لە مێژووی عوسمانیدا خێزان هەن کە بە درێژایی نەوەکان ناویان لە بەرزترین ئاستەکانی دەسەڵاتدا دەردەکەوێت؛ نەک بە ڕێکەوت، بەڵکو بە تێکەڵەیەک لە بەهرە، وردبینیی سیاسی و بەڕێوەبردنی ستراتیژیی ناسنامە و وەفاداری کە پێکهاتە نەتەوەییە ئاڵۆزەکەی ئیمپراتۆریەت پێویستی پێ بوو. خێزانی سەعید پاشای کورد یەکێک بوو لەو خێزانانە. لە ڕەچەڵەکدا کورد، لە پێگەیشتندا عوسمانی و بە پێویستی جیهانگەر بوون؛ والی، ژەنەڕاڵ، خزمێکی سەدراعزەم لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە، دیپلۆماتێک کە خەونی کوردستانی دەبینی و، لە کەسایەتیی کورد فوئاد پاشادا، ئەفسەر و کارگێڕێکیان پێشکەش کرد کە ژیانی کارییەکەی ڕێچکەی خودی ئیمپراتۆریەتی نیشان دەدا: لە لووتکەی دەسەڵاتی عوسمانییەوە بە ناو کارەساتی شەڕی جیهانیی یەکەمدا تا لێکەوتە ناڕوونەکانی دواتر، کە هەرچی ئیمپراتۆریەت نوێنەرایەتیی دەکرد هەڵدەوەشایەوە و شتی دیکە جێگەی دەگرتەوە.
کورد فوئاد پاشا کوڕی سەعید پاشای کورد بوو؛ ئەو سیاسەتوانە عوسمانییە کوردەی وەک وەزیری دەرەوە خزمەتی کرد و نوێنەرایەتیی تێکەڵبوونی بەرچاوی خێزانەکەی لە بەرزترین ئاستەکانی حوکمڕانیی عوسمانیدا دەکرد. برای شەریف پاشا بوو، ئەو دیپلۆماتەی لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسی 1919 دەبوو بە یەکێک لە دیارترین داکۆکیکەرانی سەربەخۆیی کورد. لە باڵاترین بازنەکانی کۆمەڵگای کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا دەجووڵایەوە، هەم ئیمتیازەکان و هەم بارگرانییەکانی پێگەی خێزانەکەی هەڵدەگرت و بەو توانایانەی ژیانێک پەروەردەبوون لە ناو نوخبەی عوسمانی پێی بەخشیبوون، بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەت و سەرهەڵدانی کۆماری تورکیادا تێپەڕی.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: خێزانی سەعید پاشای کورد
2. بەشی 2: گەورەبوون لە لووتکەی عوسمانیدا
3. بەشی 3: ژیانی کاریی سەربازی و کارگێڕی
4. بەشی 4: ڕووخانی ئیمپراتۆریەت
5. بەشی 5: برای شەریف پاشا؛ ناسنامەی کوردی و وەفاداریی عوسمانی
7. بەشی 7: میرات؛ ژیانێکی کوردی عوسمانی
بەشی 1: خێزانی سەعید پاشای کورد
بۆ تێگەیشتن لە کورد فوئاد پاشا، دەبێت لە باوکیەوە دەست پێ بکەین، سەعید پاشای کورد (1834–1907)؛ یەکێک لە بەرچاوترین کەسایەتییە کوردەکانی مێژووی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. سەعید پاشا لە بەرزترین ئاستەکاندا خزمەتی ئیمپراتۆریەتەکەی کرد، گەیشتە پۆستی وەزیری دەرەوە و نوێنەرایەتیی دەرفەتی بەرەوپێشچوونی کورد لە ناو سیستەمی عوسمانیدا کرد. کەسایەتییەک بوو کە لە هەمان کاتدا وەک خزمەتکارێکی وەفاداری عوسمانی و وەک پیاوێک کە بە ڕوونی کورد بوو کاری دەکرد؛ خودی نازناوی «کورد» ناسنامە نەتەوەییەکەی دەردەخست، نەک بیشارێتەوە.
کورد فوئاد پاشا لەم خێزانەدا لەدایک بوو؛ یەکێک لە چەند منداڵێک کە هەریەکەیان بە شێوازی خۆی شوێنێکیان لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای کۆماردا بەجێ هێشت. براکەی شەریف پاشا بوو بە دیپلۆمات، داکۆکیکەری نەتەوەخوازیی کوردی و لە کۆتاییدا یەکێک لە دیارترین دەنگەکانی سەربەخۆیی کورد لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس. پەیوەندییە خێزانییەکانی زیاتر درێژ دەبوونەوە: خزمێکی لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە سەعید حەلیم پاشا بوو، کە لە ساڵە هەستیارەکانی شەڕی جیهانیی یەکەمدا وەک سەدراعزەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی خزمەتی کرد.
