سیرمۆ: سیری کێویی بەهاری کوردی

سیرمۆ سیری کێویی شاخە کوردییەکانە و یەکێکە لە یەکەم شتە سەوزەکان کە کاتێک بەفر دەست بە توانەوە دەکات، لە لێژاییەکان سەر هەڵدەدات. ئەلیۆمێکی کێوی و باریکە، هاوخێزانی سیر و ترە و ترەی باریک، کە بەبێ چاودێری لە بەرزاییەکانی دەوروبەری وان و هەکاری و بەتلیس دەڕوێت و لە بەهاردا بە باوەش کۆ دەکرێتەوە، پێش ئەوەی گوڵ بکات و ڕەق بێت. توند، سەوز و بە تامێکی تیژی سیرەوە، تامی بەئاگاهاتنەوەی شاخە. دوای زستانێکی درێژی خواردنی وشککراو و هەڵگیراو و پارێزراو، سیرمۆ بە تەواوی شتێکی ترە: تازە، کێوی و زیندوو، ڕاستەوخۆ لە لێژایی شاخ کۆکراوەتەوە. هەموو شوێنێکیش دەچێت. بە خاوی ورد دەکرێت و تێکەڵی هێلکەی تێکدراو و ئۆملێت دەکرێت، لە کەرەدا نەرم دەکرێت، دەخرێتە نانە پڕکراوە بەهارییەکانی شاخ و، بەناوبانگترین بەکارهێنانی، بە مشت تێکەڵی پەنیرە گیادارەکەی وان دەکرێت بە پەستان، کە لەوێ لە هەموو گیا کێوییەکان بەهاترینە. ئەوەی لە وەرزە کورتەکەیدا ناتوانرێت بە تازەیی بخورێت بەفیڕۆ نادرێت: سیرمۆ لە ئاوی خوێدا ترش دەکرێت یان وشک دەکرێتەوە، بۆ ئەوەی کەمێک لە تامە توند و سەوزەکەی بەهار بۆ باقیی ساڵ بگوازرێتەوە. کۆکردنەوەی گیا، تام و وەرچەرخانی وەرزەکانە لە یەک قەدی کێویدا. ئەمە سەد و دوازدەیەم وتاری زنجیرەکەیە و وتارێکی تری لیستە درێژەکەی سەوزە کێوییە کۆکراوەکانی کوردە؛ دوای ئەنگنارە کێوییەکەی کەنگەر، کەپەری، ترەی کێوی و گەڵای ترشۆک، ئەڤەلیک. سیری کێوی لە خاکی زۆردا دەڕوێت و ئەم زنجیرەیە وانیشان نادات کە تەنها کوردییە. بەڵام لەسەر ئەم شاخانە ناوێکی کوردیی هەیە، سیرمۆ، و جێگایەکی تایبەتی هەیە لە سەرەتای بەهاری کوردیدا.

خاڵە سەرەکییەکان

• سیرمۆ سیری کێوییە (Allium) کە لە شاخە کوردییەکانی وان و هەکاری و بەتلیس کۆ دەکرێتەوە

• لە بەهاردا پێش گوڵکردن کۆ دەکرێتەوە؛ یەکێکە لە یەکەم سەوزە تازەکان دوای زستان

• لەگەڵ هێلکە و لە ناندا دەخورێت و لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە؛ گیا بەهانرخەکەی پەنیرە گیادارە بەناوبانگەکەی وانە

• ترش دەکرێت یان وشک دەکرێتەوە بۆ پاراستنی تامە توند و سەوزەکەی بۆ باقیی ساڵ

زانیاریی خێرا

ناوی کوردی: سیرمۆ (سیری کێوی، Allium spp.)

