ئاوەلیک: دۆکی کێویی بەهاری کوردی

ئاوەلیک، کە ئەوەلیکیش دەنووسرێت، دۆکێکی کێوی و سەوزەیەکی ترش‌تامی هاوشێوەی ترشۆکەیە کە کورد هەموو بەهارێک لە گردەکان بە باوەش کۆی دەکەنەوە. بە خاوی تامی لیمۆیی و ترشییەکی سووکی هەیە، کاتێک لێ دەنرێت تامەکەی نەرمتر و قووڵ و خوێدار دەبێت. چێشتلێنانی کوردی وەک گیا نەخوازراوەکان مامەڵەی لەگەڵ ناکات، بەڵکو وەک شتێکی بەهادار؛ بە دەوری برنج و گۆشتدا وەک دۆڵمە دەئاڵێنرێت، لەگەڵ نیسک و ساوەر بە هێواشی دەکوڵێنرێت، تێکەڵ بە هێلکە دەکرێت یان لەگەڵ پیاز و کەمێک ترشی بە هێواشی لێ دەنرێت. یەکێکە لە تامە ناسێنەرەکانی بەهاری کوردی، بە کێوی لە هەمان لێژاییەکان کۆ دەکرێتەوە کە کەنگەر و کەپەری و گندەنە کێوییەکەی تەرەش دەبەخشن. بەڵام تایبەتمەندیی ڕاستەقینەی ئاوەلیک ئەوەیە کە دوای بەهار ڕوو دەدات. گەڵاکان بە بڕێکی زۆر کۆ دەکرێنەوە، دەکرێنە بیسکی درێژ یان بە چەپک دەبەسترێنەوە و بۆ وشکبوون هەڵدەواسرێن، تا نزیکەی ڕەش دەبن؛ لەم شێوە وشکەدا بە درێژایی زستان دەمێننەوە، بۆ ئەوەی لە کاتێکدا کە هیچ شتێکی سەوز ناڕوێت، لە ئاو بنوقمێنرێن و لێ بنرێن. ئەمە ئاوەلیک دەکاتە شتێکی دەگمەن: سەوزەیەکی کێوی کۆکراوە کە هەمان کات خۆراکێکی هەڵگیراوی زستانیشە. هەر لە خاڵی یەکگەیشتنی ئەو دوو بابەتە گەورەیەدایە کە ئەم زنجیرەیە شوێنیان کەوتووە؛ بەهرەی کوردی بۆ کۆکردنەوە لە شاخەکان و بەهرەی کوردی بۆ پاراستن بەرامبەر سەرما. ئەمە سەد و دووەمین وتاری زنجیرەکەیە. گەڵای دۆک لە ناوچەیەکی فراواندا، لە ئەرمینیاوە تا قەوقاز، کۆ دەکرێتەوە و وشک دەکرێت و ئەم زنجیرەیە بانگەشەی ئەوە ناکات کە تەنها هی کوردە. بەڵام ئاوەلیک پایەیەکی ڕاستەقینەی چێشتلێنانی کوردیی پشتبەستوو بە کۆکردنەوەی خۆراکی کێوییە، زاناکان لە نێو دەیان ڕووەکی کێویدا تۆماریان کردووە کە کورد هێشتا کۆیان دەکەنەوە. چوارینەی سەوزە کێوییە کۆکراوەکان تەواو دەکات کە ئەم زنجیرەیە بەرەو سەر لێژاییی شاخ شوێنیان کەوتووە.

خاڵە سەرەکییەکان

• ئاوەلیک (ئەوەلیک) دۆکی کێوی / ترشۆکەیە، سەوزەیەکی ترشۆکە کە لە بەهاردا لە بەرزاییەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە

• لە دۆڵمە بەکار دەهێنرێت، لەگەڵ نیسک و ساوەر لێ دەنرێت، تێکەڵ بە هێلکە دەکرێت یان لەگەڵ پیاز بە هێواشی دەکوڵێنرێت

• بۆ زستان بە شێوەی بیسک وشک دەکرێت؛ سەوزەیەکی کێوی کۆکراوە کە هەمان کات خۆراکێکی هەڵگیراوی زستانیشە

• چوارینەی سەوزە کێوییە کۆکراوە کوردییەکان تەواو دەکات: کەنگەر، کەپەری، تەرە و ئاوەلیک

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: ئاوەلیک / ئەوەلیک (دۆکێکی کێوی / ترشۆکە، Rumex)

وەرز: لە بەهاردا بە تازەیی کۆ دەکرێتەوە؛ بۆ زستان وشک دەکرێت و هەڵدەگیرێت

تام: بە خاوی ترشۆکە و لیمۆییە؛ کاتێک لێ دەنرێت قووڵ و خوێدارە

بەکارهێنان: دۆڵمە، خواردنی نیسک و ساوەر، خواردنی هێلکە، چێشتە ترشەکان و شۆرباکانی زستان

