خۆرەشتی ڕێواس: خواردنە کوردییە کوڵێنراوەکەی ڕێواس کە کتێبە فارسییەکانی چێشتلێنان هەڵیانمژی
خۆرەشتی ڕێواس خواردنێکی کوڵێنراوی گۆشتی بەرخە کە بە ڕێواسی تازە ترش دەکرێت، مەعدەنوس و پوونەی بۆ زیاد دەکرێت و بەسەر برنجدا پێشکەش دەکرێت. هەموو شێوازێکی ئینگلیزیی لێنان پێی دەڵێت «خواردنی کوڵێنراوی ڕێواسی فارسی». نووسەر و چێشتلێنەرێک بە «خواردنی ڕەسەنی زۆرێک لە شارەکان، کە زۆرتر لە کوردستان و مەشهەد لێ دەندرێت» وەسفی دەکات و پێی دەڵێت «ئەم خواردنەی کرماشان». کرماشان پایتەختی پارێزگای کرماشانە لە ڕۆژهەڵات — ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ناو سنوورەکانی ئێران. شارێکی کوردییە. خواردنەکە لە ژێر ناوی «خواردنی کوڵێنراوی فارسی» لە ناو چێشتی فارسی هەڵمژرا، هەر وەک قەهوەیا کەزوانێ بوو بە «قاوەی تورکی» و تەپسی بوو بە «خواردنی فڕنی عێراقی». ڕێواس بە کێوی لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێت — هەمان شاخەکان کە هەموو پێکهاتە کێوییە کۆکراوەکانی ئەم زنجیرەیەیان بەرهەم هێناوە. بەکارهێنانی ڕێواس لەلایەن کوردانەوە وەک ترشکەر لە خواردنی کوڵێنراودا هەمان حەزە کە ترشک (سماق)، گلۆریک (ئاوی ترێی نەگەیشتوو) و ترشکلی دۆڵمە (شۆربای سماق)ی بەرهەم هێناوە. نەریتی ترشیی کوردییە کە بە گیایەکی شاخ دەردەبڕدرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• خواردنی کوڵێنراوی گۆشتی بەرخ، ترشکراو بە ڕێواسی تازە، تامدارکراو بە مەعدەنوس و پوونە و پێشکەشکراو بەسەر برنجدا
• بە خواردنێک وەسف کراوە کە «زۆرتر لە کوردستان و مەشهەد لێ دەندرێت» و بە «ئەم خواردنەی کرماشان» ناو براوە — کرماشان شارێکی کوردیی ڕۆژهەڵاتە
• هەموو شێوازێکی لێنان پێی دەڵێت «خواردنی کوڵێنراوی ڕێواسی فارسی» — ڕەچەڵەکە کوردییەکەی لە کرماشان لە میدیای نێودەوڵەتیی خواردندا نادیارە
• ڕێواس بە کێوی لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێت — نەریتی ترشیی کوردی بە گیایەکی شاخ دەردەبڕدرێت
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: Khoresht Rivas (خۆرەشت ریواس) — خواردنی کوڵێنراوی ڕێواس
بە ناوی: «خواردنی کوڵێنراوی ڕێواسی فارسی» لە هەموو شێوازێکی نێودەوڵەتیی لێناندا
ناوچەی سەرەتا: کرماشان (ڕۆژهەڵات / ڕۆژهەڵاتی کوردستان) و ناوچە شاخاوییە کوردییەکان
ترشکەر: ڕێواسی تازە — بە کێوی لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێت
سەرەتا: خواردنی کوڵێنراوی شارێکی کوردی لە ژێر ناوی «فارسی» دانراوە
کرماشان لە هەر کاتێکەوە کە هەبووە شارێکی کوردی بووە. زۆرینەی هەرە زۆری دانیشتووانەکەی کوردن. نەریتەکانی خواردنی کوردین. چێشتلێنەرێکی ئێرانی خۆرەشتی ڕێواس بە «ئەم خواردنەی کرماشان» و بە خواردنێک وەسف دەکات کە «زۆرتر لە کوردستان و مەشهەد لێ دەندرێت». داننانەکە هەیە — بە تێپەڕ، لە ناو کەوانەیەکدا، لە ڕستەیەکدا کە زۆربەی خوێنەران بەسەریدا تێدەپەڕن. بەڵام پاشان خواردنەکە لە ژێر ناوی «چێشتی فارسی» دادەنرێت چونکە کرماشان لە ناو سنوورەکانی ئێراندایە و لە ناو سنوورەکانی ئێراندا هەموو شتێک دەبێتە فارسی. ئەمە شێوە ڕۆژهەڵاتییەکەی هەمان ڕەوتە کە لە سەرتاسەری باکوور تۆمار کراوە: کەبابی بیوریان دەبێتە «باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا»، تەپسی دەبێتە «عێراقی». لێرە خۆرەشتی ڕێواس دەبێتە «فارسی». سنووری دەوڵەت ناسنامە کوردییەکەی خواردنەکە هەڵدەمژێت.