شوێن: لێژایی شاخەکانی وان و هەکاری و بەتلیس، باکووری کوردستان

وەرز: لە بەهاردا کۆ دەکرێتەوە، پێش گوڵکردن، کاتێک گەڵاکان نەرم و ناسکن

بەکارهێنان: بە تازەیی لە هێلکە و ناندا، لە پەنیری گیاداردا؛ ترش دەکرێت یان وشک دەکرێتەوە بۆ هەڵگرتن

لە ئاشپەزخانەدا

سیرمۆ بە گەنجی کۆ دەکرێتەوە؛ گەڵا و قەدە سەوزە باریکەکان پێش گوڵکردنی ڕووەکەکە دەبڕدرێن، کاتێک تامەکەی زیندووترینە و کەمترین ڕەقیی دارئاسای هەیە. سادەترین شێوازی خواردنیشی خۆشەویستترینە: ورد دەکرێت و تێکەڵی هێلکە دەکرێت، لە کەرەدا سوور دەکرێتەوە و دەبێتە ئۆملێتێکی خێرا و زۆر سیرتام کە لەسەر سفرەی بەیانی هەواڵی بەهار ڕادەگەیەنێت. وەک خواردنێکی لاوەکی لە کەرەدا نەرم دەکرێت، تێکەڵی برنج و ساڤار دەکرێت و، لەگەڵ سەوزە کێوییەکانی تر و پیازی سەوز، دەخرێتە ناو نانە تەخت و پڕکراوەکانی شاخ کە لەسەر ساج لەسەر ئاگرێکی کراوە دەبرژێن. لە هەموو شتێک زیاتر، دڵی پەنیرە گیادارەکەی وانە: کاتێک هێشتا لە قۆناغی گوڵەکردندایە دەکرێتە پارچەی کورت و تێکەڵی پەنیرە تازەکە دەکرێت، کە لەوێ لە هەموو گیا کێوییەکانی تامدانی پەنیر بە گرنگترین دادەنرێت. چونکە وەرزەکەی کورتە و تازەییەکەی خێرا تێدەپەڕێت، سیرمۆ هەروەها پارێزراو دەکرێت؛ لە ئاوی خوێدا دەخرێت و ترش دەکرێت، یان وشک دەکرێتەوە؛ بۆ ئەوەی تامە توند و سەوزەکەی زۆر دوای گۆڕانی لێژاییەکانیش تێکەڵی پەنیر و چێشتلێنان بکرێت. بە خاوی توندە و دوای لێنان نەرمترە، دەوڵەمەندە بە ڤیتامینی C کە جەستە دوای زستانێکی خواردنی هەڵگیراو ئارەزووی دەکات؛ سیرمۆ هەم تامە و هەم بەهێزکەرەوە: یەکەم دیاریی ساڵی شاخ.

یەکەم سەوزایی شاخ

ئەم زنجیرەیە دووبارە و دووبارە شوێنی کوردەکان کەوتووە بەرەو لێژایی شاخ لە گەڕان بەدوای خواردنی کێویدا؛ کەنگەری ئەنگنارئاسا، کەپەری، ترەی کێوی، گەڵای ترشۆک ئەڤەلیک؛ و سیرمۆ بە تەواوی لەنێو ئەو کۆمەڵەیەدا جێ دەگرێت. پێکەوە جۆرێک ڕۆژژمێری کۆکردنەوەی گیا لە بەهاری کوردیدا پێک دەهێنن، هەریەکەیان بە نۆرە لە کشانەوەی بەفردا دەردەکەوێت و لەلایەن خێزانەکانەوە کۆ دەکرێتەوە کە بە وردی دەزانن لە کوێ و کەی بگەڕێن. سیرمۆ لەنێو یەکەمەکانە و ئەو کاتە واتاکەیەتی: کاتێک کۆگای زستانی گیای وشککراو و ترشی و پەنیری پارێزراو کەم دەبێتەوە، دەگات و یەکەم سەرهەڵدانی شتێکی تازە و سەوزی وەرزەکەیە، کە بەهۆی ئەو بوژاندنەوەیەی بە جەستەی ماندووی زستان دەیبەخشێت وەک تامەکەی بەهانرخە. هەروەها کۆگای تەواوی خواردنی شاخ پێکەوە دەبەستێتەوە. هەمان لێژاییە کێوییەکان کە خواردنی هەنگ بۆ هەنگوین دابین دەکەن و سەبەتەی گیاکۆکەرەوەکان پڕ دەکەن، ئەو سیرمۆیە دەبەخشن کە بە پەستان تێکەڵی پەنیرە گیادارەکەی وان دەکرێت؛ بۆ ئەوەی یەک پارچەی ئەو پەنیرە هەم شیری مەڕەکانی شاخ و هەم سیری بەهارەکەی لە خۆ بگرێت. تەنانەت زانایانی خواردن کە گیا کێوییەکانی ناوچەکە تۆمار دەکەن، سیرمۆ بە ناوە ناوخۆییەکەی وەک ناسراوترین لە هەموویان تۆمار دەکەن. تێبینیی ڕاستگۆیانە سادەیە: سیری کێوی لە سەرانسەری ئەورووپا و ئاسیا دەڕوێت و گەلانی زۆر کۆی دەکەنەوە. بەڵام لێرە سیرمۆیە، کوردییە و ئەو تامەیە کە شاخە کوردییەکان ڕۆژووی زستانی خۆیان پێ دەشکێنن.

