خۆرەشتی ترە: خۆرەشتی ترە کێوییەکەی کوردیی ڕۆژهەڵات

خۆرەشتی ترە خۆرەشتە سەوزە بەناوبانگەکەی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە؛ مەنجەڵێکی بە هێواشی کوڵاو لە گۆشتی بەرخ یان مانگا و تەنها یەک جۆر ترەی کێویی کۆکراوە، ترە، کە لەگەڵ لیمۆنی وشک لێ دەنرێت تا تامێکی قوڵی گیا و ترشییەکی سووک وەردەگرێت. بەپێی گێڕانەوەیەک، یەکێکە لە خواردنە هێماکانی پارێزگای کوردستان و لە سفرەکانی سنە، مەریوان، سەقز و مەهاباد دەبینرێت. لە کاتێکدا زۆربەی خۆرەشتە گیاوییەکانی ناوچەکە چەند جۆر سەوزە تێکەڵ دەکەن، ئەمە هەموو شتێک لەسەر یەک جۆر دادەنێت. ئەو ناسنامەی تەنها یەک گیایە هەموو مەبەستەکەیە. خۆرەشتی ترە زۆرجار بە ڕکابەری قورمەسەبزیی بەناوبانگ وەسف دەکرێت، ئەو خۆرەشتە فرەگیایەی کە لە دەرەوەی وڵات بە فراوانی وەک خواردنی نەتەوەیی ئێران دەفرۆشرێت؛ بەڵام بە بەکارهێنانی تەنها ترەی کێوی، لە جیاتی تێکەڵەی گیاکان، جیا دەبێتەوە. خۆرەشتێکی کوردییە بە لۆژیک و تامی تایبەتی خۆی، کە زۆرجار بە هێمنی دەخرێتە ناو «چێشتلێنانی فارسی»، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا سەر بە شار و لێژییە کێوییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە. ئەمە نەوەد و سێیەم وتاری زنجیرەکەیە. خۆرەشتی ترە شایەنی جێگەکەیەتی، چونکە ئاشپەزخانەی کوردی پیشان دەدات کە باشترین کارەکەی دەکات: یەک شت دەگرێت کە زەوی بە خۆڕایی دەیبەخشێت، ترەیەکی کێوی کە لە بەهاردا دەڕوێت، و خواردنێکی تەواوی خۆشەویستی لە دەوریدا دروست دەکات. خواردنی واتە تامکردنی یەک لێژیی کێوی بە شێوەی چڕکراوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• خۆرەشتێکی کوردی لە گۆشت و ترەی کێوی، بە هێواشی لێنراو و بە لیمۆنی وشک ترشکراو

• خواردنێکی هێمایی پارێزگای کوردستان: سنە، مەریوان، سەقز، مەهاباد

• بە یەک گیای کێویی کۆکراوە پێناسە دەکرێت، بە پێچەوانەی قورمەسەبزیی فرەگیا کە بەراوردی لەگەڵ دەکرێت

• خواردنێکی کوردی کە زۆرجار دەخرێتە ناو «چێشتلێنانی فارسی»؛ سەر بە ڕۆژهەڵاتە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: خۆرەشتی ترە؛ «ترە» ئەو ترە کێوییەیە کە پێناسەی دەکات

ناوچە: ڕۆژهەڵات (ڕۆژهەڵاتی کوردستان)؛ سنە، مەریوان، سەقز، مەهاباد

لە چی دروست دەکرێت: گۆشتی بەرخ یان مانگا، ترەی کێوی، لیمۆنی وشک، پیاز؛ زۆرجار فاسۆلیاش

