چریش: ئەسفۆدێلە کێوییە کوردییەکە کە لە سنووری بەفردا کۆ دەکرێتەوە

چریش گیایەکی کێویی خواردنییە لە خێزانی ئەسفۆدێل کە لە چیا بەرزەکانی کوردستان دەڕوێت و هەر بەهارێک لە نزیک سنووری پاشەکشەی بەفرەوە سەر لە خاک دەردەهێنێت. گیاکۆکەرەوە کوردەکان لە بەرزاییەکاندا، لە ماوە کورتەکەی نێوان ئازار و ئایار، کۆی دەکەنەوە کاتێک شینەکان تازە و ناسکن. لەگەڵ نیسک، ساوەر و پیاز بە هێواشی لێ دەندرێت و دەبێتە شۆربایەکی ئەستوور و بەخۆراک؛ یەکێک لە یەکەم خواردنە تازەکانی ساڵ دوای زستانە درێژەکەی چیاکانی کوردستان. تامی چریش لە تێکەڵەی پیازی سەوز و گندەنە دەچێت، بەڵام لە کاتی لێناندا بە شێوازێک تامەکەی دەپارێزێت کە ئەندامە چێنراوەکانی جۆری پیاز ناتوانن. یەکێکە لە گیا کێوییە زۆرەکان کە کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکان بۆ چەندین سەدە کۆیان کردوونەتەوە، ناسیوونیان و بەکاریان هێناون؛ زانیارییەک کە لە نووسینی نێودەوڵەتی دەربارەی خواردندا نابینرێت و بە شارنشینبوونی کۆمەڵگە گوندییەکان دەکەوێتە مەترسییەوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• گیایەکی کێویی خواردنییە لە خێزانی ئەسفۆدێل، کە هەر بەهارێک لە بەرزاییەکان لە نزیک سنووری بەفر کۆ دەکرێتەوە.

• لەگەڵ نیسک، ساوەر و پیاز بە هێواشی لێ دەندرێت و دەبێتە شۆربایەکی ئەستوور؛ یەکێک لە یەکەم خواردنە تازەکان دوای زستان.

• تایبەتمەندیی دەرمانیی دژە میکرۆبی هەیە؛ کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکان بۆ چەندین نەوە بە مەبەستی دەرمانی بەکاریان هێناوە.

• بەشێکە لە نەریتی بەرفراوانتری کوردیی کۆکردنەوەی گیا کێوییەکان، کە گیاکانی جاجی، سەوزە کێوییەکانی کەلانە و گەزوی داربەڕووش دەگرێتەوە.

زانیاریی خێرا

ناوی کوردی: چریش (هەروەها گولیک، گیردەر، گندەنەی کێوی)

جۆر: گیای شاخاویی کێوی کە کۆ دەکرێتەوە؛ پێکهاتەی شۆربای بەهاری

وەرز: ئازار–ئایار، لە بەرزاییەکان لە نزیک سنووری بەفر کۆ دەکرێتەوە

خواردن: شۆربای چریش؛ لەگەڵ نیسک، ساوەر، پیاز و ڕوبی تەماتە بە هێواشی لێ دەندرێت

بارودۆخ: زانیاریی کورد دەربارەی کۆکردنەوەی گیا لە چیادا؛ بە شارنشینبوونی کۆمەڵگەکان دەکەوێتە مەترسییەوە

سەرچاوەکان: یەکەم سەوزایی بەهار

لە چیاکانی کوردستان، زستان دەکرێت پێنج مانگ بخایەنێت. لە تشرینی دووەم تا نیسان، بەفر لەوەڕگە بەرزەکان دادەپۆشێت. خواردنە هەڵگیراوەکان، وەک ساوەر، تۆڕاک، نانێ تیری (نانی خرچداری هەڵگرتن)، گۆشتی وشک و پەنیری هەڵگیراو، یارمەتیی خێزانەکان دەدەن زستان بەسەر ببەن. بەڵام تا کۆتایی ئازار، هەڵگیراوەکان کەم دەبنەوە و لەش حەزی خواردنی سەوزی تازە دەکات. چریش وەڵامەکەیە. یەکێکە لە یەکەم گیا کێوییەکان کە لە نزیک سنووری پاشەکشەی بەفرەوە سەر لە خاک دەردەهێنێت؛ شینە ڕەنگکاڵەکانی دەردەکەون کاتێک لوتکەی چیاکان هێشتا سپییە. ژن و منداڵە کوردەکان بەرزاییەکان دەبڕن بۆ کۆکردنەوەی، بەوەی بە وردی دەزانن لە کوێ دەڕوێت؛ زانیارییەک دەربارەی لێژگە و کەشوهەوای بچووکە ناوخۆییە دیاریکراوەکان، کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گوازراوەتەوە.

چریش سەر بە هەمان نەریتی کوردیی کۆکردنەوەی گیا کێوییەکانە کە گیا کێوییەکانی پەنیری جاجی، پیچەکی نانی کەلانە، گەزوی داربەڕوو و گیای دۆکی کێوی بۆ دۆڵمەی ئەڤەلیک دابین دەکات. کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکان بۆ چەندین سەدە زانیارییەکی ئینسایکلۆپیدییان دەربارەی گیا کێوییە خواردنییەکان پاراستووە. ئەمە کۆکردنەوەیەکی هەڕەمەکی نییە؛ تێگەیشتنێکی ڕێکخراوە لە بەرزایی، وەرز، خاک و جۆرەکان، کە کۆمەڵێک زانیاریی ژینگەیی پێک دەهێنێت بە هەمان ئاستی پێشکەوتوویی هەر لێکۆڵینەوەیەکی فەرمیی ڕووەکناسی.

