کەنگەرلی پڵاو: پڵاوە بەهارییە کوردییەکە کە لە گیایەکی ڕووبەڕووی لەناوچوون دروست دەکرێت
کەنگەرلی پڵاو خواردنێکی کوردیی بەهارە لە برنج یان ساوەر کە لەگەڵ پەلە تازەکانی کەنگەر (Gundelia tournefortii) لێ دەندرێت؛ گیایەکی دڕکاویی کێویی کە لە وەرزە کورتی بەهاریدا لە شاخەکانی زاگرۆس کۆ دەکرێتەوە. پەلەکان لە کەرەی پاککراوەدا سوور دەکرێنەوە و تێکەڵی دانەوێڵەکە دەکرێن. لە نیسانی 2025دا، شەفەق نیوز قەیرانێکی ڕاگەیاند: «لە ناوەندی شاخاویی باشووری ڕۆژئاوای ئێران، لەوێ کە ناوچە کوردییەکەی ئیلام زەوییە دژوارەکان لەگەڵ نەریتە سەدساڵەکانی خواردن تێکەڵ دەکات، گیایەکی کێویی بەنرخ لەناو دەچێت.» پسپۆڕێکی کشتوکاڵی ناوخۆیی گوتی: «کاعوب تەنها خواردن نییە؛ بەشێکە لە ناسنامەی ئیلام.» کۆکردنەوەی لەڕادەبەدەری لە وەرزە کورتی بەهاریدا، لەوەڕاندنی زۆر و بچووکبوونەوەی ژینگەکانی ژیانی کەنگەریان بەرەو لەناوچوون پاڵ ناوە. توێژینەوەیەکی گیاناسیی نەتەوەیی لە ساڵی 2019، کە هەڵسەنگاندنی زانستیی هاوپیشەکانی بۆ کرابوو و لە گۆڤاری زیندەناسی و پزیشکیی نەتەوەکان بڵاو کرابووەوە، تۆماری کرد کە ژنە کوردەکان لە کوردستانی عێراقدا Gundelia turnefortii کۆ دەکەنەوە، بەوەی بە کڵنگ پەلە تازەکان لە زەویدا دەردەهێنن. توێژینەوەکە 54 جۆری پۆلێنکراوی گیای کێویی تۆمار کرد کە کۆمەڵگا کوردەکان کۆیان دەکەنەوە و کوردستانی عێراقی بە «ناوەندێکی تایبەت و دەوڵەمەند لە ڕووی فرەچەشنیی زیندەیی و کەلتوورییەوە» وەسف کرد کە «ماڵی یەکەم کۆمەڵگاکانی سەردەمی بەردینی نوێ بوو». کەنگەر گیایە کێوییەکەی ناوەندی ئەم نەریتەیە. لەناویش دەچێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• برنج یان ساوەر کە لەگەڵ پەلەکانی کەنگەری کێویی سوورکراوە لە کەرەی پاککراوەدا لێ دەندرێت؛ پڵاوێکی گیای کۆکراوەی کێویی کە تەنها لە بەهاردا هەیە
• کەنگەر (Gundelia tournefortii) ڕووبەڕووی لەناوچوونە؛ شەفەق نیوز کۆکردنەوەی لەڕادەبەدەر و لەدەستدانی ژینگەی ژیانی تۆمار کردووە (2025)
• «کاعوب تەنها خواردن نییە؛ بەشێکە لە ناسنامەی ئیلام»؛ پسپۆڕێکی کشتوکاڵی کورد
• توێژینەوەی هەڵسەنگێنراوی زانستی تۆماری کردووە کە ژنە کوردەکان بە کڵنگ کەنگەر کۆ دەکەنەوە؛ 54 جۆری پۆلێنکراوی گیای کێویی تۆمار کراوە
زانیارییە خێراکان
ناوە کوردییەکان: کەنگەر / کانگار / کاعوب؛ Gundelia tournefortii (گیای دڕکاویی کێویی کە بە با دەخولێتەوە)
