجار خوازە سروشتییەکانی وەک شاخ، گڕ و ڕووبار بەکار دەهێنن بۆ هێماکردنی ڕێڕەوی ڕۆحانیی ڕۆح و کاریگەریی دیمەنی کوردستان دەنوێنن. بۆ نموونە، شیعرەکانی وەک «عەشقی سەروی قەدت قومری سیفەت زاری دەکا» ئازار و جوانیی خۆشەویستی دەورووژێنن، لە کاتێکدا شیعرەکانی دیکە گاڵتەجاڕی دەخەنە ناو دەق بۆ لێدوانی ناسکی کۆمەڵایەتی. لە ڕووی شێوازەوە، بە زۆری بە سۆرانی دەینووسی و هەندێک پارچەی فارسیشی هەبوو و کێشی ڕیتمداری بەکار دەهێنا کە بۆ خوێندنەوە گونجاو بوو. بەرهەمی حەریق، کە پێشەنگەکانی وەک نالی (بۆ قووڵاییی هەست) و مەولەوی تاوەگۆزی (بۆ هێمای عیرفانی) کاریگەرییان لەسەر داناوە، بە پاکی و ناسکییەکەی ناسراوە و دوور دەکەوێتەوە لە ئاڵۆزیی ئاشکرا بۆ گەیاندنی تێگەیشتنی قووڵی ڕۆحانی. دیوانەکەی (کۆمەڵەی شیعر) هەر یەکێکە لە بنەماکانی ئەدەبی کلاسیکیی کوردی.
پرسیاری 5: دەتوانیت حیکایەتێکی دیار لە ژیانی حەریق باس بکەیت و بڵێیت چی لەبارەی ئەوەوە دەخاتە ڕوو؟
وەڵام: یەکێک لە بەناوبانگترین حیکایەتەکان «ڕووداوی تەوێڵە»ی دەیەی 1890ەکانە. کاتێک لە تەوێڵە بوو، حەریق شیعرێکی گاڵتەجاڕانەی دانا و ڕەخنەی لە یەکێک لە کوڕەکانی شێخ عوسمان گرت، کە بە ئەگەری زۆر بە شێوەیەکی پڕ نوکتە و شاراوە دەستی دەخستە سەر خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات؛ شێوازێکی باوی شیعری لە نەریتی کوردیدا بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پلەبەندییە کۆمەڵایەتییەکان. بۆ تۆڵەسەندنەوە، ئەو لایەنەی پێی ناخۆش بووبوو بە زۆر ڕیشی حەریقی تاشییەوە؛ کردارێک کە لە کولتووری ئیسلامیدا بە سووکایەتییەکی قووڵ دەزانرا، چونکە هێمای لەدەستدانی شەرەف بوو. حەریق داوای قەرەبووکردنەوەی نادادییەکەی لە قازی عەلی، دادوەرێکی ناوخۆیی، کرد، بەڵام دۆسیەکەی لە سێبەری ناکۆکییەکی پەلەپێکراوتر کەوت: هاوسەرگیریی نێوان کوڕێکی کورد و کچێکی ئەرمەنی کە کاریگەرییە ئیمپراتۆرییەکانی ڕووسیا ئاڵۆزییان کردبوو. حەریق بە تانەیەکی نوکتەئامێز گوتی «ڕیشەکەی لەناو سەری کچە ئەرمەنییەکەدا ون بووە» و حازرجەوابی و خۆڕاگریی خۆی نیشان دا. ئەم چیرۆکە بوێریی حەریق لە بەکارهێنانی شیعر بۆ ڕەخنەگرتن، هەستی گاڵتەی لەناو ناخۆشییەکاندا و گرژییە کۆمەڵایەتی و سیاسییە فراوانترەکانی کوردستان دەخاتە ڕوو، کە تێیدا ناڕەزایییە کەسییەکان لەگەڵ ململانێ ئەتنی و ئیمپراتۆرییەکان یەک دەگرنەوە.