پرسیارە باوەکان

سیرمۆ چییە؟

سیرمۆ ناوی کوردیی سیری کێوییە، ئەلیۆمێکی کێوی کە لە لێژایی شاخەکانی وان و هەکاری و بەتلیس کۆ دەکرێتەوە. لە بەهاردا پێش گوڵکردن کۆ دەکرێتەوە و تامێکی بەهێز و تازە و سیرئاسای هەیە. لەگەڵ هێلکە و لە ناندا دەخورێت و لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە، و بەهاترین گیای پەنیرە گیادارە بەناوبانگەکەی وانە.

سیرمۆ چۆن دەخورێت؟

بە سادەترین شێوە، بە تازەیی ورد دەکرێت و تێکەڵی هێلکە و ئۆملێت دەکرێت، یان لە کەرەدا نەرم دەکرێت. هەروەها لەگەڵ سەوزە بەهارییەکانی تر دەخرێتە نانە تەخت و پڕکراوەکان، تێکەڵی برنج یان ساڤار دەکرێت و بە پەستان تێکەڵی پەنیری تازەی گیادار دەکرێت. بۆ هەڵگرتنی دوای وەرزە کورتە بەهارییەکەی، سیرمۆ لە ئاوی خوێدا ترش دەکرێت یان وشک دەکرێتەوە، بۆ پاراستنی تامە توندەکەی و بەکارهێنانی لە باقیی ساڵدا.

ئایا سیرمۆ تەنها کوردییە؟

سیری کێوی لە سەرانسەری ئەورووپا و ئاسیا دەڕوێت و گەلانی زۆر کۆی دەکەنەوە، بۆیە خودی ڕووەکەکە تەنها تایبەت بە کورد نییە. ئەوەی کوردییە سیرمۆیە بەو ناو و ڕۆڵەوە: خواردنێکی سەرەکیی کۆکراوەی شاخە کوردییەکان، ناوەندی چێشتلێنانی وان و هەکاری، و گیا ناسراوەکەی پەنیرە گیادارە بەناوبانگەکەی ناوچەکە. بە خێزانێکی تەواوی سەوزە کێوییەکانەوە پەیوەستە کە کورد هەر بەهارێک کۆیان دەکەنەوە.

ئەنجام

سیرمۆ سەد و دوازدەیەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و پێشەنگێکی بچووک و سەوزی بەهارە. ئەو سیری کێوییەیە کە شاخە کوردییەکان یەکەم جار دەیبەخشن، کاتێک بەفر تازە نەماوە و کۆگای خواردنی زستان نزیکەی بەتاڵە؛ شتێکی توند و تازە و زیندوو دوای مانگانی خواردنی وشککراو و هەڵگیراو. لە هێلکەدا دەخورێت، لە ناندا دەبرژێت، بە پەستان تێکەڵی پەنیر دەکرێت و پاشان ترش دەکرێت و وشک دەکرێتەوە بۆ درێژکردنەوەی وەرزەکەی؛ سیرمۆ لە یەک کاتدا کۆکردنەوەی گیا و پاراستن و تامە، و هەنگوین و پەنیر و سەوزە کێوییەکانی ئەم زنجیرەیە پێکەوە دەبەستێتەوە کە لە هەمان لێژاییەکان کۆی کردوونەتەوە. سیری کێوی لەوانەیە لە هەموو جیهاندا بڕوێت، بەڵام لەسەر ئەم شاخانە ناوێکی کوردی و پێشوازییەکی کوردیی هەیە. دوای سەد و دوازدە وتار، سیرمۆ نوێنەرایەتیی ئەو ساتە دەکات کە شاخی کوردی دووبارە سەوز دەبێتەوە و یەکەم تامی ساڵ دەداتە خەڵکەکەی.