کەنزەر: قارچی کێویی کوردی و دارستانەکانی زاگرۆس

لە بەهاردا، دوای یەکەم بارانەکان، دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆس بە شێوەیەک زیندوو دەبنەوە کە زۆربەی سەردانکەران نابینن: لەژێر گەڵا ڕژاوەکانی دارە کۆنەکان، لە لەوەڕگەکانی نێوان پشتە چیاکان، لە سێبەرە تەڕەکانی دیوارە بەردینەکانی دۆڵەکاندا، قارچەکان دەردەکەون. کۆمەڵگا کوردییەکانی باشوور؛ کوردستانی عێراق، پارێزگا شاخاوییەکانی سلێمانی و هەولێر و دهۆک؛ بۆ چەندین نەوە قارچی کێوییان لەم دارستانانە کۆ کردووەتەوە، و کۆکردنەوەکە بۆنەیەکی خێزانییە: بەیانییەک پیاسە بەرەو گردەکانی داربەڕوو، سەبەتەیەک و زانیاریی تایبەت سەبارەت بەوەی لە کوێ و کەی بگەڕێن. قارچە خواردنییەکان و کەما بەشێکی دانەبڕاون لە چێشتلێنانی خۆماڵیی کوردستان، و کۆکردنەوەیان چالاکییەکی نەریتییە لە زۆر کۆمەڵگای کوردیدا. ئەمە ئەو نەریتی کۆکردنەوەی خواردنی کێوییەیە کە ئەم زنجیرەیە لە مێژە بە دەوریدا دەسووڕێتەوە. ئەڤەلیکی کێوی و ڕێواس و سیری کێوی، سیرمۆ، و پڕاسەی کێویی باس کردووە؛ هەنگوینی چیای کۆکراوە لە کەندووەکانی زۆزان و گیا شاخاوییەکان کە دەخرێنە ناو پەنیری گیادار، باس کراون. بەڵام هێشتا ئەو خواردنەی باس نەکردووە کە لە خودی دارستاندا، لەژێر زەوی و لەنێو گەڵا ڕژاوەکاندا، دەڕوێت: قارچ. لێکۆڵینەوەی ئێتنۆبۆتانیی کوردی لە باشوور کۆکردنەوەی دوو گرووپی تایبەتی قارچ کە خەڵک دەیانناسێتەوە، لەلایەن کۆکەرەوە کوردەکانەوە بۆ خواردن، بە بەڵگە تۆمار کردووە، و ڕاپرسییە ئەکادیمییەکانی هەرێمی کوردستان حەڤدە جۆری قارچیان لە شوێنە شاخاوییەکاندا ناساندووە، لەوانە بارزان و شەقڵاوە و خەلیفان. دارستانی داربەڕووی زاگرۆس تەنها ناوچەی باپیرە کێوییەکانی گوێز و قەیسی نییە. دارستانی قارچە. ئەمە سەد و سی و حەوتەم وتاری زنجیرەکەیە. شێرکۆ سەبارەت بە سەوزە کێوییە کۆکراوەکان و هەنگوینی چیا و ڕێواسی کێوی و هەنجیر و گەنم نووسیویەتی. ئێستا سەبارەت بەوە دەنووسێت کە لە زەویی دارستاندا دەڕوێت کاتێک بارانی بەهار دەبارێت.

خاڵە سەرەکییەکان

• کەنزەر، قارچی کێویی کوردی، لە دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆسی باشوور کۆ دەکرێتەوە؛ نەریتێکی کۆمەڵگایە

• لێکۆڵینەوەی ئێتنۆبۆتانی کە هەڵسەنگاندنی هاوتایانی پسپۆڕی بۆ کراوە، کۆکردنەوەی قارچی کوردەکان لە سەرانسەری سلێمانی و هەولێر و دهۆک بە بەڵگە تۆمار دەکات

• 17 جۆری قارچ لە هەرێمی کوردستاندا ناسێنراون، لەوانە قارچی سەدەف و قارچی کێڵگە و جۆرەکانی تر

• هەروەها کەما؛ کەمای بیابانیی بەهار لە ناوچە وشکترەکانی باشوور کۆ دەکرێتەوە و لە بازاڕەکانی سلێمانی دەفرۆشرێت

