تەرخێنە: ئەو خۆرەشتە زستانە کوردییەی لە بەهارەوە دەست پێ دەکات
تەرخێنە خۆرەشتێکی تێرکەرەوەی زستانەی کوردستانی عێراقە؛ نۆک، لوبیای چاوڕەش، گوێز، چەوەندەر، پیاز، گۆشتی بەرخ یان مانگا و ڕوبی تەماتە، کە بە هێواشی دەکوڵێن تا دەبنە خواردنێکی ئەوەندە دەوڵەمەند کە جوتیارێک لە ڕۆژێکی ساردی کاری قورسدا بەهێز ڕابگرێت. بەڵام خواردنەکە بە ناوی پێکهاتە سەرەکی و نهێنییە تاکەکەیەوە ناو نراوە: خودی تەرخێنە، بازنە تەختە بچووکە وشک و ترشێنراوەکانی سەوزەی بەهار کە تامە نەشیرین و توندەکەی وەرزەکە بۆ ماوەیەکی درێژ دوای تێپەڕینی هەڵدەگرن. وشەی تەرخێنە، کە ترخێنە یان تەرخاینەش دەنووسرێت، ڕەگی کوردیی هەیە. واتە تەرخێنە لە ڕاستیدا دوو خواردنە لە یەکدا. لە بەهاردا، کاتێک سەوزەکان تازە و نەرمن، گوندنشینە کوردەکان بازنەکان دروست دەکەن؛ پڕۆسەیەکی هێواش کە دەکرێت شەش یان حەوت ڕۆژ وردکردن، تێکەڵکردن، شێوەدان و وشککردنەوە بخایەنێت، پاشان هەڵیان دەگرن. لە ناوەڕاستی زستاندا، کاتێک هیچ شتێک ناڕوێت، بازنەکان دەخرێنە مەنجەڵ و تامی بەهار لە ناو خۆرەشتەکەدا ئازاد دەبێت. خواردنێکە کە بە واتای ڕاستەقینە لە وەرزێکدا دەست پێ دەکات بۆ ئەوەی لە وەرزێکی تردا بخورێت؛ ڕۆژژمێری کوردیی پاراستنی خواردن کە کراوەتە خواردن. ئەمە نەوەد و چوارەم وتاری زنجیرەکەیە. تەرخێنە جێگەی لێرەدایە چونکە بە ڕاستترین واتا خواردنی گوندە؛ چێشتلێنانی جوتیاران و شوانان و گوندنشینان، کە لە دەوری بەردەستبوونی وەرزی و ساڵێک ئامادەکاریی بە ئارامگرتن دروست بووە. بۆ زۆر کوردیش کە ئێستا لە دیاسپۆرادان، بووەتە شتێکی زیاتر: ئەو خواردنەی لێ دەنرێت کاتێک دڵتەنگی ماڵەوەیت، ئەو تامەی دیمەنێکی تەواو بە ئوقیانووسدا دەگوازێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• خۆرەشتێکی تێرکەرەوەی زستانەی کوردی لە کوردستانی عێراق، بە پاقلەمەنی، گوێز، چەوەندەر و گۆشت
• بە ناوی تەرخێنەوە ناو نراوە: بازنە تەختە وشک و ترشێنراوەکانی سەوزەی بەهار کە تام بە خواردنەکە دەدەن
• بازنەکان لە بەهاردا لە ماوەی 6–7 ڕۆژ دروست دەکرێن و لە زستاندا دەخورێن؛ ڕۆژژمێری پاراستنی خواردن لە یەک ژەمدا
• وشەی تەرخێنە ڕەگی کوردیی هەیە؛ خواردنێکی خۆشەویستی دڵنەواییبەخش لە دیاسپۆرادا
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: تەرخێنە (هەروەها ترخێنە، تەرخاینە)؛ وشەیەک بە ڕەگی کوردی
ناوچە: باشوور (کوردستانی عێراق)؛ خواردنێکی زستانەی شارە کوردییەکان
خۆرەشتەکە: نۆک، لوبیای چاوڕەش، گوێز، چەوەندەر، پیاز، گۆشتی بەرخ/مانگا، ڕوبی تەماتە
بازنەکان: سەوزەی بەهاری وشک و ترشێنراو (لەگەڵ شلغم و گەڵای شلغم)، لە ماوەی 6–7 ڕۆژ دروست دەکرێن
