پێشەکی
جەمشید پاشای زێڕینی ئەفسانەناسیی ئێرانییە: چوارەمین و مەزنترین فرمانڕەوای ڕەچەڵەکی کۆنی پێشدادی، کە مرۆڤایەتی لە سەردەمی دەسەڵاتداریی درێژی ئەودا یەکەم جار هونەر و پیشەکانی شارستانییەت فێر بوو. سەردەمی ئەو سەردەمێکی زێڕینی ئاشتی و بەڕەکەت بوو، و لە شاهنامەدا جەمشید دامەزرێنەری جەژنی نەورۆزە.
بەڵام چیرۆکی جەمشید هەروەها ئاگادارکردنەوەیەکە. پاشای مەزن بە دەستکەوتەکانی خۆی لووتبەرز بوو و شکۆیەکی بۆ خۆی داوا کرد کە مافی داواکردنی نەبوو؛ بەمەش فەڕی، واتە بەخششی خوداییی پاشایەتی، لەدەست دا. ڕووخانی ئەو ڕێگای بۆ زەحاکی ستەمکاری ماردار خۆش کرد و جیهانی خستە ناو سەردەمێکی درێژی تاریکی.
ناوەڕۆک
چوارەمین پاشای ڕەچەڵەکی پێشدادی
ڕووخان: لووتبەرزی و لەدەستدانی فەڕ
جەمشید کێیە؟
جەمشید (بە کوردی جەمسید؛ لە ئەڤێستادا بە ییمە ناسراوە) پاشایەکی ئەفسانەییی ئەفسانەناسیی ئێرانییە؛ لە شاهنامەدا چوارەمین فرمانڕەوای بنەماڵەی پێشدادی و مەزنترین کەسی ئەو ڕەچەڵەکە کۆنەیە. ئەو سەرپەرشتیی سەردەمێکی زێڕینی کرد کە تێیدا پیشەکانی شارستانییەت بە مرۆڤایەتی بەخشرا، و دەگوترێت نەورۆزی دامەزراندووە. بەڵام لووتبەرزییەکەی شکۆی خوداییی پاشایەتیی لێ سەند، و زەحاکی ستەمکار دەسەڵاتی ڕووخاند و کوشتی؛ بەمەش یەکەم سەردەمی جیهان کۆتایی هات.
خاڵە سەرەکییەکان
جەمشید پاشای زێڕینی سەردەمی پێشدادییە و لە ئەڤێستادا بە ییمە ناسراوە.
دەسەڵاتداریی ئەو سەردەمێکی زێڕین بوو کە مرۆڤایەتی تێیدا هونەر و پیشەکانی شارستانییەت فێر بوو.
شاهنامە دامەزراندنی جەژنی نەورۆز بە جەمشید دەبەستێتەوە.
لووتبەرزییەکەی فەڕی، واتە شکۆی خوداییی پاشایەتی، لێ سەند.
ڕووخانی ئەو ڕێگەی دا زەحاکی ستەمکاری ماردار جیهان داگیر بکات.
زانیارییە خێراکان
ناو: جەمشید (بە کوردی جەمسید؛ بە ئەڤێستایی ییمە؛ بە فارسیی ناوەڕاست و نوێ جەم، جەمشێد)
نەریت: ئەفسانەناسیی ئێرانی؛ شاهنامەی فیردەوسی؛ ئەڤێستا
ڕۆڵ: چوارەمین و مەزنترین پاشای بنەماڵەی پێشدادی
دەسەڵاتداری: سەردەمێکی زێڕین کە دەگوترێت نزیکەی سێ سەد ساڵ و زیاتر خایاندووە
بەخشین: فەڕ، واتە شکۆی خوداییی پاشایەتی، کە ئەهورا مەزدا بەخشیویەتی
دەستکەوتەکان: هونەر و پیشەکانی شارستانییەت، لە کانزاکارییەوە تا پزیشکی، بە ئەو دەبەسترێنەوە
جەژن: لە شاهنامەدا دەگوترێت لە کاتی لەسەرتەختدانیشتنیدا نەورۆزی دامەزراندووە
هێمای بەناوبانگ: جامی جەم، کە دەگوترێت هەموو جیهان پیشان دەدات
ڕووخان: بەهۆی لووتبەرزییەوە فەڕی لەدەست دا و زەحاک دەسەڵاتی ڕووخاند و کوشتی
بەڵگەی ناوبردن: یەکێک لە کۆنترین کەسایەتییەکانی ئەفسانەی ئێرانی؛ پاشای پێش ڕووخان
چوارەمین پاشای ڕەچەڵەکی پێشدادی
جەمشید سەر بە بنەماڵەی پێشدادییە، یەکەم ڕەچەڵەکی پاشاکان لە ئەفسانەی ئێرانیدا، کە وەک دامەزرێنەرانی شارستانییەتی مرۆیی لەبیر ماون. پێش ئەو، کەیومەرس، یەکەم پاشا؛ هووشەنگ، کە ئاگری دۆزییەوە؛ و تەهمورەس، کە دێوەکانی ملکەچ کرد، فرمانڕەواییان کرد. جەمشید، پاشای چوارەم، لە هەموویان مەزنتر بوو؛ فرمانڕەوایەک کە ئەهورا مەزدا فەڕی پێ بەخشی، ئەو شکۆ خودایییەی نیشانەی پاشای ڕەوایە.