خواردن: کەنگەرلی پڵاو؛ برنج یان ساوەر لەگەڵ پەلەکانی کەنگەر کە لە کەرەی پاککراوەدا سوور کراونەتەوە
وەرز: تەنها بەهار؛ لە ماوە کورتی گەشەکردنی گیایەکەدا کۆ دەکرێتەوە
دۆخ: لە مەترسیی لەناوچووندایە؛ بەهۆی کۆکردنەوەی لەڕادەبەدەر و لەدەستدانی ژینگەی ژیانی ڕووبەڕووی لەناوچوونە
قەیرانی لەناوچوون: خواردنێکی کوردی کە لەبەرچاوماندا لەناو دەچێت
ئەم زنجیرەیە زۆر شێوازی سڕینەوەی خواردنی کوردی تۆمار کردووە: خواردن کە حکومەتەکان ناویان گۆڕیوە، ڕێچکە کە لە چێشتە دراوسێکاندا هەڵمژراون و ناوە کوردییەکان کە لە ئینتەرنێتدا نادیار کراون. کەنگەر نوێنەرایەتی جۆرێکی دیکەی سڕینەوە دەکات: لەناوچوونی زیندەیی. خودی گیایەکە لەناو دەچێت. شەفەق نیوز ڕادەگەیەنێت کە زیادبوونی داواکاری، کۆکردنەوەی بێ‌ڕێکخستن لە وەرزە کورتی بەهاریدا، لەوەڕاندنی لەڕادەبەدەری ئاژەڵ و بچووکبوونەوەی ژینگەکانی ژیان کەنگەر بەرەو خاڵێک پاڵ دەنێن کە چیتر گەڕانەوەی نییە. پسپۆڕێکی ناوخۆیی لە ئیلام بەم شێوەیە وەسفی دەکات: «دەوڵەمەندە بە ماددە خۆراکییەکان و لە پزیشکیی نەریتیدا ڕێزی لێ دەگیرێت» و بەکار دەهێنرێت «بۆ سووککردنەوەی کێشەکانی هەرس، پاککردنەوەی گورچیلەکان و تەنانەت بەرەنگاربوونەوەی خانەکانی شێرپەنجە». بەڵام ئەگەر گیایەکە چیتر نەڕوێت، هیچ کام لەمانە گرنگ نابێت. کەنگەرلی پڵاو ڕەنگە ببێتە یەکەم خواردنی ئەم زنجیرەیە کە بوونی نامێنێت؛ نەک چونکە ناوەکەی دزراوە، بەڵکو چونکە پێکهاتەکەی لەدەست چووە.
ئامادەکردنی نەریتی
کەنگەر لە بەهاردا کۆ دەکرێتەوە، بەوەی پەلە تازەکان پێش ڕەقبوونی دڕکەکان بە کڵنگ لە زەوی دەردەهێنرێن. بەشە دەرەوە دڕکاوییەکان دەبڕدرێن تا قەدە نەرمەکە و سەری گوڵە هێشتا گەشەنەکردووەکە دەردەکەون. دەگوترێت تامی پەلەکان لە نێوان ئەسپاراگوس و ئەرتیشۆکدایە؛ تامێکی زەوی، کەمێک تاڵ، بە بەهێزییەکی سەوز. پارچە دەکرێن و لە کەرەی پاککراوە (سەرک)دا سوور دەکرێنەوە تا نەرم دەبن و دەست دەکەن بە کارامێلبوون. برنج یان ساوەر بە جیا لێ دەندرێت، پاشان لەگەڵ کەنگەرە سوورکراوەکە تێکەڵ دەکرێت. هەندێک وەشان دانەوێڵەکە و کەنگەرەکە پێکەوە لە یەک مەنجەڵدا لێ دەنێن. ئەنجامەکە پڵاوێکە کە لە کەرەکەوە تامێکی دانەی برژاوی هەیە و لە کەنگەرەکەوە تامێکی سەوز و کەمێک تاڵی هەیە و بە تەواوی وەرزییە؛ تەنها چەند هەفتەیەک لە هەر بەهارێکدا بەردەستە، کاتێک پەلەکان هێشتا هێندە تازەن کە بکرێت بخورێن. لە هاویندا گیایەکە ڕەق بووە و بووە بە تۆپێکی دڕکاویی کە بە با بە سەرتاسەری زاگرۆسدا دەخولێتەوە.