شۆربای چریش چۆن دروست دەکرێت

شینە تازەکانی چریش پاک دەکرێنەوە، دەشۆردرێن و بە وردی دەبڕدرێن. پیاز بە هێواشی لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە. ساوەری گەنم زیاد دەکرێت و تێک دەدرێت تا دەست بە نەرمبوون بکات. ڕوبی تەماتە، خوێ و بیبەر تێ دەکرێن. چریشی وردکراو لەگەڵ نیسک و چەند پیاڵەیەک ئاوی گەرم زیاد دەکرێت. مەنجەڵەکە لەسەر ئاگری نزم بە هێواشی دەکوڵێت تا نیسک و ساوەر لێ بدرێن و چریش تامەکەی بە شلەکە بدات؛ تامێکی سەوز و پیازئاسای تیژ و زۆر بەلەزەت کە گندەنە و پیازی سەوزی چێنراو ناتوانن دووبارەی بکەنەوە. کەمێک ماست بەسەر شۆرباکەدا دەڕێژرێت و لەگەڵ نانی تەختی کوردی دەخورێت. سادە، تازە و بە ڕوونی وەرزییە؛ تامێک کە لە ڕۆژژمێری کوردیدا گۆڕانی زستان بۆ بەهار نیشان دەدات.

زانیاریی کوردی، تۆمارێکی نادیار

چریش خواردنێک نییە کە کەسێک وەک میراتی نەتەوەیی خۆی داوای خاوەندارێتیی بکات. بۆ ئەوە زۆر سادەیە، زۆر ناوخۆییە و زۆر بەستراوەتەوە بە مەرجە تایبەتییە شاخاوییەکان. ئەوەی لەدەست دەچێت، سیستەمی زانیارییە کە نوێنەرایەتیی دەکات. زانیاریی کوردیی کۆکردنەوەی گیا، واتە زانینی ئەوەی کام گیا کێویانە خواردنین، کەی دەردەکەون، لە کوێ دەڕوێن، چۆن ئامادە دەکرێن و چ تایبەتمەندییەکی دەرمانییان هەیە، جۆرێکە لە زانستی ژینگەیی کە بۆ چەندین سەدە بە زارەکی پارێزراوە. لە کتێبە دەرسەکاندا نەنووسراوە. لە یادەوەریی داپیرەکاندا هەڵگیراوە کە لە داپیرەکانی خۆیان فێری بوون.

کاتێک بلۆگە تورکییەکانی خواردن دەربارەی چریش دەنووسن، بە «çiriş otu» ناوی دەبەن و وەک گیایەکی کێویی «ڕۆژهەڵاتی تورکیا» وەسفی دەکەن. هیچ باسێکی ئەو گیاکۆکەرەوە کوردانە ناکرێت کە بۆ چەندین سەدە پێش بوونی تورکیا کۆیان کردووەتەوە. زانیارییە ژینگەییەکە، واتە کام لێژگە، کام بەرزایی و کام هەفتەی کام مانگ، زانیاریی کوردییە. گیاکە لە چیا کوردییەکان دەڕوێت. شۆرباکە لە چێشتخانە کوردییەکان ئامادە دەکرێت. ئەوەی لە ناوچەکانیشدا دەڕوێت کە ئێستا دەوڵەتی تورکیا بەڕێوەیان دەبات، نایکات بە خواردنی تورکی. دەیکات بە خواردنی کوردی لەسەر خاکێک کە تورکیا کۆنترۆڵی دەکات.

پرسیارە باوەکان

چریش چییە؟

گیایەکی کێویی خواردنییە لە خێزانی ئەسفۆدێل کە هەر بەهارێک لە بەرزاییەکان لە نزیک سنووری بەفری چیاکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە. تامەکەی لە تێکەڵەی پیازی سەوز و گندەنە دەچێت و لە شۆربایەکی ئەستووردا لەگەڵ نیسک، ساوەر و پیاز بەکار دەهێنرێت.

چریش کەی بەردەستە؟

تەنها لە نێوان ئازار و ئایار، کاتێک شینەکان لە نزیک سنووری پاشەکشەی بەفرەوە دەردەکەون. ناتوانرێت بچێنرێت یان بە تازەیی هەڵبگیرێت؛ دەبێت لەم ماوە کورتەی بەهاردا بە کێوی لە چیاکان کۆ بکرێتەوە.

ئەنجام

شۆربای چریش هاتنی بەهارە لە ناو کاسەیەکدا. تامی توانەوەی بەفرە، سەرهەڵدانی شینە سەوزەکانە لە ناو خاکی بەستوو و بیداربوونەوەی چیاکانی کوردستانە دوای پێنج مانگ زستان. زانینی ئەوەی لە کوێ بدۆزرێتەوە، کەی کۆ بکرێتەوە و چۆن لێ بنرێت، زانیاریی ژینگەیی کوردییە؛ ژنە کوردەکان هەڵیان گرتووە، لە یادەوەریی کوردیدا گوازراوەتەوە و لەسەر خاکی کوردی جێبەجێ کراوە. وەک گەزو، وەک گیاکانی جاجی و وەک سەوزە کێوییەکانی کەلانە، چریش نوێنەرایەتیی پەیوەندیی نێوان گەلێک و دیمەنێکی شاخاویی دەکات کە هیچ سنوورێکی دەوڵەتی ناتوانێت دیاریی بکات. شۆرباکە کوردییە. چیاکان کوردین. بەهار هی ئەوانەیە کە بەرزاییەکانیان بڕیوە.