ئامادەکردنی نەریتی
دروستکردنی تەرخێنە دوو بەشی هەیە کە چەند مانگێک لێکیان دوور دەخاتەوە. یەکەم لە بەهاردا ڕوو دەدات. شلغم، گەڵای شلغم و سەوزە نەرم و تازەکانی تر بە وردی دەبڕدرێن، تێکەڵ و تامدار دەکرێن، دەترشێندرێن و دەکرێنە هەویرێک کە بە شێوەی بازنەی تەختی بچووک شێوەی پێ دەدرێت و لەبەر خۆر تا ڕەق دەبێت وشک دەکرێتەوە؛ پڕۆسەیەک کە دەکرێت شەش یان حەوت ڕۆژ کاری بە ئارامگرتن بخایەنێت. پاشان بازنە توندتام و چڕەکان بۆ ماوەی ساڵەکە هەڵدەگیرێن. بەشی دووەم لە زستاندا ڕوو دەدات. پیاز و گۆشت، بەرخ یان مانگا، سوور دەکرێنەوە تا قاوەیی دەبن، و نۆک، لوبیای چاوڕەش، چەوەندەر، گوێز و ڕوبی تەماتە دەخرێنە مەنجەڵەکە لەگەڵ بازنە وشکەکانی تەرخێنە، کە لە کاتی کوڵانی هێواشی خۆرەشتەکەدا هەڵدەوەشێنەوە و تامە هەڵگیراوەکەی سەوزەی بەهار لە ناو شۆرباکەدا ئازاد دەکەن. ئەنجامەکە چڕ و نەشیرین و زۆر بەهێزە، ئەو جۆرە ژەمەیە کە بۆ دابینکردنی وزەی کاری سەختی زستان دروست دەکرێت. لە شوێنێک کە بازنەکان بەردەست نین، چێشتلێنەرانی دیاسپۆرا بە هاوتا تازەکانیان جێگرەوەی بۆ دادەنێن؛ بەڵام خواردنە ڕاستەقینەکە بەهار لە ناو خۆیدا هەڵدەگرێت.
خواردنێک کە لە بەهارەوە دەست پێ دەکات
ئەم زنجیرەیە بە خواردنە زۆرەکاندا شوێنی ڕۆژژمێرێکی کوردیی پاراستنی خواردنی هەڵگرتووە؛ ماست کە لە هاویندا بۆ تۆراک وشک دەکرێتەوە، سەوزە کە لە پاییزدا بۆ چۆرتو دەترشێندرێت، ترێ کە بە کوڵاندن دەکرێتە دۆشاو و کۆگای تەواوی خواردن کە لە زستاندا بۆ کەلەدۆش دووبارە تێکەڵ دەکرێتەوە. تەرخێنە لەوانەیە ڕوونترین دەربڕینی هەموو بیرۆکەکە بێت. خواردنێک نییە کە بتوانیت بڕیار بدەیت لە ئێوارەیەکی زستاندا لە بنەڕەتەوە لێی بنێیت؛ گرنگترین پێکهاتەکەی دەبوو هەشت مانگ پێشتر دروست بکرێت، کاتێک سەوزەکانی بەهار تازە و نەرم بوون. خواردنی تەرخێنە لە کانوونی دووەمدا واتە خواردنی نیسان؛ هەمان سەوزەکانی بەهارێکی دیاریکراو، کە لە لووتکەی تازەییدا گیراون و بۆ بەشی بێژیانی ساڵ هەڵگیراون. ئەمەیە چێشتلێنانی پاراستن: ڕەتکردنەوەی ئەوەی ڕێگە بدەیت وەرزەکان دیاری بکەن کەی دەتوانیت تامیان بکەیت. بۆ گەلێکی کێوستان کە ڕووبەڕووی زستانی درێژ و داخراو بوو، ئەمە مانەوە بوو کە کرابووە تام. هەروەها بە ڕێکەوت نییە کە تەرخێنە بووەتە خواردنێکی بەهانرخی دیاسپۆرای کورد، کە لێ دەنرێت کاتێک خێزانەکان دڵتەنگی ماڵەوەن. خواردنێک کە پێشتر وەرزێک بە ڕۆژژمێردا دەگوازێتەوە، زۆر گونجاوە بۆ گواستنەوەی نیشتمانێک بە ئوقیانووسدا؛ چەند بازنەیەکی وشک و تامی بەهارێکی کوردی دەگەڕێتەوە سەر سفرە.