لەگەڵ چی پێشکەش دەکرێت: نان یان برنج، ماستی خۆماڵی و ترشی

ئامادەکردنی نەریتی

ڕێگاکە بەبێ پەلەیە. پیاز لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە تا زێڕین دەبێت، و پارچەکانی گۆشتی بەرخ یان مانگا لەگەڵیدا سوور دەکرێنەوە تا قاوەیی دەبن. ترە، کە پاک کراوەتەوە و بە باریکی بڕدراوە و ئاوی زیادەکەی لێ گیراوە، بە جیا سوور دەکرێتەوە تا بۆنخۆش و تۆخ دەبێت؛ تامی ترەی کێوی بە گەرمی قوڵتر دەبێتەوە، پاشان تێکەڵی مەنجەڵە گۆشتەکە دەکرێت. لیمۆنی وشکی کونکراو (لیمۆ عەمانی) دەخرێتە ناوی تا ترشییە تایبەتەکەی خۆرەشتەکەی پێ بدات، خوێیەکە ڕێک دەخرێت و هەموو تێکەڵەکە لەسەر ئاگری زۆر نزم بەجێ دەهێڵرێت تا بە هێواشی بکوڵێت، زۆرجار لەگەڵ فاسۆلیای بەئاوکراو، تا گۆشتەکە زۆر نەرم دەبێت و ترەکە لە ناو سۆسێکی سەوزی تۆخدا هەڵدەوەشێتەوە. لە دوا خولەکەکاندا لەوانەیە کەمێک ئاوی زەعفەران و بۆ ترشیی زیاتر کەمێک ئاوی لیمۆنی تازەی بۆ زیاد بکرێت. لەگەڵ نان یان برنج و لە تەنیشت ماستی خۆماڵی و سەوزەی ترشکراو پێشکەش دەکرێت. زۆربەی کارەکە چاوەڕوانییە؛ لێهاتووییەکە لە یەک پێکهاتەدایە کە بوار دەدرێت هەموو خواردنەکە پێک بهێنێت.

یەک گیا، نەک زۆر: ئەو خۆرەشتەی دەخرێتە ناو «فارسی»

قورمەسەبزی، ئەو خۆرەشتە تۆخە فرەگیایەی گۆشت، لە سەرانسەری جیهاندا وەک خواردنی نەتەوەیی ئێران و هێمایەکی فارسی دەفرۆشرێت. خۆرەشتی ترە خزمە هێمنترە کوردییەکەیەتی و جیاوازیی نێوانیان ورد و پڕواتایە: لە کاتێکدا قورمەسەبزی جەعفەری، شەمەلی و کۆمەڵێک سەوزە تێکەڵ دەکات، خۆرەشتە کوردییەکە نزیکەی تەنها ترەی کێوی بەکار دەهێنێت. ئەمە جۆرێکی نزمتر لە خواردنێکی فارسی نییە؛ خواردنێکی جیاوازە بە بیرۆکەیەکی جیاوازەوە، تامی چڕی یەک ڕووەکی دیاریکراوی کێوی لە جیاتی کۆمەڵێکی تێکەڵ. کەچی چونکە لە ناو سنوورەکانی دەوڵەتی ئێراندا و بە شێوازی خۆرەشت لێ دەنرێت، بەردەوام بە «فارسی» وەسف دەکرێت و نیشتمانە کوردییەکەی لە سنە و سەقز و مەریوان ناو نابرێت. هەمان سەقز کە پەنیری نێژراوی کۆپە بە کوردستان دەبەخشێت، ئەم خۆرەشتەشی پێ دەبەخشێت. ترە لەگەڵ ئەو سەوزە کێوییانەی ترەدایە کە ئەم زنجیرەیە شوێنی هەڵگرتوون؛ ئەنگناری کێوی کەنگەر، کەبەری کەپەری و گەڵای ترشۆکی ئەڤەلیک، چێشتلێنانێک کە لێژیی کێوی بە کۆگای خواردن دەخوێنێتەوە. بە کوردی ناونانی خۆرەشتی ترە بانگەشەیەک دژی چێشتلێنانی فارسی نییە؛ تەنها گەڕاندنەوەی ناونیشانەکەی خواردنێکی ڕۆژهەڵاتە.