لە لێژاییی گردەوە بۆ سفرە

ساڵی ئاوەلیک بە کۆکردنەوە دەست پێ دەکات. لە بەهاردا خێزانەکان بەرەو لێژاییەکان دەچن و گەڵا پانەکانی دۆک لە کاتی تازە و نەرمبووندا کۆ دەکەنەوە، زۆرجار بە بڕێکی زۆر زیاتر لە پێویستیی ژەمێک بۆ ماڵەوە دەگەڕێنەوە، چونکە بەشێکی زۆری کۆکراوەکە بۆ پەتی وشککردنەوەیە. بە تازەیی گەڵاکان بەکارهێنانی جۆراوجۆریان هەیە. گەورەترینەکان بۆ ماوەیەکی کورت لە ئاوی کوڵاو دەخرێن و وەک گەڵای ترێ بۆ دۆڵمە بەکار دەهێنرێن، بە دەوری تێکەڵەی برنج و گۆشتدا دەلوولێنرێن و لێ دەنرێن تا نەرم دەبن، پاشان لەگەڵ ماست پێشکەش دەکرێن. گەڵا بچووکترەکان ورد دەکرێن و لەگەڵ نیسکی سوور و ساوەر لێ دەنرێن تا ببنە شۆربایەکی چڕ و ترشۆکە، یان لە کەرەدا شل دەبن و لە کۆتاییدا هێلکەیان پێ زیاد دەکرێت، یان لەگەڵ پیاز بۆ ماوەیەکی درێژ لێ دەنرێن تا ببنە خواردنێکی بە ترشییەکی سووک. هەموو خۆشەویستییەکە لە ترشییەکەیەتی: ئاوەلیک ترشیی خۆی دێنێت، وەک خواردنە کوردییەکانی دیکە پشت بە لیمۆی وشک و سوماق یان ترێی کال دەبەستن. ئەوەی لە زۆریی بەرهەمی بەهار دەمێنێتەوە، دەپارێزرێت. گەڵاکان دەکرێنە بیسکی ئەستوور یان بە چەپک دەبەسترێنەوە و لە شوێنێکی وشک و هەوادار هەڵدەواسرێن تا بچووک دەبنەوە و نزیکەی ڕەش دەبن. بە هەڵگرتن بەم شێوەیە ئاوەلیک بە درێژایی زستان دەمێنێتەوە؛ مشتێکی لێ دەبڕدرێتەوە، لە ئاو دەخرێت تا دووبارە زیندوو بێتەوە و لە کاتێکدا لێ دەنرێت کە گردەکانی دەرەوە ڕووتن. سەوزە وشکەکە قووڵایییەکی چڕتر و دووکەڵی‌ترشتر لە تازەکەی هەیە و بۆ زۆر کەس لە نێوان هەردووکیاندا خۆشەویستترە.

سەوزەیەک لە خاڵی یەکگەیشتنی دوو نەریتدا

ئاوەلیک بۆ ئەم زنجیرەیە گرنگە چونکە دوو تاڵ پێکەوە دەبەستێتەوە کە لە سەرەتاوە بەناویدا درێژ بوونەتەوە. یەکەمیان کۆکردنەوەی خۆراکی کێوییە. ئەو زانایانەی لە کۆکردنەوەی خواردنی کێوی لە کوردستانی عێراق کۆڵیونەتەوە، دەیان جۆری ڕووەکی کێوییان تۆمار کردووە کە هێشتا لەوێ کۆ دەکرێنەوە و دەخورێن. ڕووپێوییەکی ڕووەکناسیی کولتووری زیاتر لە پەنجا جۆری خواردنی کێوی تۆمار کرد کە موسڵمانە کوردەکان و کاکەییەکان، یارسان، کۆیان دەکەنەوە؛ کۆمەڵگەیەکی کۆنی ئایینیی کوردی، بیرخستنەوەی ئەوەی کولتووری خواردنی کوردستان وەک ئایینەکەی هەرگیز یەک شتی تاک نەبووە. ئاوەلیک بەو پێڕستە زیندووەی کێوی پەیوەستە، لە تەنیشت ئارتیشۆکە دڕکاوییەکەی کەنگەر، کەوەری کەپەری و گندەنە کێوییەکەی تەرە: چێشتلێنانێک کە شاخ وەک کۆگای خۆراک دەخوێنێتەوە. تاڵی دووەم پاراستنە. بە وشککردنی گەڵاکانی بۆ زستان، ئاوەلیک لە چیرۆکی کۆکردنەوەی کێوییەکانەوە دەچێتە ڕۆژژمێری خواردنە هەڵگیراوەکان، کە ئەم زنجیرەیە بە ماستی وشک و بازنەکانی گیای هەوێنکراو و گۆشتی لێنراو و هەڵگیراو لە چەوریدا شوێنی کەوتووە. زۆربەی سەوزە کێوییە کۆکراوەکان چێژێکی کورتی بەهارن؛ ئاوەلیک کۆ دەکرێتەوە و هەڵدەگیرێت، ڕووەکێکی کێوی تێکەڵ دەبێت بە ڕێکخستنی کۆگای خۆراکی زستانی کوردی. گەڵای دۆک زۆر لە دەرەوەی کوردستانیش دەخورێت و شێوەی ئامادەکردنی لەگەڵ دراوسێکان هاوبەشە. بەڵام دیمەنی بیسکە ڕەشەکانی ئاوەلیک کە لە کۆگای گوندێکی کوردیدا هەڵواسراون، شتێکی دیاریکراو دەڵێت: لێرە تەنانەت گیایەکی نەخوازراوی لێژاییی گردیش هەم وەک خواردنێکی خۆشی بەهار و هەم وەک مسۆگەرکردن بەرامبەر بەفر لێک دەدرێتەوە.