شێوازی نەریتیی دروستکردن
پیاز سوور دەکرێتەوە تا ڕەنگی زێڕین دەگرێت، پاشان گۆشتی بەرخ لەگەڵ زەردەچۆوە سوور دەکرێتەوە. ئاوی بۆ زیاد دەکرێت و گۆشتەکە لەسەر ئاگرێکی نزم بۆ کاتژمێرێک بە هێواشی دەکوڵێنرێت تا نەرم دەبێت. مەعدەنوس و پوونەی تازە بە جیا لە ڕۆندا سوور دەکرێنەوە تا بۆنخۆش دەبن و ڕەنگی تۆخ دەگرن، پاشان دەخرێنە ناو خواردنەکە. ڕێواس دەکرێتە پارچەی دوو ئینچی و لە کۆتا خولەکەکاندا بۆ زیاد دەکرێت — نابێت زۆر لێ بنرێت، ئەگەرنا هەڵدەوەشێتەوە. ڕێواس ئاوە تیژ و ترشەکەی دەڕژێنێتە ناو شۆرباکە و چەوریی گۆشتی بەرخەکە هاوسەنگ دەکاتەوە. کەمێک زەعفەران لە ئاودا دەتوێنرێتەوە و بۆ ڕەنگ و بۆن تێکەڵ دەکرێت. خواردنە ئامادەکە ڕەنگێکی زیندووی سەوز و زێڕینی هەیە؛ پارچەکانی ڕێواس بە ئەستەم شێوەی خۆیان دەپارێزن لە شۆربایەکی پڕگیادا کە لە هەمان کاتدا ترش، بە تامی گیا و زۆر گۆشتتامە. بەسەر برنجی سپیی سادەدا پێشکەش دەکرێت و نانیش لەگەڵیدایە.
پێنجەمین ترشکەر
ئەم زنجیرەیە ئێستا پێنج ترشکەری کوردیی تۆمار کردووە، هەر یەکەیان لە خێزانێکی جیاوازی خواردندا بەکار دەهێنرێت. ئاوی سماق: ترشک و ترشکلی دۆڵمە. ئاوی ترێی نەگەیشتوو (ئاڤا تیری): گلۆریک. ماست: دۆڵمەی ئایران، دۆکوڵیو و کوتڵک داو. دووشاوی هەنار: شێخ مەحشی و شەکەلۆک. ئێستاش ڕێواس: خۆرەشتی ڕێواس. پێنج گیا و بەرهەمی شیریی جیاواز، هەموویان بۆ بەدەستهێنانی هەمان ئەنجام بەکار دەهێنرێن — ترشی، تامی زیندوو و هاوسەنگکردنەوەی گۆشتی بەرخی چەور. چێشتی کوردی چێشتێک نییە کە تەنها یەک ترشکەری هەبێت. پێنجی هەیە و بەپێی وەرز، ناوچە و خواردنەکە بەکار دەهێنرێن. ڕێواس ترشکەری بەهارە — تەنها چەند هەفتەیەک بەردەستە کاتێک لە خاکی زاگرۆسەوە سەر دەردەهێنێت. ئەو ماوە کورتە خۆرەشتی ڕێواس دەکاتە خواردنی ئاهەنگێکی وەرزی، نەک خواردنێکی ڕۆژانە.