لە ژێر دەسەڵاتی جەمشیددا جیهان لە ئاشتیدا بوو و پاشایەتی گەیشتە لووتکەی خۆی. دەگوترێت ئەو بۆ ماوەیەک فرمانڕەوایی کرد کە لە پێوانەی تەمەنی مرۆڤ تێدەپەڕێت؛ لە هەندێک گێڕانەوەدا سێ سەد ساڵ و زیاتر. ئەو ماوەیە هێندە درێژ و پڕ لە خۆشگوزەرانی بوو کە لە یادەوەریی گەلە ئێرانییەکاندا بووە خۆی وێنەی سەردەمی زێڕین.
سەردەمی زێڕین و یەکەم نەورۆز
نەریت بەخشینەکانی خودی شارستانییەت بە جەمشید دەبەستێتەوە. ئەو فێری خەڵکەکەی کرد کانزا بکەنە چەک و ئامراز، قوماش بچنن و جل و بەرگی جوان لەبەر بکەن، بە خشت و بەرد بینا دروست بکەن، کانەکان بۆ بەردە گرانبەهاکان بکۆڵن و بۆن ئامادە بکەن؛ هەروەها هونەری چارەسەرکردنی پزیشکیی هێنا. کۆمەڵگای بەپێی پیشەکانی ڕێک خست و تەنانەت فەرمانی بە دێوەکان دا بۆ خزمەتی ئەو کار بکەن. جامی جەمی ئەفسانەییش بە ئەم پاشا زێڕینە دەبەسترێتەوە، کە هەموو جیهان تێیدا دەبینرا.
کاتێک کارە مەزنەکانی تەواو بوون، جەمشید تەختێکی گوهرنشان دانا؛ بەپێی چیرۆکەکە، لەسەری بەرز کرایەوە بۆ ئاسمان و وەک خۆر دەدرەوشایەوە، لە کاتێکدا هەموو بوونەوەرەکانی جیهان کۆ بوونەوە بۆ ڕێزلێگرتنی. ئەو ڕۆژە، یەکەم ڕۆژی بەهار، جەژنی ڕۆژی نوێی ڕاگەیاند؛ بەمەش، لە گێڕانەوەی شاهنامەدا، نەورۆز بۆ یەکەم جار دامەزرا، ئەو سەری ساڵەی بەهارەی گەلانی جیهانی ئێرانی هێشتا بەڕێوەی دەبەن.
ڕووخان: لووتبەرزی و لەدەستدانی فەڕ
بەڵام خودی مەزنیی جەمشید بووە هۆی ڕووخانی. بەهۆی سەرکەوتنی درێژخایەنییەوە لووتبەرز بوو و وای باوەڕ کرد کە خۆی سەرچاوەی هەموو بەخشینەکانیەتی؛ لە کۆتاییدا خۆی بە خودایی ڕاگەیاند و داوای ئەو پەرستنەی کرد کە تەنها شایستەی خودایە. بەو کردارە لووتبەرزانەیە فەڕ، شکۆی خودایی، لێی ڕۆیشت و هەرگیز نەیتوانی بیگەڕێنێتەوە. ڕووناکیی پاشایەتییەکەی کوژایەوە و خەڵکەکەی کەوتنە ناکۆکی و یاخیبوون.
