کەلانە: نانی ناوپڕکراوی بەهاری هەورامان
کەلانە نانێکی تەختی ناوپڕکراوی کوردییە: بازنەیەکی باریکی هەویری ترشی گەنم کە بە سەوزەی وردکراو، پیازی سەوز، ترە، سیری کێوی و سەوزە کێوییەکانی بەهار پڕ دەکرێتەوە، پاشان لەسەر تاوەیەکی گەرم لێ دەنرێت و بە گەرمی لەگەڵ کەرە پێشکەش دەکرێت. لە ڕاستیدا خواردنی لاوەکی نییە، بەڵکو بە خۆی ژەمێکە، نان و سەوزە کە پێکەوە لێ نراون. زیاتر لە هەر شوێنێک سەر بە هەورامانە، ئەو ناوچە کێوییە کوردییەی کە ئەڤرۆمانیش ناو دەبرێت. هەورامان شوێنێکی ئاسایی نییە. لە 2021 یونسکۆ «دیمەنی کولتووریی هەورامان/ئورامانات»ی وەک شوێنێکی میراتی جیهانی تۆمار کرد؛ هەمان بەرزاییە کوردییە کە نانی باریکی وەک کاغەزی نانێ هەورامیی بە ئەم زنجیرەیە بەخشی. کەلانە نانە ناوپڕکراوەکەی ئەو دیمەنەیە، کە نووسەرانی خواردن بە نانە تایبەتەکەی چێشتلێنانی کوردی وەسفی دەکەن. لە بەهاردا، کاتێک بەفر دەتوێتەوە و لێژییەکان سەوز دەبن، بە سەوزە کێوییە کۆکراوەکان پڕ دەکرێتەوە؛ لە وەرزەکانی تردا بە پیاز. بە شێوەی نەریتی لەسەر ساج لێ دەنرێت، ئەو تاوە فلزییە قبەئاسایەی لەسەر ئاگری کراوە دادەنرێت، هەمان ئامرازەی کە لە سەرانسەری شاخەکان نانی تەختی کوردی لێ دەنا. ئەمە هەشتا و نۆیەم وتاری زنجیرەکە و دووەم خواردنی هەورامانە، دوای نانێ هەورامی. ئەگەر ئەو نانە دەربارەی باریکی و ساج بوو، کەلانە دەربارەی ئەو شتەیە کە دەخرێتە ناوی: یەکەم چەقڵە سەوزەکانی بەهارێکی کوردی، کە لە هەویر دەگیرێن و لەسەر ئاگر لێ دەنرێن. کۆکردنەوەی خواردنی کێوی، نانەواکردن و گۆڕانی وەرزەکانی کێوستانە، هەمووی لە یەک بازنەی گەرمدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• نانێکی تەختی ناوپڕکراوی کوردی بە هەویری ترش، کە بە گیا و سەوزە کێوییەکان پڕ دەکرێتەوە و لەسەر ساج لێ دەنرێت
• نانە تایبەتەکەی هەورامان/ئەڤرۆمان؛ دیمەنێکی کولتووریی یونسکۆ (2021)
• خواردنێکی بەهارە؛ بە سیری کێوی، ترە و سەوزە کۆکراوەکان پڕ دەکرێتەوە و لە وەرزەکانی تردا بە پیاز
• دووەم خواردنی هەورامان لەم زنجیرەیەدا؛ دوای نانێ هەورامی
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: کەلانە / کەلانەه (کەلانە)؛ نانی تەختی ناوپڕکراو
ناوچە: هەورامان / ئەڤرۆمان؛ دیمەنی کولتووریی هەورامان-ئوراماناتی یونسکۆ
پێکهاتەی ناوەوە: پیازی سەوز، ترە، سیری کێوی، سەوزە کێوییەکانی بەهار؛ لە دەرەوەی وەرزەکەدا پیاز
لەسەر چی لێ دەنرێت: ساج؛ تاوەیەکی فلزیی قبەئاسا لەسەر ئاگری کراوە (یان تاوەی ماڵەوە)
ئامادەکردنی نەریتی
