ڕێواس: ڕێواسە کێوییەکەی شاخەکانی بەهاری کوردستان

ڕێواس ڕێواسە کێوییەکەی شاخەکانی کوردستانە؛ گیایەکی قەدەئەستوور و ترش و بە تامێکی زۆر ترش، کە هەر بەهارێک لە لێژاییە بەرداوییەکانی زاگرۆس و تاورۆس سەر هەڵدەدات و دەستبەجێ دەخورێت. لێ نانرێت. دەخورێت: بە خاوی، هەر لە شوێنەکە، قەدەکە دەشکێنرێت و دەخرێتە خوێ یان سوماقی لێ دەدرێت؛ ترشییەکە هێندە تیژ و نوێکەرەوەیە کە فرمێسک لە چاو دەردەهێنێت و دەم پڕ لە ئاو دەکات. ئەمە خواردنی ئەو منداڵانەیە کە لە ئایاردا بە لێژی چیادا ڕادەکەن، خواردنی شوانەکانی زۆزان و هەر کەسێکە کە بەهار بە شاخەکانی کوردستاندا ڕۆیشتووە و بەر ئەو گەڵا پان و چرووکەکانی ڕێواس کەوتووە کە لە نێوان بەردەکاندا سەر هەڵدەدەن. شوێنی ڕێواس لە کولتووری کوردیدا لە تامەکەی زیاترە. لە زۆر بەشی کوردستان پێی دەڵێن «موزی کوردی» یان «موزی شاخستان»؛ ناوێک کە هەموو شتێک دەڵێت سەبارەت بەوەی گیاکە چۆن خۆش دەویسترێت و چۆن دەخورێت: هەروەک موزێک دەشکێنیت، قەدەیەکی ڕێواس دەشکێنیت و لە کاتی ڕۆیشتندا دەیخۆیت. شیرینیی شاخە، تامە ترشە کێوییەکەی وەرزی بەهار و یەکەم تامی ڕووەکی نوێی ساڵە بۆ منداڵێکی کورد. هەروەها ناوبانگێکی درێژی دەرمانیی هەیە: دەوڵەمەندە بە ڤیتامین و وەک بەهێزکەرێکی هەرسکردن بە نرخ دەزانرێت، ڕێواس بە بەسوود بۆ جەستە و هەروەها بۆ تامکردن دادەنرێت؛ یەکێکە لەو گیایانەی چێژ و دەرمان تێیاندا یەک دەگرنەوە. ئەمە سەد و حەڤدەهەمین وتاری زنجیرەکەیە و شەشەمین ئەندامی کۆمەڵەی گیا کێوییە کۆکراوەکانیەتی، دوای کەنگەر و کەپەری و تارە و ئاڤەلیک و سیرمۆ. ڕێواسی کێوی لە سەرانسەری زاگرۆس و قەفقاز و شاخەکانی ئێران و تورکیا دەڕوێت و زۆر گەل دەیناسن و دەیخۆن. بەڵام ڕێواس ناوە کوردییەکەیە و خۆشەویستیی کورد بۆ ئەم قەدە ترشە تایبەتە شتێکی لە خۆیدایە.

خاڵە سەرەکییەکان

• ڕێواس ناوە کوردییەکەی ڕێواسی کێوی (Rheum ribes)ە، کە بەهار لە لێژاییەکانی شاخ کۆ دەکرێتەوە

• بە «موزی کوردی» دەناسرێت؛ بە خاوی لەگەڵ خوێ و سوماق دەخورێت، خواردنە سووکە ترشەکەی بەهاری شاخەکان

• هەروەها لە خورشێکی ترشدا لەگەڵ سوماق لێ دەنرێت و لەگەڵ برنج پێشکەش دەکرێت؛ قەدەکان بۆ بەکارهێنانی زستان وشک دەکرێنەوە

• وەک بەهێزکەرێکی دەرمانیی بەهار بە نرخ دەزانرێت؛ دەوڵەمەندە بە ڤیتامین دوای مانگە درێژەکانی زستان

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: ڕێواس / ڕێڤاس (Rewas / revas؛ rêvas، rêwas، ribêz)؛ بە تورکی ئشگن، بە فارسی ریواس؛ جۆرەکە Rheum ribesە

لە کوێ: لێژاییە بەرداوییەکانی شاخە بەرزەکانی زاگرۆس و تاورۆس، ناوچەی سۆران و سەرانسەری کوردستان

وەرز: بەهار کۆ دەکرێتەوە، بە تایبەتی ئایار، کاتێک قەدەکان تازە و نەرمەن

چۆن دەخورێت: بە خاوی لەگەڵ خوێ و سوماق؛ لە خورشدا لەگەڵ سوماق و برنج؛ وشککراوە بۆ زستان؛ بەهێزکەرێکی دەرمانی

