کادە: نانە پڕکراوەکەی جولەکە کوردەکانی زاخۆ
کادە، کە بە کادێ، کاددە یان زاتیلاش دەنووسرێت، نانێکی پڕکراوی کوردییە: پارچەیەکی بازنەیی هەویری نەرم بەسەر تێکەڵەیەک پەنیر و سەوزەدا تا دەکرێت، بە شێوەی نیوەمانگ یان پاکەتێکی تەخت دروست دەکرێت و لە فڕندا یان لەسەر ساج دەکرێت تا زێڕین دەبێت، پاشان ڕۆنی لێ دەدرێت و ڕەشکەی بەسەردا دەپرژێنرێت. دەکرێت خوێدار بێت و پڕ بێت لە پەنیری فێتا، حەلوم و سڵق، یان بە خورما و گوێز شیرین بکرێت. ئەم نانە، زیاتر لە نزیکەی هەر خواردنێکی دیکەی ئەم زنجیرەیە، بە یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگەکانی کوردستانەوە پەیوەندییەکی نزیکی هەیە: جولەکە کوردەکان. بۆ جولەکەکانی زاخۆ، شارۆچکەیەکی کۆنی جولەکەی کوردی لە باکووری عێراق، کادە «شاژنی سەر سفرە» بوو. ئەو نانە بوو کە بۆ شاووعۆت، جەژنی بەرهەمە شیرییەکان، دروست دەکرا و بیرەوەرییەکەی ڕوونە: ژنە کوردەکان کۆ دەبوونەوە بۆ هەڵکردنی ئاگر، ساجێکی کانزایی کە پشتەکەی هەڵقوپاو بوو، هەندێک جار لە گەرمکەرەوەیەکی کۆنی ئاو دروست دەکرا، لەسەر بڵێسەکان دادەنرا. هەر ژنێک بە دوو کاسەوە دەهات، یەکێکی پەنیر و ئەوی دیکەی هەویری تایبەتی خێزانەکەی؛ بە نۆرە هەویرەکەیان دەکردەوە، پڕیان دەکرد، تایان دەکرد و ئامادەیان دەکرد، پاشان کادە ئامادەکراوەکانیان لە سەبەتەیەکدا لەسەر یەک دادەنا تا گەرم بمێننەوە. لەگەڵ سۆسێکی ماستی ترشۆکە بە ناوی زیزیک پێشکەش دەکرا. ئەمە نەوەد و شەشەمین وتاری زنجیرەکەیە و بەشێک دەکاتەوە کە بەبێ ئەو باسی سفرەی کوردی ناکرێت: خواردنی جولەکە و مەسیحییەکانی کوردستان. کادە هاوبەشە؛ موسڵمانە کوردەکان دەیکەن و ئاشوورییەکان شێوەی تایبەتی خۆیان بۆ جەژنی هەستانەوە و کریسمس هەیە. بەڵام ئەو ڕێڕەوەی بە خۆشەویستییەکی زیاترەوە تۆمار کراوە، ڕێڕەوە جولەکە کوردییەکەیە، کە لە زاخۆوە بۆ چێشتلێنخانەکانی ئۆرشەلیم گوازراوەتەوە. شوێنکەوتنی کادە واتە شوێنکەوتنی کۆمەڵگەیەکی تەواو بە درێژایی سەدەی بیستەم.
خاڵە سەرەکییەکان
• نانێکی پڕکراوی کوردی؛ هەویر بەسەر پەنیر و سەوزەدا تا دەکرێت، لەسەر ساج یان لە فڕندا دەکرێت و ڕەشکەی بەسەردا دەپرژێنرێت
• لای جولەکە کوردەکانی زاخۆ وەک نانی شاووعۆت بەهادارە؛ «شاژنی سەر سفرە»
• لەسەر ساج و ئاگر ئامادە دەکرێت و لەگەڵ سۆسێکی ماست بە ناوی زیزیک پێشکەش دەکرێت
• لە نێوان کۆمەڵگەکانی کوردستان، موسڵمان و جولەکە و ئاشووری، هاوبەشە و بۆ دیاسپۆراش گوازراوەتەوە
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: کادە (هەروەها کادێ، کاددە، زاتیلا)
بە توندی پەیوەستە بە: جولەکە کوردەکانی زاخۆ لە باکووری عێراق؛ شاووعۆت
ناوەڕۆکی پڕکەرەوە: پەنیر (فێتا، حەلوم) و سەوزە (ئێسپەناخ، سڵق)؛ یان خورما و گوێزی شیرین
لەسەر چی ئامادە دەکرێت: ساجێک (تاوەیەکی پشتەهەڵقوپاو) لەسەر ئاگر، یان لە فڕندا؛ لەگەڵ سۆسی ماستی زیزیک پێشکەش دەکرێت
ئامادەکردنی نەریتی
