کەلەدۆش: خۆرەشتی زستانەی بەتلیس کە بە ماستی وشک دروست دەکرێت

کەلەدۆش خۆرەشتێکی چڕ و ترشی زستانەیە لە گۆشتی بەرخ، نۆک، گەنمی وردکراو و سەوزە کێوییەکان، کە بە ماستی وشکی دوبارە شلکراوە پێکەوە دەبەسترێت. خواردنێکە بە هێواشی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا لە مەنجەڵە گەورەکاندا دەکوڵێت، و خواردنێکی بەکۆمەڵە کە بە بڕی زۆر لێ دەنرێت و دابەش دەکرێت. سەر بە شارە کوردییەکانی باکوورە: بەتلیس، هیزان، وان، مووش و هەکاری. ئینسایکڵۆپیدیایەکی ناوچەکە بە وردی وەسفی دەکات: کەلەدۆش «بە پێکهاتە وشکەکان، وەک ماستی وشک (قوروت)، گەنمی وردکراو، نۆک و گۆشت ئامادە دەکرێت»؛ خواردنێکە کە «بە وەڵامدانەوە بە بارودۆخی کەشوهەوای ناوچەکە و نەریتە کۆچەری و ئاژەڵدارییەکان پەرەی سەندووە و بووەتە خواردنێکی بەهێز کە دەتوانرێت بۆ ماوەیەکی درێژ هەڵبگیرێت». بەکارهێنانی زۆری قوروت، واتە ماستی وشک، بە «ڕێگایەکی پاراستنی خواردن کە کۆمەڵگە کۆچەرییەکان بەکاری دەهێنن» و «نموونەیەکی گرنگی بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵی خواردن بۆ ئامادەکاریی زستان» ناو دەبرێت. ئەمە هەمان ماستی وشکە کە ئەم زنجیرەیە بە ناوی تۆراک تۆماری کردووە؛ شیری هاوینە کە بە شێوەی تۆپۆڵەی ڕەق پارێزراوە و لێرەدا دووبارە شل دەکرێتەوە بۆ دروستکردنی خۆرەشت لە ناوەڕاستی زستاندا. کەلەدۆش ڕۆژژمێری کوردیی پاراستنی خواردنە کە لە یەک کاسەدا کۆ کراوەتەوە: ماستی وشک، دانەوێڵەی وشک و نۆکی وشک، کە هەموویان لە مانگە گەرمەکانەوە هەڵگیراون و کاتێک بەفر دێت دوبارە ئامادە دەکرێنەوە. ئەمە هەشتا و شەشەم وتاری زنجیرەکەیە. ئەم خواردنە بڕوانامەی ئاماژەی جوگرافیایی تورکی هەیە و بە «ئەناتۆڵیای ڕۆژهەڵات» تۆمار کراوە؛ بەڵام بەتلیس، وان، مووش و هەکاری شارە کوردییەکانن، و کەلەدۆش خواردنێکی کێویی کوردییە.

خاڵە سەرەکییەکان

• خۆرەشتێکی چڕی زستانە لە گۆشتی بەرخ، نۆک، گەنمی وردکراو و سەوزە، کە بە ماستی وشکی دوبارە شلکراوە پێکەوە دەبەسترێت

• خواردنێکی تایبەتی شارە کوردییەکانی بەتلیس، هیزان، وان، مووش و هەکاری لە باکوور

• بنەمای ماستی وشکە (قوروت/تۆراک)؛ ڕۆژژمێری پاراستنی خواردن لە یەک کاسەدا کۆ کراوەتەوە

• ئاماژەیەکی جوگرافیایی تورکی پێ دراوە و «ئەناتۆڵیای ڕۆژهەڵات» ناو نراوە، هەرچەند شارەکانی کوردین

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: کەلەدۆش / کەلەدۆشی هیزان؛ خۆرەشتی کێویی بە ماستی وشک

ناوچە: باکوور (باکووری کوردستان)؛ بەتلیس، هیزان، وان، مووش، هەکاری

پێکهاتەکان: گۆشتی بەرخ، نۆک، گەنمی وردکراو، سەوزە کێوییەکان، ماستی وشک (قوروت)

تایبەتمەندی: چڕ، ترش، بە هێواشی لێنراو، بەکۆمەڵ؛ خواردنێکی زستانە لە پێکهاتە پارێزراوەکان