هەویرێکی سادە لە ئاردی گەنم، ئاو و هەوێنی ترش دروست دەکرێت و بەجێ دەهێڵرێت تا پشوو بدات، کە تامێکی کەمێک ترش بە کەلانە دەدات. لەو ماوەیەدا پێکهاتەی ناوەوە ئامادە دەکرێت: دەستە سەوزە، وەک پیازی سەوز، ترە، سیری کێوی و هەر سەوزەیەکی بەهارە کە لە لێژییەکان کۆ کراوەتەوە، دەشۆردرێن و ورد دەکرێن، و خوێ و بیبەریان بۆ زیاد دەکرێت. پارچەیەک هەویر بە کردنەوە یان پەستان باریک دەکرێتەوە، مشتێکی پڕ لە پێکهاتە سەوزەکەی بەسەردا بڵاو دەکرێتەوە و بازنەیەکی دووەمی هەویر لەسەر دادەنرێت و لێوارەکانی پێکەوە دەگیرێن، یان هەویرەکە بەسەر پێکهاتەی ناوەوەدا دووقات دەکرێت و بە دەست تەخت دەکرێتەوە. پاشان بازنە ناوپڕکراوەکە لەسەر ساج لێ دەنرێت، ئەو تاوە ئاسنییە قبەئاسایەی بە هاوسەنگی لەسەر ئاگری کراوە دادەنرێت، کە نانەکە خێرا لێ دەنێت و لە هەندێک شوێنیدا پۆقانی تێدا پەیدا دەبێت؛ لە ماڵەوە بچووکتر دروست دەکرێت تا لە تاوەی سوورکردنەوەدا جێ بێتەوە. بە خاڵخاڵی و بۆنخۆشی لەسەر ئاگر هەڵدەگیرێت و هێشتا گەرمە کە کەرەی لێ دەدرێت یان لەگەڵ کەرە پێشکەش دەکرێت. بە پارچەی کەرتەیی دەبڕدرێت و بە تەنها وەک ژەمێکی سووک یان لەگەڵ چا دەخورێت؛ نان و پشکێک سەوزە لە هەمان گازە گەرمەکەدا.
نانی دیمەنێکی یونسکۆ
هەورامان، ئەڤرۆمان، ناوچەیەکە لە شاخە توند و پلەبەندییەکان کە سنووری نێوان ئێران و عێراق دەبڕێت، و نیشتمانی کوردە هەورامییەکانە بە شێوەزار، تەلارسازی و مۆسیقای تایبەتی خۆیانەوە. لە 2021 یونسکۆ گوندە پلەبەندییەکان و شێوازی ژیانی ئاژەڵدارییەکەی بە دیمەنی کولتووریی هەورامان/ئورامانات ناساند. کەلانە خواردنێکی ئەو دیمەنەیە و بە وردی ڕەنگی دەداتەوە. بە بەهارەوە بەستراوەتەوە، کاتێک سەوزە کێوییەکان دەگەڕێنەوە و خەڵکی گوند کۆیان دەکەنەوە؛ لەسەر ساج لێ دەنرێت، تاوەی سەر ئاگری کراوەی شوێنێک کە فڕن تێیدا شتێکی دەگمەن و بەها بوو؛ و ژەمێکی تەواوە کە نزیکەی لە هیچ دروست دەکرێت، ئارد، هەوێنی ترش کە هەفتە بە هەفتە زیندوو ڕادەگیرێت، و گیا کێوییەکانی لێژیی دەرەوەی دەرگا. نووسەرانی خواردن کە باس لە کەلانە دەکەن، زۆرجار وەک نانێکی «ئێرانی» پێشکەشی دەکەن، یان لە تەنیشت گۆزلەمەی تورکی و قوتابی ئازەری وەک نانێکی تەختی ناوپڕکراوی تری ناوچەیی ڕیزی دەکەن. بەڵام کەلانە نانە تایبەتەکەی دیمەنێکی دیاریکراوی کوردییە، کە کوردە هەورامییەکان لە شوێنێک دروستی دەکەن کە یونسکۆ بەهۆی کولتووری کێویی کوردییەکەیەوە ڕێزی لێ دەگرێت. نانێکی ناوپڕکراوی گشتی نییە کە بە ڕێکەوت لە کوردستان دروست بکرێت؛ هی خودی هەورامانە.
