جاجیک: ماستەخیارە کوردییەکە کە جیهان پێی دەڵێت تزاتزیکی
Jajeek (جاجیک) ماستەخیارە کوردییەکەیە — ماستی چڕ تێکەڵکراو لەگەڵ خیاری وردکراو، پوونەی وشک، سیر و خوێ، کە بە ساردی لەگەڵ هەر ژەمێکی قورس لە کوردستاندا پێشکەش دەکرێت. جیهانی نێودەوڵەتیی خواردن ئەم شێوازە بە ناوی تزاتزیکی (یۆنانی)، جاجیک (تورکی)، ماست و خیار (فارسی) یان ڕایتا (هیندی) دەناسێت. ناوە کوردییەکە، جاجیک، لە نووسینە ئینگلیزییەکانی خواردندا نادیارە. کەچی وشە کوردییەکەی «ماست» — بە مانای ماست — ئەو ڕەگەیەیە کە جۆرە فارسییەکە بە ئاشکرا وەری دەگرێت. خیار بۆ یەکەم جار لە میزۆپۆتامیا نزیکەی 2000 پێش زایین کشت کرا. ئەو نەریتەی ماست کە وشەی «ماست» نوێنەرایەتیی دەکات کوردییە. جاجیک خواردنێکی وەرگیراو نییە. تێکەڵە ڕەسەنەکەی دوو پێکهاتەیە — ماست و خیار — کە هەردووکیان قووڵترین ڕیشەکانیان لەو خاکەدایە کە کوردان بۆ هەزاران ساڵ لێی نیشتەجێ بوون.
خاڵە سەرەکییەکان
• ماستی چڕ لەگەڵ خیاری وردکراو، پوونەی وشک، سیر و خوێ — بە ساردی لەگەڵ کەباب، برنج و گۆشتی برژاو پێشکەش دەکرێت
• لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە تزاتزیکی (یۆنانی)، جاجیک (تورکی) و ماست و خیار (فارسی) ناسراوە — ناوە کوردییەکەی جاجیک نادیارە
• وشە کوردییەکەی «ماست» ڕەگی ناوە فارسییەکەی «ماست و خیار»ە — شوێنەواری زمانەکە دەگەڕێتەوە بۆ کوردی
• خیار بۆ یەکەم جار لە میزۆپۆتامیا نزیکەی 2000 پێش زایین کشت کرا — هەمان ناوچە کە کەلتووری ماستی کوردی هەزاران ساڵ تێیدا هەبووە
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: Jajeek (جاجیک)
ناوە نێودەوڵەتییەکان: Tzatziki (یۆنانی)، Cacık (تورکی)، Mast o Khiar (فارسی)، Raita (هیندی)
جۆر: ماستەخیاری سارد — لەگەڵ هەر ژەمێکی قورسی کوردیدا پێشکەش دەکرێت
پێکهاتەی سەرەکی: ماست (ماستی کوردی) — خودی وشەکە کوردییە
سەرەتا: ماست و خیار لە میزۆپۆتامیا
دوو پێکهاتە کە هەردووکیان لە هەمان ناوچە ڕیشەیان هەیە. ماست — بە کوردی «ماست» — بۆ هەزاران ساڵ بنەمایەکی کەلتووری خواردنی کوردی بووە و لە سەرتاسەری لەوەڕگە شاخاوییەکان لە شیری مەڕ و بزن دروست کراوە. خیار بۆ یەکەم جار لە میزۆپۆتامیا نزیکەی 2000 پێش زایین کشت کرا — لە دۆڵە ڕووبارییەکان و باخە ئاودێریکراوەکانی ئەو خاکەی کوردستان دەگرێتەوە. تێکەڵکردنی ئەم دوو پێکهاتەیە بۆ دروستکردنی ماستەخیارێکی فێنککەرەوە، هێندەی هەردوو بەرهەمەکە کۆنە. خێزانە کوردەکان جاجیک لەگەڵ هەر ژەمێکی قورس پێشکەش دەکەن: لە بۆنەکاندا لەگەڵ بریانی، لە نانی بەیانی لەگەڵ جگەر شیش، بۆ نانی ئێوارە لەگەڵ شفتە، و بە کەوچک دەخرێتە سەر تەپسی لەگەڵ برنج.