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: کەنزەر / مانتار (قارچ)؛ زبالانە / کومار (کەما، خەڵاتی کۆکردنەوەی خواردنی کێوی لەژێر زەوی)

ژینگە: دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆس (شوێنە شاخاوییەکانی بارزان و شەقڵاوە و خەلیفان و مێرگەسۆر و دهۆک)؛ لەوەڕگەکان و دیوارەکانی دۆڵەکان

وەرز: بەهار (دوای باران) بۆ زۆربەی جۆرەکان؛ پاییز بۆ هەندێکیان؛ کەما هەروەها لە بەهاردا دوای بارانی زستان

خواردن: لە کەرەدا لەگەڵ هێلکە یان گیا سوور دەکرێتەوە؛ بۆ پاشەکەوتکردن وشک دەکرێتەوە؛ کەما دەبرژێت یان لەگەڵ هێلکە تێک دەدرێت و لێ دەنرێت؛ لە بازاڕە خۆماڵییەکان دەفرۆشرێت

زەویی دارستان و سەبەتەی بازاڕ

دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆسی باشوور یەکێکن لەو سیستەمە دارستانییانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زیاترین فرەچەشنیی زیندەوەریان هەیە. دارە زاڵەکە Quercus infectoriaیە، ئەو داربەڕووەی کە مازووەکانی لە پزیشکیی نەریتیدا بەکاردەهێنرێن، بەڕووەکانی بەرازە کێوی و ورچەکان تێر دەکرد، و گەڵا ڕژاوەکانی زەویی دارستان دەکەنە چینێک مادەی ئۆرگانیکی کە بە هێواشی دەڕزێت و بنەمایەکی تەواو گونجاوە بۆ ڕواندنی قارچ. ڕاپرسییە ئەکادیمییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق حەڤدە جۆری قارچیان لە چواردە ڕەگەز بە بەڵگە تۆمار کردووە لە شوێنەکانی سەرانسەری پارێزگا شاخاوییەکان: لە بارزان، دۆڵی نیشتمانی بارزانییەکان لە چیاکانی برادۆست، لە شەقڵاوە، چیای گەشتیاریی سەرەوەی هەولێر، لە خەلیفان و مێرگەسۆر و تاوسکا و تەقتەق؛ هەموویان شوێنی شاخاوین و هەموویان لە ناوچەی داربەڕوو و دارستانە تێکەڵەکانی زاگرۆسدان. لەنێو جۆرە خواردنییە تۆمارکراوەکاندا ئەمانە هەن: Pleurotus ostreatus (قارچی سەدەف)، Agaricus campestris (قارچی کێڵگە)، Agaricus bisporus (خزمە کێوییەکەی قارچی دوگمەیی)، و Coprinus comatus (قارچی کڵاو مەڕەکەبی موودار). ئەمانە لەلایەن کۆمەڵگا کوردییەکانەوە لە بەهار و پاییزدا کۆ دەکرێنەوە و بە تازەیی دەخورێن، لە کەرەی چیادا سوور دەکرێنەوە یان دەخرێنە ناو هێلکە، و لە هەندێک حاڵەتدا بۆ پاشەکەوتکردن وشک دەکرێنەوە. بازاڕەکانی سلێمانی لە وەرزەکەدا قارچی کێوی لەتەنیشت سەوزە کێوییە کۆکراوەکان پێشکەش دەکەن؛ هەمان بەسطانەی سیرمۆ و ئەڤەلیک و ڕێواس دەفرۆشن، بەرهەمی قارچی بەهاریش پێشکەش دەکەن، بە کێش نرخ دەندرێت و لەلایەن ئەو خێزانەی کۆی کردووەتەوە دەفرۆشرێت. لە خوار لێژاییە دارستانییەکانیش، لە ناوچە وشکتر و کراوەترەکانی باشوور، شتێکی تر دوای بارانەکانی بەهار سەر هەڵدەدات: کەما. کەمای کوردی، کە لە هەندێک شێوەزاردا زبالانە یان کومار ناو دەبرێت، کەمای بیابانییە (جۆرەکانی Terfezia یان Tirmania)، لە کەمای ئەورووپی بچووکتر و کاڵترە، بەڵام زۆر بۆنخۆش و بە تایبەتی بەهادارە. بە پیاسەکردن و گەڕان بەدوای کەلێنە بچووکەکانی خاکە وشکەکە دەدۆزرێتەوە، کە نیشانەی پاڵپێوەنانی کەمایەکە لە خوارەوە بەرەو سەرەوە. گەڕان بەدوای کەمای بەهاردا نەریتێکی سەربەخۆی خۆیەتی کە لە کۆکردنەوەی قارچی دارستان جیاوازە: نە دارستان هەیە، نە سێبەر، تەنها زەوی کراوە و چاوی بەئەزموون و زانیاریی ئەوەی کە کەمای پار لە کوێ بوو.