پرسیارە دووبارەکان
خۆرەشتی ڕێواس خواردنێکی کوردییە یان فارسی؟
چێشتلێنەرێکی ئێرانی خۆرەشتی ڕێواس بە «ئەم خواردنەی کرماشان» وەسف دەکات و ئاماژە دەکات کە «زۆرتر لە کوردستان و مەشهەد لێ دەندرێت». کرماشان شارێکی کوردیی ڕۆژهەڵاتە (ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە ناو ئێراندا). خواردنەکە ڕێواس بەکار دەهێنێت کە بە کێوی لە شاخەکانی زاگرۆسی کوردستان دەڕوێت. میدیای نێودەوڵەتیی شێوازی لێنانی خواردن بە «فارسی» ناوی دەبات چونکە کرماشان لە ناو سنوورەکانی ئێراندایە، بەڵام خواردنەکە لە کەلتووری خواردنی کوردییەوە هاتووە.
ڕێواس چ ڕۆڵێک لە چێشتلێنانی کوردیدا دەگێڕێت؟
ڕێواس ترشکەرە — پێنجەمین ترشکەرە کە لە ئەم زنجیرەیەدا لەگەڵ سماق، ئاوی ترێی نەگەیشتوو، ماست و دووشاوی هەنار تۆمار کراوە. بە کێوی لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێت و لە ماوەیەکی کورت لە وەرزی بەهاردا بەردەستە. ترشییە تیژەکەی چەوریی گۆشتی بەرخ هاوسەنگ دەکاتەوە، هەر وەک سماق لە ترشکدا. ماوە وەرزییە کورتەکەی ڕێواس خۆرەشتی ڕێواس دەکاتە خواردنی بۆنەکانی بەهار.
خۆرەشتی ڕێواس چۆن بە نەریتی ترشیی کوردییەوە پەیوەستە؟
چێشتلێنانی کوردی لە خێزانی خواردنە کوڵێنراوەکانیدا پێنج ترشکەری جیاواز بەکار دەهێنێت: ئاوی سماق (ترشک و ترشکلی دۆڵمە)، ئاوی ترێی نەگەیشتوو (گلۆریک)، ماست (دۆڵمەی ئایران و دۆکوڵیو)، دووشاوی هەنار (شێخ مەحشی) و ئێستاش ڕێواس (خۆرەشتی ڕێواس). هەر یەکەیان بەپێی وەرز و ناوچە بەکار دەهێنرێت. ڕێواس ترشکەری بەهارە، تەنها چەند هەفتەیەک بەردەستە کاتێک لە خاکی زاگرۆسەوە سەر دەردەهێنێت. نەریتی ترشیی کوردی تەنها شێوازێک نییە — کۆمەڵێکی پێنج ترشکەرە.
کۆتایی
خۆرەشتی ڕێواس پەنجا و شەشەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و یەکەم وتارە کە لە ڕۆژهەڵاتەوەیە — ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ناو سنوورەکانی ئێران. لە ژێر ناوی «فارسی» هەیە چونکە سنوورەکانی ئێران کرماشان دەگرنەوە و لە ناو ئەو سنوورانەدا خواردنی کوردی دەبێتە خواردنی فارسی. شێوازەکە هەمان شێوازی باکوورە: خواردنە کوردییەکان لە ژێر چێشتی تورکی دادەنرێن. هەمان شێوازی باشوورە: خواردنە کوردییەکان لە ژێر چێشتی عێراقی دادەنرێن. سنووری دەوڵەت ناوە کوردییەکە دەسڕێتەوە. بەڵام ڕێواس هێشتا بە کێوی لە زاگرۆس دەڕوێت. خواردنە کوڵێنراوەکە هێشتا لە ئاشپەزخانە کوردییەکانی کرماشان دروست دەکرێت. نەریتی ترشییەکەش — پێنج ترشکەر، پێنج وەرز و یەک حەز — هێشتا قووڵترین نیشانەی تایبەتی چێشتلێنانی کوردییە. دوای پەنجا و شەش وتار، ئێستا بە پێنج شێوە تۆمار کراوە. هیچ سنوورێکی دەوڵەت ناتوانێت ناوی ئەوە بگۆڕێت کە زمانت پێشتر دەیناسێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Vegan Middle East — خۆرەشتی ڕێواس (ڕەچەڵەکی وشەی ڕێواس لە فارسیی کۆنەوە و بڵاوبوونەوەی بۆ کوردی)
Kurdish-History.com — گلۆریک: تۆپە گۆشتە کوردییەکان لە شۆربای ترشدا (ترشکەری ترێی نەگەیشتوو)