لەناو ئەو گێڕانەوە ئەفسانەئامێزە زۆرانەی هەڵمەتی گەلیپۆلیدا، کە یەکێکە لە بەفراوانی بەبەڵگەکراوترین ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی مێژووی نوێ، هەندێک ناو بە حەتمییەتیی ئەفسانە دووبارە دەبنەوە: مستەفا کەمال، وەستاو لەسەر پشتەکەی چونوک بایر؛ لیمان ڤۆن ساندەرس، ڕێکخەری بەرگریی عوسمانی. ئەوەی گێڕانەوە باوەکان نزیکەی هەمیشە باسی ناکەن، ناوی ئەو ئەفسەرە کوردەیە کە لە تەواوی هەڵمەتە هەشت‌مانگییەکەدا سەرۆکی ئەرکانی سوپای پێنجەمی عوسمانی بوو. ئەو پیاوە کازم ئینانچ بوو، کە لە 1880دا لە دیاربەکر لەدایک بوو؛ کوردێک کە بە لێهاتوویی خزمەتی دوو ئیمپراتۆریی کرد و ناسنامە کوردییەکەی بە شێوەیەکی سیستەماتیک لەو مێژووە سڕایەوە کە سەرکەوتنە سەربازییەکانی بەڕێز دەگرت.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: دیاربەکر؛ شارە کوردییەکە لە دڵی دوو ئیمپراتۆرییدا
2. بەشی 2: پەروەردەکردنی ئەفسەرێکی عوسمانی
3. بەشی 3: جەنگەکانی باڵکان؛ گۆڕەپانی پەروەردەکردنی سەربازی سەردەمی نوێ
4. بەشی 4: گەلیپۆلی؛ سەرۆکی ئەرکان لە پەراوێزی جیهان (1915)
5. بەشی 5: پردی نێوان دوو ئەفسەر
6. بەشی 6: جەنگی سەربەخۆییی تورکیا؛ شەڕ بۆ دەوڵەتێکی نوێ
7. بەشی 7: ژەنەڕاڵێکی کورد لە کۆمارەکەی ئەتاتورکدا
8. بەشی 8: بێدەنگیی جلە سەربازییەکە
9. بەشی 9: میرات؛ لە نێوان دوو جیهاندا
بەشی 1: دیاربەکر؛ شارە کوردییەکە لە دڵی دوو ئیمپراتۆرییدا
دیاربەکر، ئەو شارە مەزنەی لە سەرەوەی ڕووباری دیجلەدا دیواری بەزەڵتی دەوری داوە و بە کوردی بە ئامەد ناسراوە، یەکێکە لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زۆرترین چینە مێژووییەکانیان هەیە. بۆ کورد، هەمیشە لە شارێک زیاتر بووە؛ هێمای دڵی نیشتمانی کوردە. دیوارە ڕەشە بەزەڵتییە ناسراوەکانی شارێک دەور دەدەن کە فارس و عەرەب و بیزەنتی و هێزە خاچدارەکان و مەغۆل و سەفەوی و عوسمانی لەسەری شەڕیان کردووە. لەم ماوەیەدا ناسنامەیەکی کولتووری پاراستووە کە توخمە کوردییەکەی باڵادەستە. کازم ئینانچ لە 1880دا لێرە لەدایک بوو.
بەشی 2: پەروەردەکردنی ئەفسەرێکی عوسمانی
کازم ئینانچ چووە ناو سیستەمی پەروەردەی سەربازیی عوسمانی و ئەو ڕێگایەی گرتەبەر کە لە بنەچەی ناوچەییەوە دەیگەیاندە بەرزترین ئاستەکانی دەستەی ئەفسەرانی ئیمپراتۆرییەت. لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی و پاشان لە کۆلێژی ئەرکان خوێندی و ڕاهێنانی پێشکەوتووی ئۆپەراسیۆنی و ستراتیژیی وەرگرت. توانایەکی ناوازەی لە زماندا نیشان دا و لە زمانی ئەڵمانیدا گەیشتە ئاستێکی لێزانین کە لەنێو ئەفسەرە عوسمانییەکانی نەوەکەیدا بەرچاو بوو؛ هەر ئەو لێهاتووییە تایبەتەی کە لە هاوپەیمانیی سەربازیی ئەڵمانیا و عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا دەیکرد بە کەسێکی جێگرەوەنەگر.
بەشی 3: جەنگەکانی باڵکان؛ گۆڕەپانی پەروەردەکردنی سەربازی سەردەمی نوێ
جەنگەکانی باڵکان لە 1912–1913 کارەساتێک بوون بۆ ئیمپراتۆریی عوسمانی. کازم ئینانچ وەک ئەفسەری ئەرکان خزمەتی کرد و لەگەڵ ئەو کۆمەڵە پسپۆڕەدا ئەزموونی ئۆپەراسیۆنیی بەدەست هێنا کە لە شەڕدا پەروەردە بووبوون؛ ئیسمەت ئینۆنو، مستەفا کەمال و فەوزی چاکماک. ئەوان دواتر ڕۆڵی یەکلاکەرەوەیان لە ململانێکانی داهاتوودا دەگێڕا.