پرسیاری 6: تەسەوف چ ڕۆڵێکی لە ژیان و بەرهەمەکانی حەریقدا گێڕا؟
وەڵام: تەسەوف بنەمای ناسنامەی حەریق بوو، بە تایبەتی تەریقەتی نەقشبەندی کە جەخت لە پاککردنەوەی ناوەوە، زیکری بێدەنگ و تێکەڵکردنی ڕۆحانیەت بە ژیانی ڕۆژانە دەکاتەوە. دوای چوونە خانەقای شێخ بورهان لە 1884 و بوون بە موریدێکی تەواو دوای دەرکردن، حەریق تا مردنی ئەم بنەمایانەی لە خۆیدا بەرجەستە کرد. شیعرەکانی ڕێڕەوێکی سۆفین و وێنەی خۆشەویستی بەکار دەهێنن بۆ هێماکردنی هەوڵی ساڵک بۆ یەکگرتن لەگەڵ خودا، وەک ڕوومی یان عارفەکانی دیکە. بۆ نموونە، هێمای دووبارەبووەوەی «سووتان» لە نازناوەکەیدا لەگەڵ بیرۆکە سۆفییەکانی دڵێک کە بە خۆشەویستیی خودا گڕی گرتووە یەک دەگرێتەوە. لە ڕۆڵە دواترەکەیدا وەک پێشنوێژی مزگەوتی سەید حەسەن لە مەهاباد (سابڵاغ)، ڕابەرایەتیی ئایینی لەگەڵ پراکتیزەی عیرفانی تێکەڵ کرد و لە تەریقەتدا ڕێنماییی ئەوانی دیکەی دەکرد. تەسەوف، لەگەڵ بەخشینی ئارامیی کەسی لە سەردەمێکی پڕ ئاژاوەدا، هەوڵە زانستی و شیعرییەکانی یەک خست و بەرهەمەکانی کردە پردێک لە نێوان دەربڕینی کولتووریی کوردی و تەسەوفی ئیسلامیدا.
پرسیاری 7: ژیانی حەریق چۆن چوارچێوەی مێژووییی فراوانتری کوردستانی سەدەی 19ی دەنوواند؟
وەڵام: ژیانی حەریق ئاڵۆزییەکانی کوردستانی لە ژێر فەرمانڕەواییی عوسمانی و قاجاردا دەنوواند: وەفادارییە دابەشبووەکان، جووڵە عەشیرەتییەکان و خۆڕاگریی کولتووری. لەناو چاکسازییەکانی تەنزیماتدا لەدایک بوو (کە ئامانجیان نوێکردنەوەی ئیمپراتۆریی عوسمانی بوو، بەڵام زۆرجار گرژییە ئەتنییەکانیان بەرز دەکردەوە) و لە جیهانێکی میرە دەرەبەگەکان، باجە ئیمپراتۆرییەکان و یاخیبوونی ناوبەناودا ڕێگای خۆی دۆزییەوە. گەشتەکانی لە نێوان ناوچەکانی وەک سلێمانی، پێنجوێن و مەهاباد سنوورە نەچەسپاوەکان و پەیوەندیی نێوان کۆمەڵگە کوردییەکان دەخەنە ڕوو. ڕووداوی تەوێڵە جەخت لە ململانێی نێوان عەشیرەتەکان و کاریگەرییە دەرەکییەکان (بۆ نموونە، پەیوەندییەکانی ئەرمەن و ڕووسیا) دەکاتەوە، لە کاتێکدا پەیوەستبوونی بە تەسەوف هاوسەنگییەکی لە بەرامبەر ناسەقامگیریی سیاسی دروست دەکرد و پەرەی بە یەکگرتوویی ڕۆحانی دەدا. حەریق وەک شاعیر بەشداریی لە گەشەکردنی ئەدەبی نووسراوی کوردی لە سەدەی 19دا کرد و ناسنامەی لە بەرامبەر فشارەکانی تێتواندنەوە پاراست. سەردەمەکەی شایەتیی سەرهەڵدانی کەسایەتییەکانی وەک نالی بوو، کە نیشانەی بیدارییەکی کولتووری بوو و پێشەنگی نەتەوەپەروەریی نوێی کوردی بوو.