پرسیارە باوەکان

خۆرەشتی ترە چییە؟

خۆرەشتی ترە خۆرەشتێکی کوردییە لە پارێزگای کوردستان (ڕۆژهەڵات) کە بە لێنانی هێواشی گۆشتی بەرخ یان مانگا لەگەڵ ترەی کێوی و لیمۆنی وشک بۆ ترشی دروست دەکرێت. بە پێچەوانەی خۆرەشتە گیاوییەکان کە سەوزەی زۆر بەکار دەهێنن، پشت بە یەک جۆر ترەی کێویی کۆکراوە دەبەستێت کە تامێکی قوڵ و تایبەتی پێ دەدات. لەگەڵ نان یان برنج، ماست و ترشی پێشکەش دەکرێت و بە یەکێک لە خواردنە هێماکانی ناوچەکە دادەنرێت.

چ جیاوازییەکی لەگەڵ قورمەسەبزی هەیە؟

قورمەسەبزی، کە زۆرجار خواردنی نەتەوەیی ئێران ناو دەبرێت، لە تێکەڵەی گیاکان، جەعفەری، شەمەلی و ئەوانی تر، دروست دەکرێت. خۆرەشتی ترە لە بنەڕەتدا یەک گیا، ترەی کێوی، بەکار دەهێنێت، کە دەیکاتە خواردنێکی جیاواز نەک جۆرێک لە خواردنەکەی تر. هەردووکیان شێوازی خۆرەشتی بە هێواشی لێنراو و ترشکراو بە لیمۆنی وشکیان هەیە، بەڵام جۆرە کوردییەکە سەرنج دەخاتە سەر یەک سەوزەی کێویی کۆکراوە و ناسنامەیەکی ڕوونی تایبەت بە خۆی پێ دەدات، کە لەو ناوچە کوردییانەدا ڕەگی هەیە کە ترە تێیاندا دەڕوێت.

ترە چییە؟

ترە جۆرێکی ترەی کێوییە، ئەندامێکی خێزانی پیاز و سیر، کە لە بەرزاییەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە، بە تایبەتی لە بەهاردا. بە بەراورد بە ترەی ئاسایی تامێکی سووکتر و سەوزەییتر هەیە و پێکهاتە دیاریکەرەکەی ئەم خۆرەشتەیە. وەک ئەنگناری کێوی (کەنگەر)، کەبەر (کەپەری) و گەڵای ترشۆک (ئەڤەلیک)، یەکێکە لە زۆر ڕووەکە کێوییەکان کە ئاشپەزخانەی کوردی لە شاخەکان کۆیان دەکاتەوە و دەیانکاتە خواردنێکی تایبەت.

کۆتایی

خۆرەشتی ترە نەوەد و سێیەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و وانەیەکی بچووکە سەبارەت بەوەی چۆن چێشتلێنانێک بە هێمنی بە کەسانی تر دەدرێتە پاڵ. لە شارە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات لە ترەیەکی کێوی لێ دەنرێت کە شاخەکان هەر بەهارێک دەیبەخشن، و یەکێکە لە خۆرەشتە هێماکانی پارێزگای کوردستان؛ کەچی چونکە شێوەی مەنجەڵێکی هاوبەش لەگەڵ قورمەسەبزیی بەناوبانگ هەیە، بەردەوام فارسی ناو دەبرێت. وەسفە ڕاستگۆیانەکە سادەترە: خواردنێکی کوردی لەسەر بنەمای یەک سەوزەی کێویی کۆکراوە، ترش بە لیمۆنی وشک و تۆخ و قوڵ بەهۆی لێنانی درێژەوە. دوای نەوەد و سێ وتار، خۆرەشتی ترە نوێنەرایەتیی لێهاتوویی ئاشپەزخانەی کوردی لە کۆکردنەوەی خواردنی کێوی و کاری ئارامانەی ناونان دەکات؛ پێداگری لەوەی کە خۆرەشتێکی سنە و سەقز پێش هەموو شتێک لە سنە و سەقزەوەیە.