ئامادەکردنی نەریتی

کەلەدۆش پڕۆسەیەکی درێژ و بە وردی ئەنجامدراوە. نۆک و گەنمی وردکراو شەوێک بە ئاو دەکرێن و بە جیا دەکوڵێندرێن تا نەرم دەبن. گۆشتی بەرخ تا ڕادەی هەڵوەشاندنەوە دەکوڵێندرێت، پاشان لەگەڵ گەنم و نۆک تێکەڵ دەکرێت. سەوزە کێوییەکان زیاد دەکرێن. هەنگاوی دیاریکەر لە کۆتاییدا دێت: قوروت، واتە تۆپۆڵە ڕەقەکانی ماستی وشک، بە ئاوی گەرم شل دەکرێتەوە و بە تێکدانەوە دەخرێتە مەنجەڵەکە، لەوێدا دەبێتە بنەمایەکی چڕ و ترش و وەک کرێم نەرم، کە هەموو پێکهاتەکان پێکەوە دەبەستێت و تامی ترشی تایبەتی خواردنەکە قوڵتر دەکاتەوە. تێکەڵەکە بە هێواشی لەسەر ئاگری نزم بۆ چەند کاتژمێرێک دەکوڵێت؛ بە شێوەی نەریتی، بۆ زۆربەی ڕۆژێک لە مەنجەڵە برۆنزییەکان لەسەر ئاگری کراوە یان لە فڕنی گڵین لێ دەنرێت. لەوانەیە پیازی وردکراو، سماق یان سرکەی بۆ زیاد بکرێت. ئەنجامەکە ئەوەندە چڕە کە کەوچکێک تێیدا ڕادەوەستێت؛ خۆرەشتێکی چڕ و ترش و زۆر بەهێزە کە بۆ تێرکردنی خەڵکێکی زۆر و دابینکردنی وزەی جەستە لە زستانێکی سەختی کێوستاندا دروست دەکرێت. پێچەوانەی ژەمێکی خێرایە: خواردنێک کە ئامادەکارییەکەی وەرزێک و لێنانی ڕۆژێک دەخایەنێت.

ڕۆژژمێری پاراستنی خواردن لە یەک کاسەدا

ئەم زنجیرەیە بەش بە بەش ڕۆژژمێری کوردیی پاراستنی خواردنی تۆمار کردووە: شیری هاوین کە بۆ تۆراک وشک دەکرێتەوە، سەوزەی پاییز کە بۆ چۆرتو دەترشێندرێت، ترێ کە بۆ دۆشاو دەکوڵێندرێت و میوە کە بۆ خۆشاڤ وشک دەکرێتەوە. کەلەدۆش ئەنجامی کۆکردنەوەی چەند خواردنێکی پارێزراو لە یەک مەنجەڵدایە. ماستی وشک شیری هاوینە؛ گەنمی وردکراو بەرهەمی پاییزە کە نیوەکوڵ کراوە و بە شێوەی ساڤار هەڵگیراوە؛ نۆکەکان وشک کراونەتەوە و هەڵگیراون؛ سەوزەکان کۆ کراونەتەوە و وشک یان خوێ کراون. هەموو پێکهاتە سەرەکییەکان پارێزراون. ماڵێک کە لە ناوەڕاستی زستاندا کەلەدۆشی لێ دەنا، هەموو ساڵەکەی بە یەکجار دەخوارد: سەوزەی بەهار، شیری هاوین و دانەوێڵەی پاییز، کە هەموویان هەڵگیرابوون و دووبارە پێکەوە تێکەڵ دەکران کاتێک هیچ شتێکی تازە نەیدەتوانی بڕوێت. هەر بۆیە ئینسایکڵۆپیدیاکە ناوی دەبات بە «بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵی خواردن بۆ ئامادەکاریی زستان». کەلەدۆش تەنها خۆرەشت نییە؛ بەڵگەی ئەوەیە کە کۆمەڵگەیەکی کێویی کوردی لە هەر چوار وەرزدا پلانی داناوە، خواردنی پاراستووە و پێداویستییەکانی دابین کردووە. مانەوەیە کە بە هێواشی لێ نراوە و لە یەک مەنجەڵەوە دابەش کراوە.