دارستانی داربەڕووی زاگرۆس و کۆکەرەوەی کورد

ئەم زنجیرەیە زۆر جار ئاماژەی بە دارستانی داربەڕووی زاگرۆس داوە، بەڵام هەرگیز وتارێکی تایبەتی بۆ تەرخان نەکردووە. ئەو ژینگەیەیە کە گوێزی کێوی و فستقی کێوی و بادەمی کێویی بە جیهان بەخشیوە؛ ئەو شوێنەیە کە کۆکەرەوە لە بەهاردا سیرمۆ و لە سەرەتای هاویندا ئەڤەلیک و لە لەوەڕگە شاخاوییەکاندا ڕێواس دەدۆزێتەوە. بەگوێرەی لێکۆڵینەوەی ئێتنۆبۆتانی، یەکێکە لە گرنگترین ناوەندەکانی جیهان بۆ نەریتی کۆکردنەوەی ڕووەکی خواردنیی کێوی؛ شوێنێک کە لێکۆڵینەوە هەڵسەنگێنراوەکانی پسپۆڕان دۆزیویانەتەوە کۆکەرەوە کوردەکان لە باشوور 54 گرووپی پۆلێنکراوی ڕووەک و دوو گرووپی پۆلێنکراوی قارچ بۆ خواردن کۆ دەکەنەوە، و زانیاریی ئەوەی چی کۆ بکەنەوە و چۆن ئامادەی بکەن، لە چەندین هەزار ساڵ ئاڵۆزیی سیاسی و ئاوارەکردنی زۆرەملێ و گۆڕانی ژینگەدا ماوەتەوە. قارچ گرنگترین خواردنی کێویی کۆکراوەی زاگرۆس نییە. سەوزەکان بە بڕی زیاتر دێن و بە فراوانتری بەکاردەهێنرێن. بەڵام قارچ شتێکی هەیە کە سەوزەکان نیانە: بە تەواوی هی دارستانە. لە کێڵگەدا ناتوانیت کەنزەر بدۆزیتەوە. لە باخدا ناتوانیت بیڕوێنیت. لەوێ دەڕوێت کە داربەڕوو دەڕوێت، لە کەشوهەوای بچووکی تایبەتی گەڵا ڕژاوە ڕزیوەکاندا، و تەنها لەبەر ئەوە لەوێیە کە دارستانەکە لەوێیە. کاتێک دارستانەکانی زاگرۆس بۆ کشتوکاڵ پاک دەکرێنەوە یان بۆ دار دەبڕدرێن یان لە ململانێدا دەسووتێن، قارچەکان نامێنن. ڕاستەوخۆترین جۆرە نیشاندەرەکانی تەندروستیی دارستانن، و تەنها تا ئەو کاتە هی سفرەی کوردین کە دارستانی داربەڕووی زاگرۆسیش هەبێت.

پرسیارە باوەکان

چ قارچێکی کێوی لە هەرێمی کوردستاندا دەڕوێت؟

ڕاپرسییە ئەکادیمییەکان حەڤدە جۆری قارچیان لە هەرێمی کوردستانی عێراق بە بەڵگە تۆمار کردووە، لە شوێنە شاخاوییەکاندا لەوانە بارزان و شەقڵاوە و خەلیفان و مێرگەسۆر. جۆرە خواردنییەکان ئەمانە لە خۆ دەگرن: Pleurotus ostreatus (قارچی سەدەف)، Agaricus campestris (قارچی کێڵگە)، Agaricus bisporus و Coprinus comatus. دارستانەکانی داربەڕووی زاگرۆس ئەو ناوەندە دارستانییەی ڕواندن دابین دەکەن کە پشتگیریی زۆربەی ئەم جۆرانە دەکات. لێکۆڵینەوەی ئێتنۆبۆتانی پشتڕاستی کردووەتەوە کە کۆکەرەوە کوردەکان لە باشوور، کوردستانی عێراق، دوو گرووپی تایبەتی قارچ کە خەڵک دەیانناسێتەوە بۆ خواردن کۆ دەکەنەوە.

