لەو ساڵانەدا کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە مردندا بوو و کۆماری تورکیا لەدایک دەبوو، سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێک بوونەوە کە مێژوو بە ڕوونییەکی دڕندانە پێشکەشی دەکرد: بەرگری یان سازان. هەندێکیان ڕێگای ڕاپەڕینی ئاشکرایان هەڵبژارد؛ شێخ سەعید، خالید بەگی جبران و سەرکردەکانی بزووتنەوەی ئازادی کە لە 1925 بە ژیانیان باجەکەیان دا. هەندێکی دیکە لە چوارچێوە نوێیەکەدا بەدوای سازاندا گەڕان و هەوڵیان دا ئەوەی دەکرێت بپارێزرێت بیپارێزن. هەندێکی دیکەش ڕێگایەکی ئاڵۆزتریان بڕی و ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییانەیان دروست کرد کە لە ژینگەیەکی دژمنکارانەدا تا ڕادەیەک کۆمەڵگاکانیان دەپاراست.
جەنگیر ئاغا سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد بوو کە بە سەرتاسەری ئەم قۆناغەدا تێپەڕی؛ لە جیهانی هۆزەکیی کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا لەدایک بوو، لە ساڵە کارەساتبارەکانی شەڕی جیهانیی یەکەم و جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا پێگەیشت، لە دامەزراندنی کۆماری تورکیا و سەرکوتکردنی ژیانی کورد ڕزگاری بوو و لە 1943 مرد، دوای ئەوەی چەندین شەپۆلی سەرکوتی سیاسیی بەسەر برد کە زۆرێک لە هاوسەردەمەکانی لەناو برد. ژیانی کارییەکەی ئەزموونی سەرکردایەتیی هۆزەکیی کورد لە تورکیای سەدەی بیستەم ڕوون دەکاتەوە: پیاوانێک کە ناچار بوون دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن و پارێزگاری لە کۆمەڵگاکانیان بکەن لە بارودۆخێکدا کە دەوڵەت بە شێوەیەکی سیستەماتیک دژایەتیی دەکردن.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: ئاغا لە کۆمەڵگای هۆزەکیی کوردیدا
2. بەشی 2: خزمەتی عوسمانی و سیستەمی حەمیدییە
3. بەشی 3: شەڕ و جینۆساید و ڕووخانی ڕێکخستنە کۆنەکە
4. بەشی 4: مامەڵەکردن لەگەڵ کۆماری تورکیا
5. بەشی 5: میرات
6. ڕیزبەندیی کاتی
7. سەرچاوەکان
8. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: ئاغا لە کۆمەڵگای هۆزەکیی کوردیدا
ئاغا، واتە سەرۆکی هۆز یان زەوی‌دار، لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی کۆماردا یەکێک بوو لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی کورد. ئاغا لە هەمان کاتدا سەرکردەیەکی سەربازی، دادوەر، پشتیوانێکی ئابووری و نێوەندگیرێکی سیاسی لە نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگادا بوو. دەسەڵاتەکەی لە تێکەڵەیەکەوە سەرچاوەی دەگرت: مافی بۆماوەیی، توانای کەسی، کۆنترۆڵکردنی زەوی و بەرهەمی زیادەی کشتوکاڵ، و توانای پاراستنی کۆمەڵگاکەی لە هەڕەشە دەرەکییەکان؛ جا لە هۆزە ڕکابەرەکانەوە بن، لە دەوڵەتەوە بن، یان لە کارەساتە سروشتییەکانەوە بن کە ماوە بە ماوە ئابووریی ناوچە بەرزەکانیان وێران دەکرد.
جەنگیر ئاغا لە 1874 لەم جیهانەدا لەدایک بوو؛ لە خێزانێکدا کە دەسەڵاتەکەی لە پێکهاتە هۆزەکییەکانی ناوچە بەرزەکانی کوردستاندا ڕەگی داکوتابوو. پەروەردە و پێگەیشتنی پەروەردەی چینەکەی ئاغاکان بوو: فێربوونی سوارچاکی و شەڕکردن، فێربوونی بەڕێوەبردنی پیاوان و سەرچاوەکان، و فێربوونی ئەو زانیارییە ئاڵۆزە ڕەچەڵەکی و سیاسییەی بۆ بەکارهێنانی دەسەڵات لە کۆمەڵگایەکی هۆزەکیدا پێویست بوو؛ کۆمەڵگایەک کە هەر بڕیارێک بە پێوەری شەرەفی خێزان و پەیوەندیی نێوان هۆزەکان لێک دەدرایەوە.