بەشی 4: گەلیپۆلی؛ سەرۆکی ئەرکان لە پەراوێزی جیهان (1915)
کازم ئینانچ لە تەواوی هەڵمەتی گەلیپۆلیدا سەرۆکی ئەرکانی سوپای پێنجەمی عوسمانی بوو. سوپای پێنجەم، بە فەرماندەیی فیلدمارشاڵی ئەڵمانی ئۆتۆ لیمان ڤۆن ساندەرس، بەرگری لە دەردەنێل و نیمچەدوورگەی گەلیپۆلی دەکرد. کازم ئینانچ وەک سەرۆکی ئەرکان، پردی پێویستی نێوان لیمان ڤۆن ساندەرس و دەستەی ئەفسەرانی عوسمانی بوو؛ ئەو پیاوەی کە هەموو فەرمانێک دەبوو بە دەستیدا تێپەڕێت. هەڵمەتەکە هەشت مانگی خایاند و بە کشانەوەی هاوپەیمانان کۆتایی هات. کەمال فەرماندەی فیرقەیەک بوو؛ کازم ئینانچ فەرماندەی ئەرکانی تەواوی سوپاکە بوو.
بەشی 5: پردی نێوان دوو ئەفسەر؛ کازم، لیمان ڤۆن ساندەرس و هونەری هاوپەیمانی
ڕەوانیی کازم ئینانچ لە زمانی ئەڵمانیدا دەیکرد بە ناوبژیوانێکی پێویست لە پەیوەندیی فەرماندەیی نێوان ئەڵمانیا و عوسمانی. دەیتوانی ڕاستەوخۆ بە زمانی خودی لیمان ڤۆن ساندەرس، واتە ئەڵمانی، لەگەڵی پەیوەندی بکات. لە چەمکە ئۆپەراسیۆنییەکان و چوارچێوەکانی دۆکترینی سەربازی تێدەگەیشت کە لیمان پشتی پێیان دەبەست، و هێزی سەربازیی عوسمانیی لە ناوەوە دەناسی. ئەو چینەی وەرگێڕانی دامەزراوەیی بوو کە هاوپەیمانییەکەی بە یەکەوە ڕاگرتبوو.
بەشی 6: جەنگی سەربەخۆییی تورکیا؛ شەڕ بۆ دەوڵەتێکی نوێ
دوای شکستی عوسمانی لە 1918دا، کازم ئینانچ پەیوەندی بە بزووتنەوەی بەرخۆدانی نەتەوەخوازیی مستەفا کەمالەوە کرد. لە جەنگی سەربەخۆییی تورکیا (1919–1923) وەک فەرماندەیەکی باڵا خزمەتی کرد، مەدالیای سەربەخۆیی بە ڕیبۆنی سوورەوەی پێ بەخشرا، گەیشتە پلەی ژەنەڕاڵ و وەک ئەندامی مەجلیسی مەزنی نیشتمانی خزمەتی کرد.
بەشی 7: ژەنەڕاڵێکی کورد لە کۆمارەکەی ئەتاتورکدا
کۆماری تورکیا، کە کازم ئینانچ یارمەتیی دامەزراندنی دابوو، بە شێوەیەکی سیستەماتیک بوونی گەلێکی جیاوازی کوردی ڕەت دەکردەوە. بۆ ئەفسەرێکی کوردی وەک کازم ئینانچ، ئەمە گرژییەکی بنەڕەتیی دروست دەکرد؛ بۆ دەوڵەتێک شەڕی کردبوو کە ناسنامەی ئەوی ڕەت دەکردەوە. بە پێچەوانەی حەسەن خەیری کە ڕێڕەوی ژیانی لەسەر پەتەی لەسێدارەدان کۆتایی هات، کازم ئینانچ لە سەردەمی سەرەتایی کۆماردا ڕزگاری بوو و لە 1938دا وەک ژەنەڕاڵێکی ڕێزلێگیراو کۆچی دوایی کرد.
بەشی 8: بێدەنگیی جلە سەربازییەکە؛ کوردێک کە خزمەتی هەردوو ئیمپراتۆریی کرد
ناسنامە کوردییەکەی کازم ئینانچ بە ڕادەیەکی زۆر لە مێژوونووسیی نەتەوەخوازانەی تورکیا دەربارەی گەلیپۆلی و جەنگی سەربەخۆییدا سڕایەوە. گێڕانەوە مەزنەکانی پێکهاتنی نەتەوەی تورک وەک چیرۆکی قارەمانێتیی تورک نووسران، کە تێیاندا بەشداریی کورد یان پشتگوێ خرا یان لە ناسنامەیەکی گشتیی «تورک»دا تواندرایەوە. گەڕاندنەوەی ناسنامە کوردییەکەی بەشێکە لە پڕۆژەیەکی فراوانتر بۆ ڕاستکردنەوەی مێژوو؛ کارێکی وردیی مێژووییە کە جەخت دەکاتەوە ئەوانەی بە ڕاستی شەڕیان کردووە، شایەنی ئەوەن بە ناسنامە ڕاستەقینەکەیانەوە لە یاددا بمێننەوە.