پرسیارە باوەکان
کەنگەر چییە؟
کەنگەر (Gundelia tournefortii) گیایەکی دڕکاویی کێوییە کە لە شاخەکانی زاگرۆس و سەرتاسەری کوردستان دەڕوێت. بە ناوە ناوچەییەکانی وەک کانگار و کاعوب ناسراوە و لە بەهاردا کۆ دەکرێتەوە، کاتێک پەلە تازەکان هێندە نەرمەن کە بکرێت بخورێن. تامی پەلەکان لە نێوان ئەسپاراگوس و ئەرتیشۆکدایە. توێژینەوەیەکی هەڵسەنگێنراوی زانستی لە ساڵی 2019 تۆماری کردووە کە ژنە کوردەکان بە دەرهێنانی پەلەکان لە زەوی بە کڵنگ کەنگەر کۆ دەکەنەوە. گیایەکە بەهۆی کۆکردنەوەی لەڕادەبەدەر ڕووبەڕووی لەناوچوونە.
بۆچی کەنگەر ڕووبەڕووی لەناوچوونە؟
شەفەق نیوز لە نیسانی 2025دا ڕایگەیاند کە کەنگەر لە ناوچە کوردییەکەی ئیلام (ئێران) لەناو دەچێت. زیادبوونی داواکاری، کۆکردنەوەی بێ‌ڕێکخستن لە وەرزە کورتی بەهاریدا، لەوەڕاندنی لەڕادەبەدەری ئاژەڵ و بچووکبوونەوەی ژینگەکانی ژیان هۆکارە سەرەکییەکانن. گیایەکە ماوەیەکی کورتی گەشەکردنی هەیە و ناتوانێت هێندە خێرا دووبارە بڕوێتەوە کە فشارەکەی کۆکردنەوە تێر بکات. ئەگەر ڕەوتە هەنووکەییەکان بەردەوام بن، کەنگەرلی پڵاو ڕەنگە ببێتە خواردنێک بەبێ پێکهاتە.
کەنگەر چ تامێکی هەیە؟
کەنگەر وەک گیایەک وەسف دەکرێت کە تامەکەی لە نێوان ئەسپاراگوس و ئەرتیشۆکدایە؛ تامێکی زەوی، کەمێک تاڵ، بە بەهێزییەکی سەوز. پەلە تازەکان، کاتێک لە کەرەی پاککراوەدا سوور دەکرێنەوە، شیرینییەکی بە تامی دانەی برژاو پەیدا دەکەن کە هاوتای تاڵییەکە دەبێت. لە هاویندا گیایەکە ڕەق دەبێت و دەبێتە تۆپێکی دڕکاویی و چیتر ناخورێت. تامەکە تەنها چەند هەفتەیەک لە هەر بەهارێکدا بەردەستە.
کۆتایی
کەنگەرلی پڵاو حەفتا و شەشەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و یەکەم وتارە دەربارەی خواردنێکی کوردی کە ڕەنگە نەمێنێتەوە. هەر خواردنێکی دیکە کە لێرەدا تۆمار کراوە، ڕووبەڕووی سڕینەوەی ناوەکەیە. کەنگەر ڕووبەڕووی سڕینەوەی خۆیەتی. گیایەکە لەو شاخانە لەناو دەچێت کە ژنە کوردەکان لە سەردەمی بەردینی نوێوە بە کڵنگ کۆیان کردووەتەوە. توێژینەوەیەکی هەڵسەنگێنراوی زانستی کوردستانی عێراق بە «ناوەندێکی تایبەت و دەوڵەمەند لە ڕووی فرەچەشنیی زیندەیی و کەلتوورییەوە» و «ماڵی یەکەم کۆمەڵگاکانی سەردەمی بەردینی نوێ» ناو دەبات. کەنگەر بەشێکە لەو فرەچەشنییە زیندەیی و کەلتوورییە. ئەگەر لەناو بچێت، پڵاوەکەش لەگەڵیدا لەناو دەچێت. نەریتی بەهارێکیش، کە لە هەموو دەوڵەتەکانی ناوچەکە کۆنترە، لەگەڵ پڵاوەکەدا لەناو دەچێت. دوای حەفتا و شەش وتار، ئەم زنجیرەیە سڕینەوەی خواردنی لەلایەن حکومەتەکان و میدیای خواردن و بزوێنەرەکانی گەڕانەوە تۆمار کردووە. کەنگەرلی پڵاو بەهۆی شتێکی کۆنترەوە دەسڕێتەوە: لەدەستدانی خودی خاکەکە.