هەویرێکی سادەی هەوێندار، لە ئارد و ئاو و ڕۆن و کەمێک شەکر و خوێ، دەشێلدرێت تا لووس دەبێت و دەهێڵدرێت تا هەڵبێت، پاشان دەکرێتە تۆپۆڵەی بچووک و بە شێوەی بازنەی بە پانیی نزیکەی شەش یان حەوت ئینچ دەکرێتەوە. ناوەڕۆکی کلاسیکیی پڕکەرەوە شیرییە: فێتا لەگەڵ پەنیرێکی توێنەوە وەک حەلوم یان مۆزارێلا تێکەڵ دەکرێت، زۆرجار ئێسپەناخ یان سڵقی کوڵاو، سیر و گیا بۆنخۆشەکانی تێکەڵ دەکرێت و لە هەندێک ماڵدا کەوچکێک دۆشاوی خورمای پێ زیاد دەکرێت تا تامەکەی تەواو بکات. تێکەڵەکە لەسەر نیوەی بازنەی هەویرەکە دادەنرێت، هەویرەکە بە شێوەی نیوەمانگ تای دەکرێت و دەورەکەی دادەخرێت؛ یان هەویرەکە بە تەواوی بە دەوری تێکەڵەکەدا دەئاڵێنرێت و بە نەرمی دەفشاردرێت تا دووبارە ببێتە بازنەیەکی تەخت. بە شێوەی نەریتی کادە لەسەر ساج ئامادە دەکرا، ئەو تاوە کانزاییە پشتەهەڵقوپاوەی لەسەر ئاگرێکی کراوە دادەنرا. ئەمڕۆ بە هەمان ڕادە لە فڕنێکی گەرم و لەسەر بەرد دەکرێت. بە هەر دوو شێوەکە زێڕین و پڵۆقدار دەبێت، ناوەوەی نەرم و لێوارەکەی خرپەدارە و لە کاتی گەرمبووندا ڕۆنی زەیتوونی لێ دەدرێت و ڕەشکەی بەسەردا دەپرژێنرێت. بە گەرمی دەخورێت، دەکەنرێتەوە تا هەڵم و پەنیرەکەی بێتە دەرەوە، لەگەڵ کاسەیەک زیزیکی سارد و ترشۆکە؛ ئەو سۆسە ماستەی هەمیشە هاوەڵییەتی.
لە زاخۆوە بۆ ئۆرشەلیم: نانێکی جولەکەی کوردی
کوردستان هەرگیز تەنها موسڵمان نەبووە. بۆ هەزاران ساڵ ماڵی جولەکە و مەسیحییەکانیش بووە و شارۆچکەی زاخۆ، لەسەر ڕووباری خابوور لە دوورترین باکووری عێراق، یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگە جولەکەکانی جیهانی تێدا بوو؛ ئارامی‌زمان و لە زمان و جلوبەرگ و مۆسیقا و خواردندا بە قووڵی کوردی. کادە نانی جەژنەکەیان بوو، ناوەندی سفرەی شاووعۆت، کە تێیدا نەریتی جولەکە داوای خواردنی بەرهەمی شیری دەکات. کاتێک لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا کۆمەڵگەکە بۆ ئیسرائیل ڕۆیشت، کادەش لەگەڵیان ڕۆیشت. لە گەڕەکێکی ئۆرشەلیم وەک گیڤات شائوول، ژنەکانی زاخۆ تا ئەوپەڕی توانایان دیمەنە کۆنەکەیان دووبارە دروست کردەوە: ئاگرێک، ساجێک کە لە گەرمکەرەوەیەکی لەکارکەوتووی ئاو بڕابووەوە، هەر ژنێک بە هەویری خۆیەوە، نیوەمانگەکان بە نۆرە ئامادە دەکران و لە سەبەتەیەکدا بە گەرمی دەهێڵدرانەوە. نەوەیەکی کوڕ دواتر وەک شاژنی سەر سفرە بیری دەکردەوە. ئەمە هەمان هەستە کە ئەم زنجیرەیە دووبارە و دووبارە تووشی بووە: خواردنێکی کوردی دەبێتە ئەو تاڵەی گەلێکی ئاوارە بۆ پەیوەستمانەوە بە ماڵەوە بەکاری دەهێنێت. بەڵام لێرەدا قورساییی زیاتر هەیە، چونکە کۆمەڵگەیەک نزیکەی بە تەواوی کوردستانی جێ هێشتووە. کەواتە بە کوردی ناوبردنی کادە هەروەها بیرخستنەوەی ئەوەیە کە ناسنامەی کوردی هەمیشە فرەچەشن بووە: ساج و پەنیر و ڕەشکە و سۆسی ماست بە یەکسان هی موسڵمانە کوردەکان بوون، هی ئەو ئاشوورییانەی کادەی خۆیان بۆ کریسمس و جەژنی هەستانەوە دەکەن و هی جولەکەکانی زاخۆ کە کردیانە شاژنی جەژنەکەیان. یەک نانە، بەڵام مۆزاییکێکی تەواوی لەخۆ گرتووە.