بەشی 2: خزمەتی عوسمانی و سیستەمی حەمیدییە
دامەزراندنی سوارە نانیزامییەکانی حەمیدییە لەلایەن سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمەوە لە دەیەی 1890 پەیوەندیی نێوان سەرکردایەتیی هۆزەکیی کورد و دەوڵەتی عوسمانی گۆڕی. حەمیدییە، یەکەکانی سوارەی هۆزەکیی کورد کە بە پێی هۆز ڕێک دەخران و ئاغاکانی خۆیان فەرماندەییان دەکردن، هێزێکی سەربازیی جووڵاوەی بە دەوڵەتی عوسمانی لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکان بەخشی، لە هەمان کاتدا دانپێدانانی فەرمی، چەک و تا ڕادەیەک پەسەندی دەوڵەتیی بۆ دەسەڵاتی سەرکردایەتیی هۆزەکی دابین کرد. بۆ ئاغاکانی وەک جەنگیر، بەشداربوون لە سیستەمی حەمیدییە هەم سوودێکی کردەیی بوو و هەم دەربڕینێکی سیاسیی وەفاداری بۆ ڕێکخستنی ئیمپراتۆریەت.
سیستەمی حەمیدییە ڕەهەندی تاریکتریشی هەبوو. یەکەکانی سوارەی نانیزامی لە کۆمەڵکوژییە حەمیدییەکانی ئەرمەنەکان لە 1894–1896 بەکار هێنران، و ڕۆڵە فەرمییەکەیان لە جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە 1915–1916 تۆمارێکی مێژوویی لە هاوتاوانیی هۆزە کوردەکان لە تاوانەکان دژ بە گەلی ئەرمەن دروست کرد؛ ئەوەی هێشتا بەشێکی ئازاربەخش و جێگەی مشتومڕی پەیوەندیی مێژوویی نێوان کورد و ئەرمەنە. ڕۆڵی دیاریکراوی هەر ئاغایەک زۆر جیاواز بوو؛ هەندێکیان بە چالاکی بەشداریی توندوتیژییان کرد و هەندێکی دیکەش بە مەترسییەکی گەورە بۆ خۆیان هاوسێ ئەرمەنەکانیان پاراست. بەڵام بەشداربوونی دامەزراوەیی حەمیدییە لە جینۆسایدەکەدا ڕاستییەکی مێژووییە کە ناتوانرێت لێی ڕابکرێت.
بەشی 3: شەڕ و جینۆساید و ڕووخانی ڕێکخستنە کۆنەکە
شەڕی جیهانیی یەکەم و جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە 1915–1916 گۆڕانێکیان لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ پێک هێنا کە نەدەکرا بگەڕێندرێتەوە. لابردنی دانیشتووانی ئەرمەن لە ڕێگەی کوشتنی بەکۆمەڵ، ڕاگواستن و گۆڕاندنی ناچاریی ئایینەوە، دیمەنی دانیشتووانی و ئابووریی ناوچەکەی بە بنەڕەتی گۆڕی. کۆمەڵگا کوردییەکان خۆیان لە شار و گوند و زەوی کشتوکاڵیدا نیشتەجێ بینییەوە کە تا ماوەیەکی کەم پێشتر هی ئەرمەنەکان بوون. قازانجە ماددییە کورتخایەنەکە بۆ هەندێک لە سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان ڕاستەقینە بوو؛ بەڵام لێکەوتە درێژخایەنەکانی بۆ پەیوەندیی کورد و ئەرمەن و پێگەی ئەخلاقیی گەلی کورد لە بەردەم مێژوودا، زۆر زیانبەخش بوون.
ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دامەزراندنی کۆماری تورکیا چوارچێوەیەکی سیاسیی نوێ و دژمنکارانەی بۆ سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان دروست کرد. پێداگریی کۆمار لەسەر بێچەککردنی هۆزەکان، شکاندنی دەسەڵاتی چینەکەی ئاغاکان و توانەوەی زۆرەملێی دانیشتووانی کورد لە ناسنامەیەکی نەتەوەیی تورکیدا، ڕاستەوخۆ پێکهاتەکانی کردە ئامانج کە جەنگیر ئاغا ژیانی کاری و دەسەڵاتی خۆی لە چوارچێوەیاندا بنیات نابوو.
بەشی 4: مامەڵەکردن لەگەڵ کۆماری تورکیا
ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925 و سەرکوتکردنی خاڵی وەرچەرخانێک بوو بۆ سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان لە سەرتاسەری تورکیا. ئەوانەی پاڵپشتیی ڕاپەڕینەکەیان کردبوو یان هاوسۆزییان لەگەڵی هەبوو، ڕووبەڕووی ئێعدام، زیندان یان ڕاگواستنی بەکۆمەڵ بوونەوە. ئەوانەی لە پەراوێزدا مابوونەوە یان بە چالاکی پاڵپشتیی دەوڵەتیان کردبوو، دەسەڵاتەکەیان بەرگەی لێ دەگیرا، بەڵام ناسنامە کولتوورییەکەیان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون سەرکوت دەکرا. سیاسەتی دەوڵەتی کەمالی بۆ بێچەککردنی هۆزەکان و شکاندنی سیستەمی ئاغایەتی سیستەماتیک بوو: ئامانجی تەنها سەرکوتکردنی بەرگریی سیاسی نەبوو، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی ئەو پێکهاتە کۆمەڵایەتییانە بوو کە ناسنامەی کوردی لە ڕێگەیانەوە بەردەوام دەبووەوە.
جەنگیر ئاغا لەم ساڵانە ڕزگاری بوو؛ ئەو ڕاستییە بەخۆی شتێک دەربارەی وردبینیی سیاسییەکەی پێ دەڵێت. لە 1943 مرد، نزیکەی دوو دەیە دوای ڕاپەڕینی شێخ سەعید، و ئەوەندە لە پێگەی خۆی پاراستبوو کە کۆتاییی ژیانی لە ناوچەی خۆیدا بەسەر ببات، نەک لەو دوورخستنەوەیەی بۆ ڕۆژاوای ئەنادۆڵ کە بەسەر ئەو هەموو سەرکردە هۆزەکییە کوردە و خێزانەکانیاندا سەپێنرابوو.
بەشی 5: میرات
میراتی جەنگیر ئاغا زیاتر نوێنەرایەتیی ئەزموونێکی گشتی دەکات تا ئەوەی ناوازە بێت. پاڵەوانێکی ڕاپەڕین یان ڕۆشنبیرێکی دووربین نەبوو؛ سەرکردەیەکی هۆزەکی بوو کە لە بارودۆخی دژایەتیی سیاسیی تونددا هەوڵی پاراستنی کۆمەڵگاکەی دەدا و لە نێوان داواکارییەکانی دەوڵەتێک کە دەیویست ناسنامەی کوردی بسڕێتەوە و چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگایەک کە پێویستی بە پاراستن و سەرکردایەتی بوو، ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە. چیرۆکەکەی چیرۆکی چینەکەی ئاغا کوردەکانە لە سەرەتای کۆماری تورکیادا: نەوەیەک لە سەرکردەکان کە بە گشتی دەسەڵاتیان لێ سەندراوە، لە زەویەکانیان ڕاگوێزراون و ناچار بوون تەماشای هەڵوەشاندنەوەی ئەو جیهانە کۆمەڵایەتییە بکەن کە واتای بە ژیانیان بەخشیبوو. ئەوەی بە گشتی مابوونەوە، ئەوەی ناسنامەی کوردی مایەوە، تا ڕادەیەک لە ئەنجامی بەردەوامیی کردەیی پیاوانی وەک جەنگیر ئاغا بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی جەنگیر ئاغا
1874؛ لە ناو سەرکردایەتیی هۆزەکیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەدایک بوو.
