مێژووی دەیەکانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای عوسمانی پڕە لە پیاوانێک کە بە دڵسۆزی خزمەتی دەوڵەتیان کرد، لە کاتێکدا سەر بە کۆمەڵگەگەلێک بوون کە دەوڵەت هەر لە هەمان کاتدا هەوڵی سڕینەوەیان دەدا. کازم ئینانچ یەکێک لەو پیاوانە بوو؛ ئەفسەرێکی کورد کە ژیانی پیشەییی خۆی بۆ دامەزراوەی سەربازیی عوسمانی و دواتر تورکی تەرخان کرد و لە 1938 کۆچی دوایی کرد؛ ئەو ساڵەی ئەتاتورک مرد و یەکێک لە سەرکوتکەرترین قۆناغەکانی هەڵمەتی دەوڵەتی کەمالی دژ بە ناسنامەی کوردی بوو.
چیرۆکی ئەو نوێنەرایەتیی جۆرێک لە پیاوان دەکات کە سەرەتای سەدەی بیستەم بە ژمارەی زۆر بەرهەمی هێنان: سەربازی پیشەییی کورد کە سیستەمی پەروەردەی سەربازیی عوسمانی پێی گەیاندبوو، لەو شەڕانەدا خزمەتی کردبوو کە ئیمپراتۆریاکەیان وێران کرد، و خۆی لەبەردەم هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگایەک لە کۆماری نوێی تورکیادا بینییەوە؛ بەو لێهاتوویی و دڵسۆزییە بۆ دامەزراوەکە کە ڕاهێنانەکەی لە ناویدا چاندبووی، بەڵام بە ناسنامەیەکەوە کە ئایدیۆلۆژیای کۆمارەکە ئینکاری دەکرد. ئەم پیاوانە ئەو بەشە ناوەندییە لەبیرکراوەی مێژووی کوردن: نە یاخییە بەناوبانگەکانن و نە ئەو ئینکارکەرانەی لە کۆمەڵگەی زاڵدا تواونەتەوە، بەڵکو شتێکی ئاڵۆزترن؛ سەربازی پیشەیی کە هەوڵیان دەدا لە دەوڵەتێکدا خزمەت بکەن و بە زیندوویی بمێننەوە کە هەمان کات خاوەنکاریان و نەیاریان بوو.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: ئەفسەری کورد لە کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی
2. بەشی 2: پێگەیاندنی سەربازی و سەرەتای ژیانی پیشەیی
3. بەشی 3: شەڕەکانی داڕمانی ئیمپراتۆریاکە
4. بەشی 4: ئەفسەرە کوردەکان لە کۆماری تورکیا
5. بەشی 5: میرات
6. ڕیزبەندیی ڕووداوەکان
7. سەرچاوەکان
8. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: ئەفسەری کورد لە کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی
سوپای عوسمانی، لە ڕووی تیۆرییەوە، دەرگای بەڕووی هەموو هاووڵاتییە موسڵمانەکانی ئیمپراتۆریاکەدا کرابووەوە، بەبێ گوێدانە ڕەچەڵەکی نەتەوەیییان. لە کرداردا، ڕێژەی ئەفسەرانی هاتوو لە دانیشتووانی تورکزمانی ئەناتۆلیا و باڵکان زۆر لە ڕێژەی دانیشتووانی ئەو ناوچانە زیاتر بوو، بەڵام چینەکە تەنها پێک نەهاتبوو لەوان. ئەلبانی، چەرکەس، عەرەب و کورد هەموویان لە ڕیزی ئەفسەراندا خزمەتیان دەکرد و هەندێکیان گەیشتنە پلە بەرزەکان. ئامادەبوونی کورد لە سوپای عوسمانی ڕاستەقینە و بەرچاو بوو، بە تایبەتی لە ویالیەتە ڕۆژهەڵاتییەکان کە قوتابخانە سەربازییەکان قوتابییان لێ وەردەگرت.
کازم ئینانچ لە 1880 لەو جیهانەدا لەدایک بوو؛ جیهانێک کە تیایدا کوڕێکی کورد بە پەیوەندیی گونجاوی خێزانی و توانای هزرییەوە دەیتوانی ئاواتی پیشەیەکی سەربازی بخوازێت کە زۆر لە ژینگەی ناوچەییی لەدایکبوونی دووری بخاتەوە. قوتابخانە سەربازییە عوسمانییەکان، لەگەڵ ڕاهێنانی سەربازی، پەروەردەیەکی تەواویان لە بیرکاری، زانست، زمان و هونەرەکانی بەڕێوەبردندا دەدا؛ ئەمەش دەرچووەکانی دەکردە بەشێک لە چینی فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریاکە.