پرسیارە باوەکان

ئاوەلیک چییە؟

ئاوەلیک، هەروەها ئەوەلیک، دۆکێکی کێوی و سەوزەیەکی گەڵاداری هاوشێوەی ترشۆکەیە لە خێزانی Rumex، لە بەهاردا لە بەرزاییەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە. بە خاوی ترشۆکە و لیمۆییە و لە کاتی لێناندا تامێکی قووڵ و خوێداری دەبێت. کورد لە دۆڵمە بەکاری دەهێنن، لەگەڵ نیسک و ساوەر لێی دەنێن، تێکەڵی بە هێلکە دەکەن و لەگەڵ پیاز بە هێواشی دەیکوڵێننەوە؛ هەروەها بە شێوەی بیسک وشکی دەکەن بۆ بەکارهێنان بە درێژایی زستان.

ئاوەلیک چۆن وشک دەکرێت و هەڵدەگیرێت؟

گەڵا تازەکانی بەهار دەکرێنە بیسکی درێژ یان بە چەپک دەبەسترێنەوە و لە شوێنێکی وشک و هەوادار هەڵدەواسرێن تا بچووک دەبنەوە و نزیکەی ڕەش دەبن. لەم شێوە وشکەدا ئاوەلیک بە درێژایی زستان دەمێنێتەوە. بۆ لێنان بەشێکی لێ دەبڕدرێتەوە و لە ئاو دەخرێت تا نەرم دەبێت، پاشان لە شۆربا و چێشتەکان بەکار دەهێنرێت. زۆر کەس حەز لە گەڵا وشکەکە دەکەن کە تامێکی چڕتر و دووکەڵی‌ترشتر لە تازەکەی هەیە.

تەنها کورد ئاوەلیک دەخۆن؟

نەخێر؛ دۆکی کێوی لە ناوچەیەکی فراواندا کۆ دەکرێتەوە و وشک دەکرێت، لەوانە ئەرمینیا و ئەناتۆلیا و قەوقاز، و ئەم زنجیرەیە بانگەشە ناکات کە تەنها هی کوردە. ئەوەی بە تایبەتی کوردییە شوێنی جێگیری ئاوەلیکە لە چێشتلێنانی کوردیی پشتبەستوو بە کۆکردنەوەی کێوییەکان: یەکێکە لە دەیان ڕووەکی کێوی کە تۆمار کراوە هێشتا لە کوردستان کۆ دەکرێنەوە، بە شێوەی تایبەتی کوردی بەکار دەهێنرێت و لە تەنیشت سەوزەکانی وەک کەنگەر و کەپەری و تەرە وەک بەشێک لە کۆگای خۆراکی زستانی کوردی دەپارێزرێت.

کۆتایی

ئاوەلیک سەد و دووەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و هێمایەکی بچووک و تەواوی شێوازی بیرکردنەوەی چێشتلێنانی کوردییە. گیایەکی ترش لە لێژاییی گردێکی بەهاریدا، لە دەستی کورددا دەبێتە دۆڵمەیەکی پڕکراو، شۆربای نیسک و چێشتی سەوزە و هێلکە؛ پاشان بە وشکبوون بە شێوەی بیسکی تۆخ دەبێتە خواردنێکی سەرەکیی زستان کە دوای بەفرەکەش دەمێنێتەوە. هەردوو ئەو شتەیە کە ئەم زنجیرەیە بەردەوام بۆیان دەگەڕێتەوە: لە شاخ کۆ کراوەتەوە و بەرامبەر سەرما هەڵگیراوە. زۆربەی چێشتلێنانەکان لە تەنیشت گەڵای دۆکەوە تێدەپەڕن. چێشتلێنانی کوردی کۆی دەکاتەوە، بە پێنج شێوە لێی دەنێت و ئەوەی دەمێنێتەوە لە تیرەکانی سەربان هەڵیدەواسێت. دوای سەد و دوو وتار، ئاوەلیک نوێنەرایەتیی ئەو هەستە دوولایەنە دەکات: ئەوە وەربگرە کە شاخ بەخۆڕایی دەیبەخشێت و دڵنیا بە کە هیچی بەفیڕۆ ناچێت.