دەیەی 1890؛ سوارە نانیزامییەکانی حەمیدییە دامەزران؛ سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان لە پێکهاتەی سەربازیی عوسمانیدا پێگەی فەرمییان پێ درا.
1915–1916؛ جینۆسایدی ئەرمەنەکان؛ گۆڕانێکی بنەڕەتی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا.
1923؛ کۆماری تورکیا دامەزرا؛ سەرکوتی سیستەماتیکی پێکهاتە هۆزەکییە کوردییەکان دەستی پێ کرد.
1925؛ ڕاپەڕینی شێخ سەعید سەرکوت کرا؛ سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان بەکۆمەڵ ڕاگوێزران.
1943؛ کۆچی دوایی کرد، دوای ڕزگاربوون لە یەکەم دوو دەیەی پڕئاژاوەی کۆماری تورکیا.
سەرچاوەکان
1. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion. University of Texas Press, 1989.
4. Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004.
5. Wikipedia contributors. Jangir Agha. https://en.wikipedia.org/wiki/Jangir_Agha
پرسیارە باوەکان
جەنگیر ئاغا کێ بوو؟
جەنگیر ئاغا (1874–1943) سەرکردەیەکی هۆزەکیی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ بوو کە بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، جینۆسایدی ئەرمەنەکان و دامەزراندنی کۆماری تورکیادا تێپەڕی. ژیانی کارییەکەی نوێنەرایەتیی ئەزموونی چینەکەی ئاغا کوردەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەم دەکات؛ سەرکردە هۆزەکییەکان کە دەبوو لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی سیستەماتیکی جیهانە کۆمەڵایەتییەکەیان لەلایەن دەوڵەتی کەمالییەوە مامەڵە بکەن، لە هەمان کاتدا هەوڵی پاراستنی کۆمەڵگاکانیان بدەن.
سیستەمی حەمیدییە چی بوو و چۆن کاریگەریی لە سەرکردە هۆزەکییە کوردەکان کرد؟
حەمیدییە سیستەمێکی یەکەکانی سوارەی نانیزامیی کورد بوو کە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم لە دەیەی 1890 دامەزراندی، بە پێی هۆز ڕێک دەخران و ئاغا کوردەکان فەرماندەییان دەکردن. دانپێدانانی فەرمی، چەک و پەسەندی دەوڵەتیی بۆ دەسەڵاتی سەرکردە هۆزەکییەکان دابین کرد، لە هەمان کاتدا ئەوانیشی لەو توندوتیژییەدا تێوەگلاند کە دەوڵەتی عوسمانی دژی دانیشتووانی ئەرمەن بەکاری دەهێنا. سیستەمەکە لە کۆتا دەیەکانی ئیمپراتۆریەتدا پەیوەندیی نێوان سەرکردایەتیی هۆزەکیی کورد و دەوڵەتی عوسمانیی داڕشت.
کۆماری تورکیا چۆن کاریگەریی لە سەرکردە هۆزەکییە کوردەکانی وەک جەنگیر ئاغا کرد؟
سیاسەتەکانی کۆماری تورکیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک چینەکەی ئاغا کوردەکانیان کردە ئامانج: بێچەککردنی هۆزەکان، شکاندنی پێکهاتە نەریتییەکانی دەسەڵات، نیشتەجێکردنەوەی زۆرەملێی دانیشتووانی هۆزەکان و سەرکوتکردنی دەربڕینی کولتووریی کوردی. ئەو سەرکردانەی پاڵپشتیی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925یان کردبوو یان هاوسۆزییان لەگەڵی هەبوو، ڕووبەڕووی ئێعدام یان ڕاگواستن بوونەوە. ئەوانەی مابوونەوە لە ڕێگەی تێکەڵەیەک لە وریایی سیاسی، سازان و بەڕێوەبردنی کردەیی پەیوەندییەکەیان لەگەڵ دەوڵەتێک کە لە بنەڕەتدا دژمنی ناسنامەکەیان بوو، ڕزگاریان بوو.