کەمای کوردی چییە؟

کوردستان نەریتی کەمای خۆی هەیە کە لە کولتووری کەمای ئەورووپی جیاوازە. کەمای بیابانی، جۆرەکانی Terfezia و Tirmania کە لە شێوەزارە کوردییەکاندا بە زبالانە یان کومار ناسراون، لە ناوچە وشکتر و کراوەترەکانی باشوور دوای بارانەکانی بەهار دەڕوێت. بە پیاسەکردن و گەڕان بەدوای کەلێنی خاکدا دەدۆزرێنەوە کە نیشانەی پاڵپێوەنانی کەمایەکە بەرەو سەرەوە. لە کەمای ئەورووپی بچووکتر و کاڵترن، بەڵام بە ڕاستی بۆنخۆشن، دەبرژێن یان لەگەڵ هێلکە تێک دەدرێن و لێ دەندرێن یان بە سادەیی لە کەرەدا لێ دەندرێن، و لە بازاڕە بەهارییەکانی سلێمانی و هەولێر دەفرۆشرێن.

ئایا قارچە کوردییەکان لەژێر هەڕەشەدان؟

بەڵێ. Flora Kurdica ئاماژە بەوە دەدات کە قارچەکانی کوردستان ڕووبەڕووی تەنگەژە دەبنەوە بەهۆی لەدەستدانی ژینگەیان، کە لە دارستانبڕین و فراوانبوونی کشتوکاڵ و شارنشینبوونەوە سەرچاوە دەگرێت. گۆڕانی کەشوهەواش هەڕەشە لە هاوسەنگیی ناسکی ژینگەکە دەکات. قارچە کێوییەکان یەکێکن لە هەستیارترین نیشاندەرەکانی تەندروستیی دارستان؛ تەنها لەوێ دەڕوێن کە دارستانی کۆنی داربەڕوو ماوەتەوە، و نەمانیان پێش نەمانی خودی دارەکان نیشانەی دارستانبڕینە. پاراستنی دارستانی داربەڕووی زاگرۆس بۆ مانەوەی ئەم نەریتەی کۆکردنەوەی خواردنی کێوی پێویستە.

کۆتایی

کەنزەر سەد و سی و حەوتەم وتاری زنجیرەکە و ئەو وتارەیە کە لە کۆتاییدا دەچێتە ژێر زەوی. هەموو ئەوەی شێرکۆ بۆ ئەم زنجیرەیە نووسیویەتی، سەبارەت بەوە بووە کە لە سەرووی خاک دەڕوێت: ئەڤەلیک و ڕێواس و سیر و گیا و هەنگوین و هەنجیر و گەنم. کەنزەر لە خوارەوە دەڕوێت. لە تاریکیدا، لە زەویی دارستاندا دەژی، و دوای باران سەر هەڵدەدات بۆ جیهانێک کە لەگەڵ هیچ کەسێک هاوبەشی ناکات. ئەو کۆکەرەوە کوردەی دەیدۆزێتەوە، دارستانەکە بە هەمان شێوەی قارچەکە دەناسێت: بە بیرەوەری و بە وەرز و بە گۆشەی ڕووناکی کاتێک باران دەبارێت. کەنزەر خواردنە، بەڵام هەروەها پێوەرێکی تەندروستیی دارستان و پەیوەندیی کۆکەرەوەیە بە سروشتێکەوە کە مرۆڤی تێر دەکرد زۆر پێش ئەوەی یەکەم گەنم لە قەرەجەداغ بڕوێندرێت. دوای سەد و سی و حەوت وتار، سفرەی کوردی تا قووڵاییەکانی تەواو بووە.