پرسیارە باوەکان

کەلەدۆش چییە؟

کەلەدۆش خۆرەشتێکی چڕ و ترشی زستانەی کوردییە لە گۆشتی بەرخ، نۆک، گەنمی وردکراو و سەوزە کێوییەکان، کە بە ماستی وشکی دوبارە شلکراوە (قوروت) پێکەوە دەبەسترێت. سەرچاوەکەی شارە کوردییەکانی بەتلیس، هیزان، وان، مووش و هەکارییە. بۆ چەند کاتژمێرێک بە هێواشی لە مەنجەڵە گەورەکاندا لێ دەنرێت و خواردنێکی بەکۆمەڵە کە بە بڕی زۆر ئامادە و دابەش دەکرێت. تایبەتمەندییەکەی چڕی، ترشی و بەهێزیی زۆرە.

ماستە وشکەکەی کەلەدۆش چییە؟

قوروتە؛ تۆپۆڵەی ڕەقی ماستی وشک و خوێکراو، هەمان بەرهەمی شیری پارێزراو کە ئەم زنجیرەیە بە ناوی تۆراک تۆماری کردووە. لە هاویندا ماست پاڵاوتە دەکرێت، خوێ دەکرێت، شێوەی پێ دەدرێت و وشک دەکرێتەوە، بۆ ئەوەی بێ ساردکەرەوە بۆ چەند مانگێک بمێنێتەوە. لە کەلەدۆشدا قوروت بە ئاوی گەرم شل دەکرێتەوە و بە تێکدانەوە دووبارە دەخرێتە ناو خۆرەشتەکە، کە تێیدا دەبێتە بنەمایەکی چڕ و ترش. هەم تامە و هەم ڕێگایەکی پاراستن؛ ڕێگایەک بۆ گەیاندنی شیری هاوین بە زستان.

کەلەدۆش کوردییە یان «ئەناتۆڵیایی»؟

کەلەدۆش بە بەتلیس، هیزان، وان، مووش و هەکارییەوە پەیوەستە؛ هەموویان شارن کە زۆرینەی دانیشتووانیان کوردن لە باکوور (باکووری کوردستان). لە 2017 بڕوانامەی ئاماژەیەکی جوگرافیایی تورکی وەرگرت و زۆرجار وەک خواردنێکی «ئەناتۆڵیای ڕۆژهەڵات» وەسف دەکرێت. ئەو ناونانە ناوچەییە ناوی جوگرافیاکە دەبات بەبێ ناوبردنی خەڵکەکە: شارەکان کوردین، نەریتە ئاژەڵدارییەکان کە خواردنەکەیان بەرهەم هێناوە کوردین، و خواردنەکە سەر بە ئاشپەزخانەی کێویی کوردییە، هەر ناونانێکی کارگێڕیی لێ بکرێت.

کۆتایی

کەلەدۆش هەشتا و شەشەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە، و دوو لە قوڵترین بابەتەکانی پڕۆژەکە لە یەک مەنجەڵدا کۆ دەکاتەوە. خواردنێکی باکوورە لە بەتلیس و شارە کوردییە دراوسێکانی؛ دووەم خواردنی بەتلیسە لێرەدا دوای تاپلامای جگەر. هەروەها تەواوترین دەربڕینی ڕۆژژمێری کوردیی پاراستنی خواردنە تا ئێستا؛ خۆرەشتێک کە تێیدا ماستی وشک، دانەوێڵەی وشک و نۆکی وشک پێکەوە ژیانیان پێ دەگەڕێندرێتەوە. جیهان بە «ئەناتۆڵیای ڕۆژهەڵات» تۆماری دەکات و بڕوانامەیەکی نەتەوەیی پێ دەدات، ناوی شاخەکان دەبات بەبێ ناوبردنی ئەو خەڵکەی کە سەدەها ئەم خۆرەشتەیان لە مەنجەڵەکانیاندا لێ ناوە. دوای هەشتا و شەش وتار، کەلەدۆش نوێنەرایەتیی ئارامگرتنی ئاشپەزخانەی کێویی کوردی دەکات: گەلێک کە کێشەی زستانێکی درێژی کردووەتە کاسەیەکی چڕ و ترش و بەکۆمەڵ، و خواردنی پارێزراوی ساڵێکی تەواوی بە یەک ژەم گەیاندووەتە سەر سفرە.