پرسیارە باوەکان
کادە چییە؟
کادە نانێکی پڕکراوی کوردییە کە لە هەویرێکی نەرم دروست دەکرێت و بەسەر تێکەڵەیەکی پڕکەرەوەدا تا دەکرێت؛ زۆربەی جار پەنیر و سەوزە وەک ئێسپەناخ یان سڵق، هەندێک جار تێکەڵەیەکی شیرینی خورما و گوێز. بە شێوەی نیوەمانگ یان پاکەتێکی تەخت دروست دەکرێت، لەسەر ساج یان لە فڕندا ئامادە دەکرێت و لە کۆتاییدا ڕۆنی زەیتوون و ڕەشکەی لێ دەدرێت. بە تایبەتی پەیوەندیی بە جولەکە کوردەکانی زاخۆوە هەیە کە بۆ جەژنی شاووعۆت دروستیان دەکرد.
جولەکە کوردەکانی زاخۆ کێن؟
زاخۆ شارۆچکەیەکی کۆنە لە باکووری کوردستانی عێراق کە یەکێک لە کۆنترین کۆمەڵگە جولەکەکانی جیهانی تێدا بوو؛ ئارامی‌زمان و لە زمان و جلوبەرگ و مۆسیقا و خواردندا بە تەواوی کوردی. زۆربەی کۆمەڵگەکە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا بۆ ئیسرائیل کۆچیان کرد و چێشتلێنانەکەیان لەگەڵ خۆیان برد. خواردنەکانی وەک کادە بیرەوەریی زاخۆیان لە چێشتلێنخانە نوێیەکانیاندا زیندوو ڕاگرت، بۆیە ئەوەندەی نەریتی کادە کە تۆمار کراوە لە خێزانە جولەکە کوردەکانەوە هاتووە.
کادە لەگەڵ چی پێشکەش دەکرێت؟
بە شێوەی نەریتی کادە بە گەرمی لەگەڵ زیزیک دەخورێت، سۆسێکی ماستی ترشۆکە کە زۆرجار لەگەڵ گیا بۆنخۆشەکان یان سەوزە تێکەڵ دەکرێت؛ بەشێک لە هەمان جیهانی بەرهەمە شیرییە کوردییەکان وەک جاجیک و تێکەڵەکانی دیکەی ماست بۆ نوقمکردن. ماستی سارد و ترش هاوەڵێکی تەواوە بۆ نانە گەرم و پڕپەنیرەکە. شێوە شیرینەکانی کە بە خورما و گوێز پڕ دەکرێن، لەبری ئەوە لەگەڵ چا وەک خواردنێکی خۆشی پاشنیوەڕۆ دەخورێن.
کۆتایی
کادە نەوەد و شەشەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و یەکێک لە گرنگترینەکانیەتی، چونکە چوارچێوەکە فراوان دەکات. سفرەی کوردی هەرگیز تەنها هی موسڵمانەکان نەبووە: هی جولەکەکانی زاخۆ و ئاشوورییەکانی دەشتەکانی باکووریش بووە. کادە، هەویرێک بەسەر پەنیردا تا کراوە، لەسەر ساج ئامادە کراوە، ڕەشکەی بەسەردا پرژێنراوە و لە ماست نوقم کراوە، نانێک بوو کە هەموویان دەیانناسی. بە تایبەتی بۆ جولەکە کوردەکان بووە شتێکی پیرۆز کە هەڵگرتن و گواستنەوەی ئاسان بوو، شاژنی سفرەی شاووعۆت لە زاخۆ و پاشان لە ئۆرشەلیم، ڕێگایەک بۆ هەڵگرتنی شارۆچکەیەکی لەدەستچوو لە دوو کاسە و ساجێکی گەرمدا. دوای نەوەد و شەش وتار، کادە نوێنەرایەتیی تەواویی کوردستان دەکات، نیشتمانێکی فرەئایین و فرەزمان، و ئەو ڕاستییەش کە نانێک دەتوانێت بیرەوەریی کۆمەڵگەیەکی تەواو بۆ ماوەیەکی زۆر دوای کوژانەوەی ئاگرەکەی زاخۆ بە گەرمی بهێڵێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Jewish Food Society — «شاژنی سەر سفرە»: نەریتی کوردیی شاووعۆتی داپیرێک (زاخۆ، ساج و زیزیک)
Foodish (ANU – مۆزەخانەی گەلی جولەکە) — کادە، شیرینییەکی کوردیی پڕپەنیر بۆ شاووعۆت
Kurdish-History.com — کەلانە: نانێکی پڕکراوی کوردیی دیکەی ساج، لە هەورامانەوە