جاجیکی کوردی سادەیە: ماستی چڕ، خیاری زۆر وردکراو، سیری کوتراو، پوونەی وشک و خوێ. هەندێک خێزان کەمێک ڕۆنی زەیتوونی بۆ زیاد دەکەن. بە ساردی لە کاسەیەکدا پێشکەش دەکرێت و هەموو ئەوانەی لەسەر مێزن لێی هەڵدەگرن. جۆرە فارسییەکە، ماست و خیار، گوێز و مێوژی تێ دەکات. تزاتزیکیی یۆنانی شبت و لیمۆی تێ دەکات. جاجیکی تورکی بە ئاو تەنک دەکرێتەوە و دەبێتە شۆربایەکی سارد. هەر کەلتوورێک تێکەڵە بنەڕەتییەکەی گونجاندووە، بەڵام خودی بنەماکە — ماست و خیار — لە هەمان ناوەندی میزۆپۆتامیایەوە هاتووە کە کەلتووری خواردنی کوردی لێی لەدایک بووە.
هەموو ناوێک جگە لە ناوە کوردییەکە
تێکەڵەی ماست و خیار یەکێکە لە بەناوبانگترین خواردنەکانی جیهان. لە چێشتخانە یۆنانییەکان بە ناوی تزاتزیکی، لە چێشتخانە تورکییەکان بە ناوی جاجیک، لە چێشتخانە فارسییەکان بە ناوی ماست و خیار و لە چێشتخانە هیندییەکان بە ناوی ڕایتا پێشکەش دەکرێت. نووسەرانی خواردن ناوی هەر چواریان دەهێنن. جاجیکی کوردی لە هیچ یەکێک لەم لیستانەدا دەرناکەوێت. وشە کوردییەکەی «ماست» — کە جۆرە فارسییەکە عەینەن لە ناوەکەیدا بەکاری دەهێنێت — هەرگیز دان بە سەرچاوە کوردییەکەیدا نەدراوە. شێوازی سڕینەوەکە هەمان شێوازی ئاڤا ماستە: ڕۆژانەترین خواردنی کەلتووری خواردنی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا تەنها بە ناوی ئەو کەلتوورانە هەیە کە دەوڵەتی نەتەوەیییان هەیە. یۆنانییەکان یۆنانیان هەیە. تورکەکان تورکیایان هەیە. فارسەکان ئێرانیان هەیە. هیندییەکان هیندستانیان هەیە. کوردان دەوڵەتیان نییە، بۆیە جاجیک لەسەر مێزی ناونانی نێودەوڵەتیی خواردن هیچ کورسییەکی نییە.
کۆتایی
جاجیک سییەمین وتاری ئەم زنجیرەیەیە، و ئەو شێوازەی تۆماری دەکات ئێستا بە ڕوونی دیارە. خواردنێکی کوردی، دروستکراو لە ماستی کوردی و خیاری میزۆپۆتامیا، کە لەسەر هەموو مێزێکی کوردی پێشکەش دەکرێت، لەلایەن جیهانەوە بە ناوی یۆنانی، تورکی، فارسی و هیندی ناسراوە. ناوە کوردییەکە — جاجیک — لە هیچ لیستێکی نێودەوڵەتیی خواردندا دەرناکەوێت. وشە کوردییەکەی ماست — «ماست» — لەلایەن ناوە فارسییەکەوە وەرگیراوە بەبێ داننان بە سەرچاوەکەی. خواردنەکە هێندەی هەر خواردنێکی دیکەی ئەم زنجیرەیە کوردییە. نادیارییەکەی هێندەی هەر خواردنێکی دیکەی ئەم زنجیرەیە تەواوە. دوای سی وتار، ئەنجامەکە خۆی دەنووسێتەوە: کاتێک گەلێک دەوڵەتی نییە، تەنانەت ماستی سەر مێزەکەشی هی کەسێکی دیکەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Maryam's Culinary Wonders — جاجیک: ماستەخیار (سەرەتای هاتنی خیار لە میزۆپۆتامیا، 2013)
Cooking With Ayeh — جاجیک: ماستەخیاری تورکی (بەراورد بە ماست و خیار)
Kurdish-History.com — ئاڤا ماست: خواردنەوەی ماستی کوردی (هەمان نەریتی ماست و هەمان سڕینەوەی ناو)