پرسیاری 8: میراتی حەریق لە ئەدەب و کولتووری کوردیی ئەمڕۆدا چییە؟
وەڵام: میراتی حەریق وەک ستوونێکی شیعری کلاسیکیی کوردی بەردەوامە و ئیلهام بە نووسەرە هاوچەرخەکانی وەک شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵڵا پەشێو دەبەخشێت، کە پشت بە هەستداریی عیرفانیی ئەو دەبەستن. جەختکردنەوەی لە زاراوەی سۆرانی یارمەتیی پێوانەکردن و بەرزکردنەوەی کوردی وەک زمانێکی ئەدەبی دا، کە بۆ پاراستنی کولتوور لەناو ئاڵەنگارییە بەردەوامەکانی وەک سەرکوتکردنی زمان لە تورکیا و ئێراندا زۆر گرنگە. لە بوارە ئەکادیمییەکاندا، بەرهەمەکانی وەک «مێژووی ئەدەبی کوردی»ی عەلائەدین سەجادی (1951) ئەوی لە پاڵ گەورەکانی وەک مەولەوی دادەنێن. ئەمڕۆ، لەگەڵ خۆبەڕێوەبردنی کورد لە عێراق و ئەرشیفە دیجیتاڵەکان (بۆ نموونە، لە ڕێگەی کوردیپیدیا)، دیوانەکەی زیاتر بەردەستە و پەرە بە شانازی و بەردەوامی دەدات. بەڵام زۆر شیعر هێشتا وەرنەگێڕدراون و ئەمە ناسراوی و دانپێدانانی جیهانی سنووردار دەکات. حەریق هێمای «ئاگرە» بەردەوامەکەی خۆڕاگریی کوردییە و ڕۆحانیەت لەگەڵ هونەر تێکەڵ دەکات، لە ناوچەیەکدا کە هێشتا هەوڵ بۆ دەربڕینی خۆی دەدات.
پرسیاری 9: ئایا بەرهەم یان بڵاوکراوەیەکی شیعری حەریق ماوەتەوە؟
وەڵام: بەڵێ، شیعری حەریق لە دیوانەکەیدا پارێزراوە؛ کۆمەڵەیەک لە غەزەل و فۆرمەکانی دیکە، هەرچەندە هەمووی بە تەواوی بڵاو نەکراوەتەوە یان بۆ ئینگلیزی وەرنەگێڕدراوە. سەرچاوە سەرەکییەکان کۆکردنەوەکانی ناو کۆمەڵە هەڵبژێردراوە ئەدەبییە کوردییەکان دەگرنەوە، وەک ئەوانەی زانایان لە ناوەڕاستی سەدەی 20دا دەستکاری و ئامادەیان کردوون. نموونەکانی شیعرەکانی، وەک «عەزیزم تۆ دەزانی من لەبەر چاوت کەر و گێژم» (دوبەیتییەک کە تاسەی کەسی دەنوێنێت) و «قوربان وەرە قوربانە سا بمکە بە قوربانت» (کە شادیی قوربانیکردن دەورووژێنێت)، لە بەرهەمەکانی وەک مێژووەکەی سەجادیدا هاتوون. سەکۆ دیجیتاڵەکانی وەک کوردیپیدیا پارچەکانی بڵاو دەکەنەوە و هەوڵەکانی دامەزراوەکانی وەک ئینستیتووتی کوردی لە پاریس ئامانجیان دیجیتاڵکردن و وەرگێڕانی زیاتری ئەوانە. پارچە فارسییەکان دەگمەنترن، بەڵام لە لێکۆڵینەوە نێوانکولتوورییەکاندا دەردەکەون. دەستڕاگەیشتن بە دەقە تەواوەکان زۆرجار شارەزاییی سۆرانی دەخوازێت و ئەمە پێویستیی وەرگێڕانی زانستیی فراوانتر دەخاتە ڕوو.
پرسیاری 10: بۆچی حەریق لە دەرەوەی بازنە کوردییەکان کەمتر ناسراوە و چۆن دەکرێت حەز و سەرنج بۆ ئەو زیندوو بکرێتەوە؟
وەڵام: کەمناسراویی ڕێژەییی حەریق لە پارچەپارچەبوونی جیۆسیاسیی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێت، کە ڕێگریی لە بڵاوکردنەوەی جیهانیی ئەدەبەکەی کردووە. بە پێچەوانەی شاعیرە فارسییەکانی وەک حافز، بەرهەمە کوردییەکان بەهۆی نەریتە زارەکییەکان، نەبوونی ئەلفوبێی پێوانەکراو تا سەدەی 20 و سەرکوتی سیاسی ڕووبەڕووی بەربەست بوونەوە. دابەشکردنە کۆلۆنیالییەکان و جەنگەکان زیاتر کەسایەتییەکانی وەک ئەویان پەراوێز خست. زیندووکردنەوە دەکرێت وەرگێڕان بۆ زمانە سەرەکییەکان، کۆنفرانسە ئەکادیمییەکان و پڕۆژە دیجیتاڵەکان، وەک ئەپ بۆ خوێندنەوەی شیعر یان خستنە ناو بەرنامەکانی ئەدەبی جیهانی، بگرێتەوە. فێستیڤاڵە کولتوورییەکانی ناوچە کوردییەکان هەر ئێستا ڕێزی لێ دەگرن و لەگەڵ گەشەکردنی کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرا حەز و سەرنج زیاتر دەبێت. ناساندنی حەریق بە میدیای فرەجۆر (بۆ نموونە، فیلمی بەڵگەنامەیی یان گونجاندنی غەزەلەکانی بۆ مۆسیقا) دەکرێت پردێک لەسەر ئەم بۆشاییە دروست بکات و جەخت لە بابەتە گشتگیرەکانی خۆشەویستی و تەسەوفی ئەو بکاتەوە.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە لیستێکی هەڵبژێردراوی سەرچاوە سەرەکییەکان پێشکەش دەکات کە لە کۆکردنەوەی زانیاری بۆ ئەم نووسینەی بلۆگ سەبارەت بە حەریق (1856–1909) بەکار هاتوون. ئەم سەرچاوانە وردەکارییە ژیاننامەییەکان، چوارچێوەی مێژوویی و شیکردنەوەی شیعرەکانی دەگرنەوە و لە سەرچاوە ئۆنلاین و زانستییە باوەڕپێکراوەکانەوە هاتوون. بۆ ڕوونی، لەو شوێنانەی پێویست بێت سەرچاوە لەناو دەقدا نیشان دەدرێت.
«حەریق» لە گرۆکیپیدیا – ژیاننامەیەکی گشتگیر کە سەرەتای ژیان، خوێندن و بەشدارییە شیعرییەکانی حەریق دەگرێتەوە. بەردەستە لە: https://grokipedia.com/page/hariq
«حەریق» لە کوردیپیدیا – وتارێکی ورد لەسەر حەریق وەک شاعیرێکی کلاسیکیی کورد، لەگەڵ پاشخانی خێزانی و بەرهەمەکانی. بەردەستە لە: https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220731134426425708
«حەریق» لە ویکیپیدیا – پوختەیەک لە ژیان، کاریگەرییەکان و شیعری حەریق بە کوردی و فارسی. بەردەستە لە: https://en.wikipedia.org/wiki/Hariq
«حەریق (1856-1909)، نازناوی مەلا ساڵح، شاعیرە کلاسیکییە کوردەکەیە» لە پینتەرێست – ئاماژەیەکی کورتی وێنەیی و دەقی بە ناسنامە و میراتی حەریق. بەردەستە لە: https://www.pinterest.com/pin/1065664330595815826
«حەریق» لە ویکیداتا – تۆمارێکی داتای ڕێکخراو کە حەریق وەک شاعیرێکی کوردی عێراق پشتڕاست دەکاتەوە. بەردەستە لە: https://www.wikidata.org/wiki/Q4116855
«لیستی کوردەکان» لە ویکیپیدیا – حەریق لە کۆمەڵەیەک کەسایەتیی دیاری کورددا دەگرێتەوە و بەرواری لەدایکبوون و مردنیشی تێدایە. بەردەستە لە: https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds
ئەم سەرچاوانە بنەمای ناوەڕۆکی نووسینەکەی بلۆگ پێک دەهێنن. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، سەیری مێژووەکانی ئەدەبی کوردی بکەن، وەک «مێژووی ئەدەبی کوردی»ی عەلائەدین سەجادی (1951)، کە حەریق لە پاڵ شاعیرە کلاسیکییەکانی دیکە باس دەکات.