بەشی 9: میرات؛ لە نێوان دوو جیهاندا
لە گەلیپۆلی، ئەو شوێنەی چارەنووسی ئیمپراتۆرییەتەکان لەسەر لێوار بوو، ئەو ئەفسەرەی پێکهاتەی فەرماندەیی سوپای پێنجەمی عوسمانیی بە یەکەوە ڕاگرتبوو، کوردێکی دیاربەکر بوو. گەڕاندنەوەی ناسنامە کوردییەکەی کازم ئینانچ بۆ تۆماری مێژوو، کارێکە بۆ پاراستنی وەفاداری بە مێژوو و بیرخستنەوەی ئەوەیە کە کورد لەو ساتانەدا غایب نەبوو کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێیان پێک هێنا؛ بەڵکو لە دڵی ئەو ساتانەدا ئامادە بوو، بەبێ ئەوەی دان بە بەشدارییەکەیدا بنرێت.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی کازم ئینانچ
1880 — لە دیاربەکر (ئامەد)، شارێکی کوردی لە ویلایەتی عوسمانیی دیاربەکر، لەدایک بوو.
نیسان–کانوونی یەکەمی 1915 — هەڵمەتی گەلیپۆلی؛ لەژێر فەرماندەیی لیمان ڤۆن ساندەرس سەرۆکی ئەرکانی سوپای پێنجەمی عوسمانی بوو.
1919–1923 — جەنگی سەربەخۆییی تورکیا؛ وەک فەرماندەیەکی باڵا لە هێزە نەتەوەخوازەکانی مستەفا کەمالدا خزمەتی کرد.
1938 — وەک ژەنەڕاڵێکی کۆماری تورکیا کۆچی دوایی کرد.
سەرچاوەکان
1. Liman von Sanders, Otto. Five Years in Turkey. United States Naval Institute, 1927.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Erickson, Edward J. Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood Press, 2001.
4. Aspinall-Oglander, Cecil. Military Operations: Gallipoli. Heinemann, 1929–1932.
5. Broadbent, Harvey. Gallipoli: The Fatal Shore. Viking, 2005.
6. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
7. Zürcher, Erik-Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 1993.
8. Taş, Özlem Elif Polat. Kâzım İnanç Paşa: Hayatı, Askeri ve Siyasi Faaliyetleri. نامەی دکتۆرا، Gazi Üniversitesi، ئەنقەرە، 2008.
پرسیارە باوەکان
کازم ئینانچ کێ بوو؟
کازم ئینانچ (1880–1938) ئەفسەرێکی سەربازیی کوردی دیاربەکر بوو کە لە شەڕی گەلیپۆلی (1915) سەرۆکی ئەرکانی سوپای پێنجەمی عوسمانی بوو، لە جەنگی سەربەخۆییی تورکیادا شەڕی کرد و وەک ئەندامی مەجلیسی مەزنی نیشتمانیی تورکیا خزمەتی کرد.
ڕۆڵی کازم ئینانچ لە شەڕی گەلیپۆلیدا چی بوو؟
وەک سەرۆکی ئەرکانی سوپای پێنجەمی عوسمانی، پردی ئۆپەراسیۆنیی پێویست بوو لە نێوان فەرماندە ئەڵمانییەکە، لیمان ڤۆن ساندەرس، و دەستەی ئەفسەرانی عوسمانی. ڕەوانیی لە زمانی ئەڵمانیدا، کە لەنێو ئەفسەرە عوسمانییەکاندا دەگمەن بوو، لە هەڵمەتی هەشت‌مانگیی گەلیپۆلیدا دەیکرد بە هۆکارێکی گرنگ بۆ چەندقاتکردنی هێزی هاوپەیمانییەکە.
بۆچی کازم ئینانچ بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
لە گەلیپۆلی، ئەو شوێنەی چارەنووسی ئیمپراتۆرییەتەکان لەسەر لێوار بوو، ئەو ئەفسەرەی سوپای پێنجەمی عوسمانیی بە یەکەوە ڕاگرتبوو، کوردێکی دیاربەکر بوو. گەڕاندنەوەی ناسنامە کوردییەکەی بۆ تۆماری مێژوو، کارێکە بۆ پاراستنی وەفاداری بە مێژوو و بیرخستنەوەی ئەوەیە کە کورد لە دڵی ئەو ساتانەدا ئامادە بوو کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێیان پێک هێنا.