پرسیارە باوەکان
کەلانە چییە؟
کەلانە (کە کەلانەهیش دەنووسرێت) نانێکی تەختی ناوپڕکراوی کوردییە لە ناوچەی هەورامان/ئەڤرۆمان. بازنەیەکی باریکی هەویری ترشی گەنم بە سەوزەی وردکراو، پیازی سەوز، ترە، سیری کێوی و سەوزە کێوییەکانی بەهار، پڕ دەکرێتەوە، پاشان لەسەر تاوە لێ دەنرێت و بە گەرمی لەگەڵ کەرە پێشکەش دەکرێت. بە خۆی ژەمێکی تەواوە، کە نان و سەوزە کۆ دەکاتەوە و بە تایبەتی بە بەهارەوە پەیوەستە.
بۆچی کەلانە خواردنێکی بەهارە؟
چونکە باشترین پێکهاتەی ناوەوەی کێوییە. لە بەهاردا لێژییەکانی هەورامان بە سیری کێوی، ترە و گیا کۆکراوەکانی تر سەوز دەبن، و کەلانە بەو سەوزە تازە کۆکراوانە پڕ دەکرێتەوە. لە وەرزەکانی تردا، کاتێک سەوزە کێوییەکان نەماون، پیاز لە جیاتیان بەکار دەهێنرێت. بۆیە هەرچەند کەلانە بە درێژایی ساڵ دەتوانرێت دروست بکرێت، جۆرە بەهارەکەی کە بە سەوزە کێوییە کۆکراوەکان پڕ دەکرێتەوە زیاتر لە هەموو جۆرەکان بە ناسنامەی خواردنەکەوە پەیوەستە.
ئەو ساجە چییە کە کەلانەی لەسەر لێ دەنرێت؟
ساج تاوەیەکی فلزیی قبەئاسایە کە لەسەر ئاگری کراوە دادەنرێت و لە سەرانسەری کوردستان بۆ لێنانی نانە تەختە باریکەکان بەکار دەهێنرێت. ڕووی چەماوەی خێرا و بە یەکسانی نانەکە لێ دەنێت. کەلانە بە شێوەی نەریتی لەسەر ساج لێ دەنرێت؛ کە لە ماڵەوە لەسەر کوورەی ئاشپەزخانە دروست دەکرێت، بچووکتر شێوەی پێ دەدرێت تا لە تاوەی تەختی سوورکردنەوەدا جێ بێتەوە. ساج هەمان ئامرازەیە کە زۆرێک لە نانە کێوییە کوردییەکان بەرهەم دەهێنێت و کەلانە بە نەریتێکی فراوانتری نانەواکردنی کوردییەوە دەبەستێتەوە.
کۆتایی
کەلانە هەشتا و نۆیەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و بۆ خواردنێکی دووەم دەگەڕێتەوە هەورامان، ئەو دیمەنە پلەبەندییە کوردییەی کە یونسکۆ هەڵیبژارد بۆ ڕێزلێگرتن. ئەگەر نانێ هەورامی باریکیی نانی هەورامیی پیشان دا، کەلانە پڕییەکەی پیشان دەدات: هەویر کە بە دەوری یەکەم سەوزە کێوییەکانی بەهاردا پێچراوەتەوە، لێوارەکانی پێکەوە گیراون و لەسەر ساج لێ نراوە. یەکێکە لەو خواردنە کوردییانەی کە شێوازێکی تەواوی ژیانیش لە شێوەیەکی بچووکدا کۆ دەکاتەوە؛ هەوێنی ترش کە لە زستاندا زیندوو ڕاگیراوە، گیا کۆکراوەکان لە لێژییەکانی توێنەوەی بەفر، ئاگرێک و تاوەیەکی ئاسنی، و بازنەیەکی گەرمی نان کە بە خۆی ژەمێکە. دوای هەشتا و نۆ وتار، کەلانە نوێنەرایەتیی خواردنی بەرزاییە کوردییەکان دەکات لە کاتێکدا کە زیاتر لە هەر کاتێک پشت بە خۆیان دەبەستن: کاتێک بەهار دێتە هەورامان، خودی شاخەکە دەبێتە پێکهاتەی ناوەوەی.