لەو جیهانە داڕماوەدا زەحاک سەری هەڵدا، ئەو ستەمکارەی مار لە شانەکانیدا بوو؛ خودی خەڵکی ناڕازیی جەمشید وەک پاشای خۆیان پێشوازییان لێ کرد. جەمشید هەڵات و بۆ سەد ساڵ خۆی شاردەوە، بەڵام لە کۆتاییدا دۆزرایەوە و بە دڕندانەیی کوژرا. بەمەش کۆتاییەکی پڕ لە بەدبەختی هاتە سەر پاشای زێڕین، و جیهان لە سەردەمی ڕووناکیی ئەوەوە چووە ناو هەزار ساڵ تاریکی لە ژێر دەسەڵاتی ستەمکاری مارداردا.
خولی داڕمان و بوژانەوە
ڕووخانی جەمشید دەستپێکی ئەو خولە مەزنەیە کە لە ناوەندی ئەفسانەی ئێرانی و کوردیدایە. ئەو تاریکییەی ئەو ڕێگای پێ دەدات، ستەمی زەحاکە؛ ڕووناکی تەنها کاتێک دەگەڕێتەوە کە کاوەی ئاسنگەر ڕاپەڕینەکەی هەڵدەگیرسێنێت و فەریدون، میراتگری ڕەوا، ستەمکارەکە دەڕووخێنێت و لە ژێر چیای دەماوەنددا زنجیری دەکات. ئەو سەردەمە زێڕینەی بەهۆی لووتبەرزیی جەمشیدەوە لەدەست چوو، لە کۆتاییدا دەگەڕێتەوە.
بەم شێوەیە جەمشید لە سەرەتای تەواوی چیرۆکەکەدا وەستاوە. دەسەڵاتداریی زێڕینی ئەو ئەو لووتکەیە دیاری دەکات کە جیهان لێیەوە دەکەوێت، و هەڵەکەی، واتە ئەو لووتبەرزییەی بەخششی خودایی لەدەست دەدات، خەباتە درێژەکەی ستەم و ڕزگاری دەخاتە جووڵە؛ ئەو خەباتەی کورد زیاتر لە هەر کاتێک لە نەورۆزدا بیری دەکاتەوە. ئەو یەکەم پاشایە و یەکەمیشە کە دەڕووخێت.
هێماکان
جەمشید لە یەک کاتدا دوو بیرۆکەی مەزن بەرجەستە دەکات: شکۆی شارستانییەت و مەترسیی لووتبەرزی. وەک ئەو پاشایەی هونەر و پیشەکان بە مرۆڤایەتی دەبەخشێت، ئەو پاڵەوانێکی کولتووری و هێنەری ڕووناکییە. وەک پاشایەک کە بەهۆی لووتبەرزییەوە دەڕووخێت، ئاگادارکردنەوەیەکی هەمیشەییە کە تەنانەت مەزنترین کەسەکانیش لەوانەیە بەهۆی خۆبەزلزانینەوە تێک بچن، و ئەو بەخششە خودایییەی پاشایەتی پشتی پێ دەبەستێت، لەدەست بچێت.
لەدەستدانی فەڕ جەمشید دەکاتە نموونەی ناسراوی بیرۆکەیەکی قووڵی ئێرانی: ئەوەی فرمانڕەواییی ڕەوا ئەمانەتێکی پیرۆزە کە لە ئاسمانەوە دەبەخشرێت و کاتێک فرمانڕەوا خیانەتی لێ دەکات، لێی دەسەنرێتەوە. جامە زێڕینەکەی کە هەموو جیهانی پێ پیشان دەدا، و تەختەکەی کە بەرزی کردەوە بۆ ئاسمان، لەگەڵ ڕووخانە ترسناکەکەیدا لەبیر ماون؛ جوانی و ئاگادارکردنەوە لە یەک چیرۆکدا پێکەوە هەڵگیراون.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
کێ نەورۆزی دامەزراند، جەمشید یان کاوە؟ هەردووکیان، لە لقە جیاوازەکانی نەریتدا. شاهنامە دامەزراندنی جەژنەکە بە جەمشید لە کاتی لەسەرتەختدانیشتنە پڕشکۆکەیدا دەبەستێتەوە، لە کاتێکدا نەریتی کوردی نەورۆز دەخاتە دەوری ڕزگاریی دواتر، کە ڕاپەڕینی کاوە و ڕووخانی زەحاک تێیدا جەژن دەگیرێن. ئەمانە دوو چینن لە جەژنێکی زۆر کۆن، نەک دوو ڕاستیی ڕکابەر؛ نەورۆز هەردووکیان پێکەوە کۆ دەکاتەوە: ڕۆژە زێڕینەکەی یەکەم پاشا و ڕۆژی ئازادیی ئاسنگەرەکە.