بەشی 2: پێگەیاندنی سەربازی و سەرەتای ژیانی پیشەیی
کازم ئینانچ پەروەردەی سەربازیی خۆی لە سیستەمی قوتابخانە سەربازییە عوسمانییەکان وەرگرت؛ هەمان ئەو دامەزراوانەی مستەفا کەمال، ئەنڤەر پاشا و ئەفسەرەکانی دیکەیان پێگەیاند کە لە دەیە کارەساتبارەکانی کۆتاییدا ڕابەرایەتیی ئیمپراتۆریاکەیان دەکرد. ناسنامەی کوردیی ئەو ڕاستییەکی ژیاننامەکەی بوو، بەڵام پێگەیاندنەکەی لە قوتابخانە سەربازییەکاندا عوسمانی بوو: گشتگیر، لە ڕووی تەکنیکییەوە سەختگیر و ئاراستەکراو بۆ خزمەتکردنی دەوڵەتی ئیمپراتۆریاکە، لەبری خزمەتکردنی هەر کۆمەڵگەیەکی نەتەوەییی تایبەت لە ناویدا.
بەشی 3: شەڕەکانی داڕمانی ئیمپراتۆریاکە
چینی ئەفسەرانی عوسمانی لە نەوەی کازم ئینانچدا بە زنجیرەیەک کارەساتی سەربازیدا تێپەڕین کە پیاوانی کەمتر خۆڕاگر لەوانی دەشکاند. شەڕەکانی باڵکان لە 1912–1913 نزیکەی هەموو خاکی ئەوروپیی ئیمپراتۆریاکەیان لێ سەندەوە و شۆکێکی قووڵ بوون بۆ دامەزراوەی سەربازی. شەڕی جیهانیی یەکەم سێ ساڵی دیکەی شەڕی لە چەندین بەرەدا لێ کەوتەوە، لە بارودۆخێکی سەختی بێبەشیدا و دژ بە دوژمنگەلێک کە بە گشتی چەک و سەرچاوەی زیاتریان هەبوو. شەڕی سەربەخۆییی دواتر چوارەمین ململانێ بوو لە ماوەی کەمتر لە دە ساڵدا.
لە سەرانسەری ئەم شەڕانەدا، ئەفسەرە کوردەکانی وەک کازم ئینانچ خزمەتی دامەزراوەی سەربازیی عوسمانی و دواتر کەمالییان کرد و لە شانەشانی هاوڕێ تورک، عەرەب، ئەلبانی و چەرکەسەکانیاندا بۆ بەرگریکردن لە دەوڵەتێک شەڕیان دەکرد کە هەمان کات نیشتمانیان بوو و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ئامرازی سەرکوتکردنی سیاسیی گەلەکەیانیش بوو.
بەشی 4: ئەفسەرە کوردەکان لە کۆماری تورکیا
دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە 1923 کێشەیەکی بنەڕەتیی بۆ ئەفسەرە کوردەکان دروست کرد کە بە دڵسۆزی لە سوپادا خزمەتیان کردبوو. ئایدیۆلۆژیای کۆمارەکە بە ئاشکرا نەتەوەپەرستیی تورکی بوو: بوونی کوردی وەک گەلێکی جیاواز ئینکار دەکرد و داوای لە هەموو هاووڵاتییان دەکرد خۆیان بە تورک بناسێنن. بۆ ئەو ئەفسەرانەی ناسنامەیان لە سیستەمی قوتابخانە سەربازییە عوسمانییەکاندا پێک هاتبوو، واتە دامەزراوەیەک کە شایستەییی پیشەییی لە ناسنامەی نەتەوەیی گرنگتر دەزانی، ئەم داواکارییە ئایدیۆلۆژییە زۆر ناخۆش بوو.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 قەیرانێکی توندی بۆ ئەفسەرە کوردەکانی سوپای تورکیا دروست کرد. ئەوانەی گومانی هاوسۆزی لەگەڵ ڕاپەڕینەکەیان لێ دەکرا، لێکۆڵینەوەیان لەگەڵ دەکرا، لە پۆستەکانیان لادەبران یان دەستگیر دەکران. ئەوانەی مابوونەوە چاوەڕوانییان لێ دەکرا دڵسۆزییەکی بێ هیچ ناڕوونییەک بۆ دەوڵەتی نەتەوەپەرستی تورک نیشان بدەن. سوپاکە، کە پێشتر دامەزراوەیەک بوو ئەفسەرە کوردەکانی لەسەر بنەمای شایستەییی پیشەیی قبوڵ دەکرد، زیاتر و زیاتر دەبووە دامەزراوەیەک کە ناسنامەی کوردی تیایدا هۆکاری ڕەتکردنەوە بوو.