پرسیارە باوەکان
تەرخێنە چییە؟
تەرخێنە خۆرەشتێکی تێرکەرەوەی زستانەی کوردییە لە کوردستانی عێراق کە بە نۆک، لوبیای چاوڕەش، گوێز، چەوەندەر، پیاز و گۆشتی بەرخ یان مانگا دروست دەکرێت. بە ناوی پێکهاتە سەرەکییەکەیەوە ناو نراوە: بازنە تەختە وشک و ترشێنراوەکانی سەوزەی بەهار، کە هەروەها تەرخێنە ناو دەبرێن و بۆ ئەوە دەخرێنە خۆرەشتەکە تا تامە نەشیرینەکەی بەهاری پێ بدەن. خودی وشەکە ڕەگی کوردیی هەیە.
بۆچی تەرخێنە لە بەهاردا دروست دەکرێت بەڵام لە زستاندا دەخورێت؟
چونکە بازنە تامدارکەرەکان دەبێت کاتێک دروست بکرێن کە سەوزەکان لە بەهاردا تازە و نەرم و زۆرن. گوندنشینان لە ماوەی شەش یان حەوت ڕۆژدا سەوزەکان ورد دەکەن، دەیانترشێنن، شێوەیان پێ دەدەن و لەبەر خۆر دەیانوشکێننەوە تا دەبنە بازنەی ڕەق، پاشان هەڵیان دەگرن. لە زستاندا، کاتێک هیچ شتێکی تازە ناڕوێت، بازنە وشکەکان لە ناو خۆرەشتەکەدا لێ دەنرێن و تامە پارێزراوەکەی سەوزەی بەهار ئازاد دەکەن. ڕێگایەکە بۆ گەیاندنی بەرهەمی وەرزێک بە وەرزێکی تر؛ تایبەتمەندییەکی چێشتلێنانی پاراستنی کوردی.
بۆچی تەرخێنە بۆ دیاسپۆرای کورد گرنگە؟
بۆ کوردانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات، تەرخێنە خواردنێکی دڵنەواییبەخشە کە بە توندی بە ماڵەوە و یادەوەرییەوە بەستراوەتەوە. خێزانەکان کاتێک دڵتەنگی ماڵەوەن یان دەیانەوێت ژەمێکی کوردی هاوبەش بکەن لێی دەنێن، هەندێک جار بازنە وشکە بەهانرخەکان لە کوردستانەوە دەهێنن یان کاتێک نادۆزرێنەوە بە سەوزەی تازە جێگرەوەی بۆ دادەنێن. وەک خواردنێک کە لە سەوزەی پارێزراوی بەهار دروست بووە، بە تایبەتی لە گواستنەوەی تامی نیشتمان بە دووری و کاتدا باشە.
کۆتایی
تەرخێنە نەوەد و چوارەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و ڕەنگە پاکترین نموونەی لێهاتوویی کورد لە پاراستن بێت تا ئێستا. خۆرەشتێکی زستانەیە کە ڕۆحەکەی لە بەهاردا دروست کراوە؛ مانگەها پێش ئەوەی مەنجەڵەکە بخرێتە سەر ئاگر، ترشێنراوە، شێوەی پێ دراوە و بە شێوەی بازنە وشک کراوەتەوە، بۆ ئەوەی خێزانێک لە ناوەڕاستی زستاندا بتوانێت تامی سەوزی نیسان بکات. بە پاقلەمەنی و گوێز و گۆشت تێرکەرەوەیە، بە وشەیەکی کوردی ناو نراوە و بە خۆشەویستی بۆ دیاسپۆرا گوازراوەتەوە؛ تەرخێنە چێشتلێنانی گوندە کە بەرز کراوەتەوە بۆ شتێک وەک پاراستنی یادەوەری. دوای نەوەد و چوار وتار، نوێنەرایەتیی چێشتلێنانێک دەکات کە فێر بووە ڕۆژژمێر بەزێنێت، و بیرۆکەیەکی سادە و بەهێز: گەلێک دەتوانێت بەهار و شاخەکان و ماڵەکەی لە چەند بازنەیەکی وشکدا کۆ بکاتەوە و لە هەر شوێنێک و هەر زستانێک بیانکاتەوە، تا ئەو کاتەی لەبیریان بێت چۆن ئەوە بکەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا — چێشتلێنانی کوردی (بنەماکانی سفرەی کوردی کە بە گیا دەوڵەمەندن و سەرنجیان لە پاراستنە)