لە چێشتلێنخانە و لە لێژی چیادا

ڕاستگۆیانەترین شێوازی خواردنی ڕێواس هیچ ڕێنمایییەکی لێنانی ناوێت: قەدەکە لە گیاکە بشکێنە، کەمێک خوێی ئەستووری لێ بدە یان بیخەرە خوێکە، ئەگەر سوماقت هەیە کەمێکی زیاد بکە و بیخۆ. ئەوە شێوە ناسراوە کۆنەکەیە و هیچ شتێکی دیکە ڕکابەری ناکات؛ دەنگی تیژی شکانی قەدە خاوەکە، ترشییە شەپۆلاوییەکە و خوێی تێی دەچێت و شیرینیی ناوی دەردەهێنێت. بەم شێوەیە خواردنی هێندە خۆشە کە لە زۆر بەشی کوردستان ڕێواس بە دەگمەن لە شاخەوە دەگاتە ماڵەوە؛ هەر لەو شوێنەی دەدۆزرێتەوە لەلایەن دۆزەرەوەکەیەوە دەخورێت. کاتێک قەدەکان دەگەنە چێشتلێنخانە، دوو بەکارهێنانی سەرەکییان خورش و پاشەکەوتە. بۆ خورش، قەدەکان دەبڕدرێن و لەگەڵ ئاوی سوماق و پیاز و گۆشتی بەرخ بە هێواشی دەکوڵێنرێن؛ هەمان ڕێگەیە کە ئەم زنجیرەیە لە خواردنە ترشە گەورەکانی کوردستاندا شوێنی هەڵگرتووە، و لەگەڵ برنجی پلاو یان گەنمی هەڵملێدراو پێشکەش دەکرێن بۆ هەڵمژینی سۆسە تیژەکە. بۆ پاشەکەوت، قەدەکان پووست دەکرێن و لە خۆردا وشک دەکرێنەوە تا کەمێک لە ترشیی بەهار بۆ تامدان بە خواردنەکان لە پاییز و زستاندا بەکار بهێنرێت. ڕێواس هەروەها وەک دەرمان بە نرخ دەزانرێت: دەوڵەمەندە بە ڤیتامینی A و B و C، ئەو ماددە خۆراکییانەی جەستەیەک کە دوای زستانێک لە خواردنی پاشەکەوتکراو ماددە خۆراکییەکانی کەم بوونەتەوە، بە ڕاستی پێویستی پێیانە، و بە نەریت بۆ باشترکردنی هەرسکردن و گەڕاندنەوەی هێز دەخورێت. ئەو گیایەیە کە بەهێزکەر و خواردنە خۆشەکەی هەمان شتن.

موزی شاخستان

نازناوی موزی کوردی گاڵتە نییە. دەربڕینی خۆشەویستییە لە گەلێکەوە کە ئەم گیایە بە ڕاستی بۆی تایبەتە؛ لە هەر شاخێک بەردەستە، بەخۆڕایی وەردەگیرێت، وەک خواردنێکی خۆش دەدرێتە منداڵان، لەلایەن گیاکۆکەرەوەکانەوە وەک خۆراکێکی سەرەکی دەبردرێتە ماڵەوە و تێکەڵی خەیاڵی بەهاری کوردستان بووە هەروەک تووتفرەنگی تێکەڵی حوزەیرانێکی ئینگلیزی دەبێت. ئەم زنجیرەیە ئێستا چەندین وتارە گیا کێوییەکانی بەهاری کوردستان کۆ دەکاتەوە، لە کەنگەرە دڕکئاساکەوە تا کەپەرییە بچووکە تیژتامەکە، لە ئاڤەلیکی گەڵای ترشۆک بە تامی لیمۆوە تا سیری تیژبۆنی سیرمۆ. ڕێواس ترشەکەیە، ئەوەی لە کاتی ڕۆیشتندا بە خاوی دەیخۆیت، ئەو گیایەی بە ڕاستەوخۆترین شێوە خۆشەویستیی کورد بۆ تیژی و ترشی دەردەبڕێت کە لە ترشک و مەفتوونە و گۆزەی ترشیدا هەیە. بەیانییەکی بەهار لە شاخەکانی کوردستان ئەمەیە: خوێ لە گیرفانێک، قەدەیەکی ڕێواس لە دەست، ترشییەکە چاوەکانت بچووک دەکاتەوە و هەموو شتێک دوای زستانە درێژەکە دووبارە تامی زیندوویی دەدات. تێبینیی ڕاستگۆیانە: Rheum ribesی کێوی لە سەرانسەری زاگرۆس دەڕوێت و قەدەکانی لە ئێران و بەشەکانی دیکەی ناوچەکەش دەخورێن و خۆش دەویسترێن؛ ئەم زنجیرەیە پێشتر خورشی ڕێواسی فارسیی لە وتاری تایبەتی خۆیدا باس کردووە. نەریتی خواردنی بە خاوی وەک خواردنێکی سووک، نازناوی موزی کوردی و خودی ناوی ڕێواس ڕەهەندە تایبەتە کوردییەکانی چیرۆکی ئەم گیایەن. هەروەها تێبینییەکی تاریکتر هەیە کە شایستەی تۆمارکردنە: لە ساڵانی ڕابردوودا، چەند هاووڵاتییەکی مەدەنیی کورد بە هێرشی ئاسمانیی تورکیا کوژراون لە کاتی کۆکردنەوەی گیا کێوییەکان لە شاخەکانی کوردستانی عێراقدا. ئەو شاخەی ڕێواس پێشکەش دەکات، هەمان ئەو شاخەیە کە بۆردوومان دەکرێت. بۆ هەندێک کورد گیاکۆکردنەوە هەمان ئەوەندەی کردارێکی ئارەزووی خواردنە، کردارێکی بەرگریشە.