بەشی 2: گەورەبوون لە لووتکەی عوسمانیدا
کورد فوئاد پاشا لە ژینگە تایبەتەکەی نوخبەی عوسمانیی ئیستانبوڵدا گەورە بوو؛ ژینگەیەک کە لە پاڵ تورکیدا فەڕەنسی دەئاخاوترا، لە پاڵ نەریتە عوسمانییەکاندا مامەڵە لەگەڵ بیرۆکە ئەورووپییەکانی حوکمڕانی و یاسا و کۆمەڵگا دەکرا، و پرسیاری ئەوەی کوردبوون چی دەگەیەنێت ئامادە بوو، بەڵام هێشتا لە ڕووی سیاسییەوە بەو شێوەیە پەلەی نەبوو کە دواتر هەیبوو. ماڵی خێزانەکە شوێنێک بوو کە چەندین جیهانی تێدا پێکەوە دەژیان: میراتی کوردیی نەریتی بابان، کولتووری کارگێڕیی عوسمانی کە باوکی نوێنەرایەتیی دەکرد، و کاریگەرییە جیهانگەرە ئەورووپییەکان کە پەروەردەی نوخبەی کۆتاییی سەردەمی عوسمانییان دادەڕشت.
بەشی 3: ژیانی کاریی سەربازی و کارگێڕی
کورد فوئاد پاشا لە ناو پێکهاتە سەربازی و کارگێڕییەکانی عوسمانیدا ژیانی کاریی خۆی بەردەوام کرد؛ ڕێگایەکی ئاسایی بۆ پیاوێک بە پاشخان و پەیوەندییەکانی ئەو. لە ئیمپراتۆریەتێکدا خزمەتی کرد کە لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمەوە نزیکەی بە بەردەوامی لە ژێر فشاری سەربازیدا بوو؛ شەڕی ڕووسیا و تورکیا لە 1877–1878، شەڕەکانی باڵکان لە 1912–1913 و شەڕی جیهانیی یەکەم. هەر قەیرانێک زیاتر پێکهاتەی سیستەمی ئیمپراتۆریی تووشی فشار دەکرد و پرسیارەکانی ناسنامەی نەتەوەیی و وەفاداریی سیاسیی توندتر دەکرد، کە ئایدیۆلۆژیای فەرمیی ئیمپراتۆریەت هەوڵی سەرکوتکردنیان دەدا.
بەشی 4: ڕووخانی ئیمپراتۆریەت
شەڕی جیهانیی یەکەم و ڕووخانی دواتری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کارەساتە دیاریکەرەکەی نەوەکەی کورد فوئاد پاشا بوو. ئەو ئیمپراتۆریەتەی پەروەردەی کردبوو، کاری پێ سپاردبوو و پێگە نائاساییەکەی بە خێزانەکەی بەخشیبوو، هەڵدەوەشایەوە. داگیرکردنی ئیستانبوڵ لەلایەن هاوپەیمانانەوە و دانوستانەکانی ئاشتیی دواتر کە هەڕەشەیان دەکرد خاکە عوسمانییەکان لە نێوان هێزە سەرکەوتووەکاندا دابەش بکەن، قەیرانێکی بێپێشینەی ناسنامە و وەفادارییان بۆ کوردە عوسمانییەکانی چینەکەی ئەو دروست کرد. وەڵامی براکەی شەریف پاشا بریتی بوو لە لەباوەشگرتنی ئاشکرای نەتەوەخوازیی کوردی؛ ئامادەبوون لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس وەک داکۆکیکەرێکی کوردستانێکی سەربەخۆ. وا دەردەکەوێت وەڵامی فوئاد وریاتر بووبێت؛ وەڵامی پیاوێکی سەربازی کە سروشتی ئەوە بوو ئەو پێکهاتانە بپارێزێت کە خزمەتی کردبوون، نەک پێکهاتەی نوێ بنیات بنێت.
بەشی 5: برای شەریف پاشا؛ ناسنامەی کوردی و وەفاداریی عوسمانی
جیاوازیی نێوان کورد فوئاد پاشا و براکەی شەریف پاشا مەودای ئەو وەڵامانە ڕوون دەکاتەوە کە کوردە عوسمانییەکانی چینەکەیان دەتوانی هەڵیان بژێرن. شەریف ڕێگای نەتەوەخوازیی ئاشکرای کوردیی هەڵبژارد؛ ڕێگایەک کە دیاربوونی نێودەوڵەتیی پێ بەخشی، بەڵام هەروەها دوورخستنەوەی هەمیشەیی و تاڵیی پیاوێکیشی پێ بەخشی کە هەموو شتێکی بۆ دۆزێک دانابوو کە سەرکەوتوو نەبوو. ڕێگای فوئاد کەمتر پڕڕووداو بوو و زیاتر لە ناو پێکهاتە عوسمانییەکان و دواتر تورکییەکاندا ڕەگی داکوتابوو. ئەم جیاوازییە نەک جیاوازییەک لە ناسنامەی کوردی، بەڵکو جیاوازییەک لە خووی سیاسی و هەژماری ستراتیژیی دەردەخست؛ هەردوو پیاوەکە دەیانزانی کێن.
بەشی 6: گواستنەوە بۆ کۆمار
دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە 1923 نوخبەی کوردی عوسمانیی ناچار کرد مامەڵە لەگەڵ گۆڕانێکی بنەