لە تۆمارەکانی مێژووی سیاسیی کورددا، کەم کەسایەتی هەن کە کارەساتە تایبەتەکەی سەرەتای کۆماری تورکیا بە تەواوی هێندەی حەسەن خەیری لە خۆیاندا کۆ بکەنەوە. ئەو نوێنەرێکی کوردی عەلەوی خەڵکی دێرسیم بوو، لە هەردوو کۆتا پەرلەمانی عوسمانی و یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی تورکیادا خزمەتی کرد و لە 1925دا بە فەرمانی ئەو ئەنجومەنە لە سێدارە درا؛ ئەمە دوای ئەوەی بوو کە دەستبەجێ دوای جێبەجێکردنی ڕێنماییە کەسییەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک دەستگیر کرابوو. چیرۆکەکەی پیشاندانێکی چڕکراوەی ئەو میکانیزمانەیە کە دەوڵەتە نەتەوەپەرستە نوێیەکەی تورکیا بەهۆیانەوە لە هەمان کاتدا کەسایەتییە کوردییەکانی وەک ئامرازی بەڕەوایی سیاسی بەکار دەهێنا و پاشان، کاتێک سوودیان کۆتایی دەهات، لەناوی دەبردن.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: دێرسیم — قەڵا شاخاوییەکەی کە ڕازی نەبوو ملکەچ بێت
2. بەشی 2: کوڕی ئاغایەک — پێگەیشتن لە جیهانی کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا
3. بەشی 3: ئەفسەری عوسمانی و نوێنەری کورد
4. بەشی 4: یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی
5. بەشی 5: داوەکەی لۆزان — نمایشێکی بووکەڵەئاسا
6. بەشی 6: دەستگیرکردن — سزا بەهۆی گوێڕایەڵییەوە
7. بەشی 7: ڕاپەڕینی شێخ سەعید و دادگای سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات
8. بەشی 8: سێدارە — کەر حەسەن دەدوێت
9. بەشی 9: میرات — هێمای خیانەتێک
بەشی 1: دێرسیم — قەڵا شاخاوییەکەی کە ڕازی نەبوو ملکەچ بێت
دێرسیم، ئەو ناوچەیەی ئێستا بە پارێزگای تونجەلی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا ناسراوە، یەکێکە لە تایبەتمەندترین ناوچەکانی جیهانی کورد. دانیشتووانەکەی بە پلەی یەکەم کوردی عەلەوی بوون؛ شوێنکەوتووانی نەریتێکی ئایینیی تێکەڵ کە توخمەکانی ئیسلامی شیعە و باوەڕە پێش ئیسلامییەکانی ئەنادۆڵ و عیرفانی سۆفییانەی پێکەوە کۆ دەکردەوە، و لە کۆمەڵگە کوردە سوننییەکانی زۆربەی ناوچە شاخاوییە کوردییەکان جیاواز بوو. عەلەوییەکانی دێرسیم توانیبوویان ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردن بەرامبەر دەسەڵاتی عوسمانی بپارێزن کە تەنانەت بە پێوەرەکانی ناوچە شاخاوییە کوردییە تا ڕادەیەک سەربەخۆکانیش نائاسایی بوو. حەسەن خەیری لە 1881دا لەم جیهانەی شانازیی ناوخۆیی توند و بەرخۆدانی کۆندا لەدایک بوو.
بەشی 2: کوڕی ئاغایەک — پێگەیشتن لە جیهانی کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا
حەسەن خەیری لە بنەماڵەیەکی دیار بوو. خوێندنێکی وەرگرت کە فێربوونی نەریتیی ئیسلامی و بەرنامەی نوێی عەلمانیی عوسمانی پێکەوە کۆ دەکردەوە، بەهرەیەکی ئەکادیمیی هێندە بەرچاوی نیشان دا کە ڕاهێنانی سەربازی وەربگرێت و بە پەرۆشەوە بەشداریی شۆڕشی دەستووریی تورکە گەنجەکانی دوای 1908ی کرد کە بۆ ماوەیەکی کورت مەودایەکی بۆ ڕێکخستنی سیاسیی کورد کردەوە. ئەو باوەڕەی لە خۆیدا چەسپاند کە کوردەکان دەتوانن لە دەوڵەتێکی عوسمانیی چاکسازی تێدا کراو و دەستووری و فرەنەتەوەدا بەشدارێکی تەواو و یەکسان بن، لە هەمان کاتدا ناسنامە جیاوازەکەی خۆیان بپارێزن.
بەشی 3: ئەفسەری عوسمانی و نوێنەری کورد
دوای شەڕی جیهانیی یەکەم، حەسەن خەیری خۆی لەگەڵ ئامانجی نەتەوەپەرستانەی مستەفا کەمال ڕێک خست؛ ئەو هەڵبژاردنەی زۆرێک لە سیاسەتمەدارە کوردەکان کردیان، چونکە باوەڕیان وابوو کەمال بەڵێنی دەوڵەتێکی نوێ دەدات کە لە چوارچێوەی برایەتییەکی تورک و کورددا مافەکانی کورد مسۆگەر دەکات. عەلەوییەکانی دێرسیم هۆکاری تایبەت بە خۆیان هەبوو بۆ ئەوەی حوکمڕانیی کەمالی پێ باشتر بێت لە ئەگەری دەوڵەتێکی نەتەوەپەرستی ئەرمەنی یان یۆنانی کە ڕەنگە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بدات.
بەشی 4: یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی — کوردێک لە پەرلەمانی ئەتاتورکدا
لە 1920دا حەسەن خەیری بە نوێنەر بۆ ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی لە ئەنقەرە هەڵبژێردرا. ئەو یەکێک بوو لە ژمارەیەکی بەرچاوی نوێنەرە کوردەکانی یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی. بەشداریی گفتوگۆی ڕاستەقینەی سەبارەت بە سروشتی ئەو دەوڵەتە کرد کە لە دامەزراندندا بوو، لە لیژنە پەرلەمانییەکاندا کاری کرد و باوەڕی وابوو بەشداریی کورد لە شەڕی سەربەخۆیی، بۆ گەلی کورد جێگایەکی مسۆگەری لە تورکیا نوێیەکەدا بەدەست هێناوە.
بەشی 5: داوەکەی لۆزان — نمایشێکی بووکەڵەئاسا
لە ماوەی دانوستانەکانی لۆزان لە 1922–1923دا، ئەتاتورک فەرمانی بە حەسەن خەیری دا بە جلە نەریتییە کوردییەکانەوە لە پەرلەماندا دەرکەوێت، کە ئەوکات قەدەغە بوون، و بە ئاشکرا ڕایبگەیەنێت کوردەکان لە کۆمارەکە ڕازین و هیچ ئارەزوویەکیان بۆ خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی نییە. خەیری گوێڕایەڵ بوو. جلە نەریتییە قەدەغەکراوەکەی لەبەر کرد. ڕاگەیاندنەکەی ئەنجام دا. نمایشەکە لە لۆزان ئامانجە دیپلۆماسییەکەی بەدی هێنا.
بەشی 6: دەستگیرکردن — سزا بەهۆی گوێڕایەڵییەوە
دەستبەجێ دوای نمایشەکەی لۆزان، حەسەن خەیری دەستگیر کرا. تۆمەتەکان لەبەرکردنی جل و بەرگی نەتەوەیی قەدەغەکراو لە شوێنێکی گشتی و پیلانگێڕی دژی ئاسایشی دەوڵەت بوون. ئەو پیاوەی سەرۆکی دەوڵەت فەرمانی پێ دابوو جلە قەدەغەکراوەکە لەبەر بکات، بەهۆی لەبەرکردنیەوە دەستگیر کرا. ئەو پیاوەی فەرمانی پێ دابوو دڵسۆزیی خۆی بۆ کۆمار ڕابگەیەنێت، بە پیلانگێڕی دژی هەمان کۆمار تۆمەتبار کرا. ئەمە یەکێکە لەو ڕووداوانەی مێژووی سەرەتای کۆماری تورکیا کە بە باشترین شێوە بە بەڵگە تۆمار کراون: کردارێکی سیاسیی بەئەنقەست، بەکارهێنانی کەسایەتییەکی کورد وەک ئامراز و پاشان دەستبەجێ فڕێدانی.
بەشی 7: ڕاپەڕینی شێخ سەعید و دادگای سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات
ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە شوباتی–ئازاری 1925 یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کورد دژی کۆماری تورکیا بوو. حکومەتی تورکیا وەک بیانوویەک بۆ هەنگاوی گشتگیر دژی کەسایەتییە سیاسییە کوردییەکانی سەرجەم ڕەوتەکان بەکاری هێنا. حەسەن خەیری لەبەردەم دادگای سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات ئامادە کرا و سزای مردنی بەسەردا سەپێندرا.
بەشی 8: سێدارە — کەر حەسەن دەدوێت
حەسەن خەیری لە 1925دا لە سێدارە درا. پێش جێبەجێکردنی سزاکەی داوایەکی کرد کە بووەتە ئەفسانە: داوای کرد لە ڕێگادا بنێژرێت تا هەر کوردێک کە بەوێدا تێدەپەڕێت، تف بکاتە سەر گۆڕەکەی. لە ساتی لە سێدارەداندا هاواری کرد: «ئای شێخ سەعید، کەر حەسەنیش لە ڕێگای کوردستاندا شەهید بوو!» کەر حەسەن، واتە حەسەنی کەر، ئەو ناوە بوو کە خۆی بۆ خۆی داتاشیبوو. ئەمە توندترین لۆمەکردنی خۆی بوو و لە هەمان کاتدا ڕاگەیاندنی شەهیدبوون بۆ کوردستان بوو.
بەشی 9: میرات — هێمای خیانەتێک
ڕیزبەندیی ژیانی حەسەن خەیری، نوێنەری کورد، ئەنجامدەری نمایشەکەی لۆزان، زیندانیی دەستبەجێ و شەهیدێکی لە سێدارەدراو، پیشاندانێکی چڕکراوەی ئەو جێگەیەیە کە سیاسەتمەدارە کوردەکان لە پێکهاتەی سەرەتای کۆماری تورکیادا داگیریان کردبوو: سوودبەخش بوون کاتێک ناسنامەکەیان دەکرا لە خزمەتی بەرژەوەندییە نەتەوەپەرستانە تورکییەکاندا بەکار بهێنرێت، و دەکرا فڕێ بدرێن کاتێک ئەو سوودە تەواو دەبوو. چیرۆکەکەی لە یادەوەریی سیاسیی کورددا جار لە دوای جار گێڕدراوەتەوە وەک بەڵگەی ئەو ناپاکییەی کۆماری تورکیا لە دامەزراندنیەوە بەرامبەر هاووڵاتییە کوردەکانی هەیبوو. ناوی کەر حەسەن لە یادەوەریی کورددا وەک سووکایەتی ناژی، بەڵکو وەک شێوەیەک لە کەرامەت دەژی: کەرامەتی پیاوێک کە لە ساتی مردنیدا ئازایەتیی ئەوەی دۆزییەوە خۆی بە شەهیدی ئەو گەلە بناسێنێت کە ناچار کرابوو خیانەتی لێ بکات.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی حەسەن خەیری
1881 — لە دێرسیم (ئێستا پارێزگای تونجەلی) لەدایک بوو، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.
1898 — لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی دەرچوو؛ دەستی بە پیشەی سەربازی کرد.
1914–1918 — لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا خزمەتی سەربازیی عوسمانی.
1919–1920 — بە نوێنەری دێرسیم بۆ کۆتا پەرلەمانی عوسمانی هەڵبژێردرا؛ پاشان بۆ یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی.
1922–1923 — نمایشەکەی لۆزان: ئەتاتورک فەرمانی پێ دا جلە کوردییە قەدەغەکراوەکە لەبەر بکات و سەربەخۆیی کورد ڕەت بکاتەوە؛ دەستبەجێ دوای ئەوە دەستگیر کرا.
شوبات–ئازاری 1925 — ڕاپەڕینی شێخ سەعید؛ دادگاکانی سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات دامەزران.
تشرینی دووەمی 1925 — لە ئەلازیغ لە سێدارە درا؛ کۆتا وشەکانی: «ئای شێخ سەعید، کەر حەسەنیش لە ڕێگای کوردستاندا شەهید بوو!»
سەرچاوەکان
1. مەکدۆوڵ، دەیڤید. مێژوویەکی نوێی کوردەکان. ئای. بی. تاوریس، 1996.
2. ئۆڵسۆن، ڕۆبەرت. سەرهەڵدانی نەتەوەپەرستیی کوردی و ڕاپەڕینی شێخ سەعید، 1880–1925. بڵاوکەرەوەی زانکۆی تەکساس، 1989.
3. جوەیدە، وەدیع. بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد. بڵاوکەرەوەی زانکۆی سیراکوز، 2006.
4. بروینەسەن، مارتین ڤان. ئاغا، شێخ و دەوڵەت. کتێبەکانی زێد، 1992.
5. زورخەر، ئێریک یان. تورکیا: مێژوویەکی نوێ. ئای. بی. تاوریس، 1993.
6. بۆزارسلان، حەمیت. نەتەوەپەرستیی کوردی لە تورکیا. لە وتارگەلێک سەبارەت بە ڕەچەڵەکی نەتەوەپەرستیی کوردی. بڵاوکەرەوەی مازدا، 2003.
7. ئۆزۆغلو، هاکان. کەسایەتییە دیارە کوردەکان و دەوڵەتی عوسمانی. بڵاوکەرەوەی زانکۆی دەوڵەتیی نیویۆرک، 2004.
8. وایت، پۆڵ جەی. یاخیبووە سەرەتاییەکان یان نوێکەرەوە شۆڕشگێڕەکان؟ کتێبەکانی زێد، 2000.
پرسیارە باوەکان
حەسەن خەیری کێ بوو؟
حەسەن خەیری (1881–1925) سیاسەتمەدار و ئەفسەرێکی سەربازیی کوردی عەلەوی خەڵکی دێرسیم بوو. لە هەردوو کۆتا پەرلەمانی عوسمانی و یەکەم ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی تورکیادا خزمەتی کرد. بەوە لە یاد ماوە کە ئەتاتورک فەرمانی پێ دا لە لۆزان سەربەخۆیی کورد ڕەت بکاتەوە، دەستبەجێ دوای گوێڕایەڵبوون بەم فەرمانە دەستگیر کرا و لە سێدارەدا بە کۆتا وشەی بەرخۆدان بۆ کوردستان مرد.
لە لۆزان چی بەسەر حەسەن خەیری هات؟
لە ماوەی دانوستانەکانی لۆزان لە 1923دا، ئەتاتورک فەرمانی بە حەسەن خەیری دا بە جلە نەریتییە کوردییەکانەوە لە پەرلەماندا دەرکەوێت، کە ئەوکات قەدەغە بوون، و بە ئاشکرا شایەتی بدات کوردەکان سەربەخۆییان ناوێت. خەیری گوێڕایەڵی هەردوو داواکە بوو. پاشان دەستبەجێ بەهۆی لەبەرکردنی جل و بەرگی نەتەوەیی قەدەغەکراو و پیلانگێڕی دژی ئاسایشی نیشتمانییەوە دەستگیر کرا؛ بەهۆی جێبەجێکردنی ڕێنماییەکانی خودی سەرۆکی دەوڵەت سزا درا.
کۆتا وشە بەناوبانگەکانی حەسەن خەیری چی بوون؟
لە ساتی لە سێدارەداندا حەسەن خەیری هاواری کرد: «ئای شێخ سەعید، کەر حەسەنیش لە ڕێگای کوردستاندا شەهید بوو!» ناوی کەر حەسەن، واتە حەسەنی کەر، وەک حوکمێک لەسەر ژیانی خۆی لە گوێڕایەڵیدا داتاشیبوو. کۆتا داواکەی ئەوە بوو لە ڕێگادا بنێژرێت تا هەر کوردێک کە بەوێدا تێدەپەڕێت تف بکاتە سەر گۆڕەکەی.