جەمشید کوردە یان فارس؟ وەک کەسایەتییەکانی دیکەی شاهنامە، سەر بە میراتی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکانە و ڕەگی دەگەڕێتەوە بۆ ییمەی پاشای ئەڤێستایی، کەسایەتییەکی سەردەمی زێڕین لە کۆنترین نەریتی زەردەشتیدا. لە سەرتاسەری جیهانی ئێرانیدا، کوردیش لە ناویاندا، وەک بەشێک لە میراتێکی هاوبەشی ئەفسانەیی هەژماری دەکەن، نەک موڵکی تەنها یەک نەتەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
زەحاک: ستەمکاری ماردار کە جێگەی جەمشیدی گرتەوە و کوشتی
نەورۆز: جەژنی بەهار کە دەگوترێت جەمشید دامەزراندوویەتی
کاوەی ئاسنگەر: ڕاپەڕینەکەی کۆتایی بەو ستەمە هێنا کە دوای جەمشید هات
فەریدون: پاشا پاڵەوانەکە کە ڕەچەڵەکە لەدەستچووەکەی جەمشیدی گەڕاندەوە
پێشدادییەکان: یەکەم بنەماڵەی ئەفسانەی ئێرانی، کە جەمشید مەزنترین کەسی بوو
جامی جەم: جامە ئەفسانەییەکەی جەمشید کە جیهانی ئاشکرا دەکرد
پرسیارە باوەکان
جەمشید کێیە؟
جەمشید (بە ئەڤێستایی ییمە) پاشایەکی ئەفسانەییی ئەفسانەناسیی ئێرانییە؛ لە شاهنامەدا چوارەمین و مەزنترین فرمانڕەوای بنەماڵەی پێشدادییە. سەرپەرشتیی سەردەمێکی زێڕینی کرد و دەگوترێت نەورۆزی دامەزراندووە، بەڵام تەختەکەی بە زەحاکی ستەمکار دۆڕاند.
جەمشید بە چی بەناوبانگە؟
بە دەستپێکردنی سەردەمێکی زێڕین و بەخشینی هونەر و پیشەکانی شارستانییەت بە مرۆڤایەتی، لە کانزاکاری و چنینەوە تا پزیشکی، هەروەها بە دامەزراندنی جەژنی نەورۆز و ڕووخانە تراژیدییەکەی بەهۆی لووتبەرزییەوە.
جەمشید چۆن پاشایەتییەکەی لەدەست دا؟
لووتبەرز بوو و خۆی بە خودایی ڕاگەیاند؛ بەمەش فەڕی، واتە شکۆی خوداییی پاشایەتی، لەدەست دا. خەڵکەکەی یاخی بوون، زەحاکی ستەمکار لە جێگەی ئەو سەری هەڵدا، و جەمشید لە کۆتاییدا دۆزرایەوە و کوژرا.
ئایا جەمشید نەورۆزی دامەزراند؟
لە شاهنامەدا، بەڵێ: دەگوترێت نەورۆز لە یەکەم ڕۆژی بەهاردا لە کاتی لەسەرتەختدانیشتنە پڕشکۆکەی جەمشید دەستی پێ کردووە. لە نەریتی کوردیدا جەژنەکە زیاتر بە ڕزگاریی دواتر لە زەحاکەوە بەستراوەتەوە.
ئایا جەمشید هەمان ییمەیە؟
بەڵێ. جەمشید شێوەی فارسیی دواتری ناوی ییمەی پاشای ئەڤێستاییە، فرمانڕەوای سەردەمی زێڕین لە کۆنترین نەریتی زەردەشتیدا. ئەو دوو ناوە قۆناغی جیاوازی هەمان کەسایەتیی کۆن نیشان دەدەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
جەمشید - Encyclopaedia Iranica
دەرباری جەمشید - مۆزەخانەی نیشتمانیی هونەری ئاسیاییی سمیثسۆنیەن
مێژووی نەتەوەییی ئێران: بنەماڵەی پێشدادی - The Persians
شاهنامە: 1000 ساڵ لە کتێبی فارسیی پاشاکان - مۆزەخانەی نیشتمانیی هونەری ئاسیایی
ئەفسانەناسیی ئێرانی: خوداکان، پاڵەوانان و چیرۆکە حەماسییەکان - SURFIRAN