پرسیارە باوەکان

ڕێواس چییە؟

ڕێواس، هەروەها ڕێڤاس و ڕیبێز (revas، rêvas، ribêz)، ناوە کوردییەکەی ڕێواسی کێوییە، بە تایبەتی Rheum ribes؛ گیایەکی قەدەترش کە لە لێژاییە بەرداوییەکانی شاخ لە سەرانسەری کوردستان دەڕوێت. بەهار کۆ دەکرێتەوە، بە تایبەتی ئایار، و بە نەریتیترین شێوە بە خاوی لەگەڵ خوێ و سوماق وەک خواردنێکی سووکی تیژ و نوێکەرەوە دەخورێت. هەروەها لە خورشێکی ترشدا لەگەڵ برنج لێ دەنرێت، بۆ زستان وشک دەکرێتەوە و وەک گیایەکی دەرمانی بە نرخ دەزانرێت.

بۆچی پێی دەڵێن موزی کوردی؟

بە هۆی شێوازی خواردنی و ئەوەی چەندە خۆش دەویسترێت. وەک موز، قەدەیەکی ڕێواس دەشکێنرێت و هەر لە شوێنەکە، بەبێ لێنان یان ئامادەکردن دەخورێت. نازناوەکە، موزی کوردی یان موزی شاخستان، ڕەنگدانەوەی ئەو خۆشەویستییە کولتوورییەیە کە کورد بۆ ئەم گیایە هەیە: خواردنە خۆشەکەی بەهارە کە بەخۆڕایی لە هەر شاخێک دەڕوێت و هەم منداڵ و هەم گەورە لە لێژی چیادا دەیخۆن؛ هاوتا ترشەکەی ئەو میوە شیرینەیە کە دەشت ڕەنگە پێشکەشی بکات.

ڕێواس تەنها تایبەتە بە کورد؟

گیاکە لە سەرانسەری زاگرۆس و دەرەوەشی دەڕوێت و لە ئێران و بەشەکانی دیکەی ناوچەکەش دەخورێت و خۆش دەویسترێت. ئەم زنجیرەیە بانگەشە ناکات ڕێواس تەنها بۆ کوردە. ئەوەی تایبەت بە کوردە، ناوی ڕێواسە، نەریتی خواردنی بە خاوی وەک یەکەم خواردنە خۆشەکەی بەهار و ئەو خۆشەویستییە کولتوورییەیە کە ناوی «موزی کوردی»ی پێ بەخشیوە؛ گیایەک کە هێندە لە ئەزموونی بەهاری شاخەکانی کوردستاندا ناوەندییە کە بووەتە بەشێک لە ناسنامەی ئەو دیمەنە.

کۆتایی

ڕێواس سەد و حەڤدەهەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و ترشکردنی بەهاری کوردستانە. ئەو قەدەیەیە کە لە ئایاردا لە لێژی چیادا دەشکێنرێت و لەگەڵ خوێ دەخورێت کاتێک شاخ هێشتا خەبەری دەبێتەوە؛ هێندە تیژە کە چاوەکانت بچووک بکاتەوە، بەخۆڕایی وەردەگیرێت و هێندە خۆشەویستە کە نازناوێک هەڵبگرێت. دەبێتە بەشێک لە گیا کێوییە کۆکراوەکانی ئەم زنجیرەیە: کەنگەر و کەپەری و تارە و ئاڤەلیک و سیرمۆ، هەر یەکێکیان ڕێگەیەکی جیاوازە بۆ ئەوەی شاخەکانی کوردستان خۆراک بدەنە خەڵکەکەیان لەو هەفتانەی باخچە هێشتا دەستی پێ نەکردووە و پاشەکەوتەکان کەم دەبنەوە. ڕێواس ترشەکەیە، ئەوەی زۆرترین هاوشێوەی تامی خودی خاکەکەیە. ئەو شاخەش کە لەسەری دەڕوێت هەروەها لە هەمان ساتدا شاخێکە کە بۆردوومان دەکرێت؛ بۆیە لە ئایاردا دەرچوون و شکاندنی قەدەیەکی ڕێواس هەروەها بە شێوەیەکی بێدەنگ پێداگرییە لە مانەوە و خواردن و لێرەبوون. لە سەد و حەڤدەهەمین وتاردا، ڕێواس نوێنەرایەتیی چێژی خاوی بەیانییەکی ترشی بەهار و ئەو شێلگیرییە دەکات کە پێویستە بۆ بەردەوامبوون لە دۆزینەوەی خواردن لەسەر شاخێک کە جیهان بەردەوام هەوڵ دەدات لێی بستێنێت.