بەشی 5: میرات
کازم ئینانچ لە 1938 کۆچی دوایی کرد، هەمان ساڵی مردنی ئەتاتورک و ئەو ساڵەی کۆمەڵکوژییەکانی دەرسیم یەکێک لە خوێناویترین بەشەکانی سەرکوتی تورکیا دژ بە کوردیان کۆتایی پێ هێنا. بە واتایەکی دیکە، لە نزمترین خاڵی ژیانی سیاسیی کورد لە سەرەتای سەردەمی کۆماردا مرد؛ کاتێک کە سەرکوتکردنی ناسنامەی کوردی لە تورکیا لە گشتگیرترین ئاستیدا بوو. میراتی ئەو میراتی سەربازی پیشەییی کوردە: پیاوێک کە خزمەتی دامەزراوەیەکی کرد کە لە کۆتاییدا نەیدەتوانی ناسنامەکەی قبوڵ بکات، و بەو ئارامگرتن و خۆڕاگرییەی خزمەتی سەربازی پێویستی پێیەتی ڕووبەڕووی ئەو ناکۆکییە بووەوە.
ڕیزبەندیی ڕووداوەکانی ژیانی کازم ئینانچ
1880 — لە ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی لەدایک بوو.
دەیەی 1900ەکان — پەروەردەی سەربازی لە سیستەمی قوتابخانە سەربازییە عوسمانییەکان.
1912–1913 — شەڕەکانی باڵکان.
1914–1918 — شەڕی جیهانیی یەکەم.
1919–1922 — شەڕی سەربەخۆییی تورکیا.
1925 — ڕاپەڕینی شێخ سەعید؛ ئەفسەرە کوردەکانی سوپای تورکیا ڕووبەڕووی قەیرانی دڵسۆزی دەبنەوە.
1938 — کۆچی دوایی کرد؛ هەمان ساڵی مردنی ئەتاتورک و کۆمەڵکوژییەکانی دەرسیم.
سەرچاوەکان
1. Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism. University of Texas Press, 1989.
4. Wikipedia contributors. Kâzım İnanç. https://en.wikipedia.org/wiki/K%C3%A2z%C4%B1m_%C4%B0nan%C3%A7
پرسیارە باوەکان
کازم ئینانچ کێ بوو؟
کازم ئینانچ (1880–1938) ئەفسەرێکی کورد بوو کە لە ساڵە پڕ لە ئاژاوەکانی شەڕەکانی باڵکان، شەڕی جیهانیی یەکەم، شەڕی سەربەخۆییی تورکیا و سەرەتای کۆماری تورکیادا لە دامەزراوە سەربازییە عوسمانی و تورکییەکان خزمەتی کرد. ئەو نوێنەرایەتیی ئەزموونی ئەفسەرە کوردەکان دەکات کە ژیانی پیشەیییان بۆ دامەزراوەگەلێک تەرخان کرد کە هەمان کات خاوەنکاریان و ئامرازی سەرکوتکردنی سیاسیی گەلەکەیان بوون.
ئەزموونی ئەفسەرە کوردەکان لە کۆماری تورکیا چۆن بوو؟
ئەفسەرە کوردەکان لە سەرەتای کۆماری تورکیادا ڕووبەڕووی ناکۆکییەکی بنەڕەتی بوونەوە: لە چەندین شەڕدا بە دڵسۆزی خزمەتی دەوڵەتیان کردبوو، بەڵام ئایدیۆلۆژیای کۆمارەکە بوونی ناسنامەی کوردیی ئەوانی ئینکار دەکرد. ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 قەیرانێکی توندی دروست کرد؛ ئەوانەی گومانی هاوسۆزییان لێ دەکرا لادەبران یان دەستگیر دەکران، لە کاتێکدا ئەوانەی مابوونەوە ناچار بوون دڵسۆزییەکی بێ هیچ ناڕوونییەک نیشان بدەن. سوپاکە، کە لەسەر بنەمای پیشەیی ئەفسەرە کوردەکانی قبوڵ کردبوو، زیاتر و زیاتر دژ بە ناسنامەی کوردی دەبوو.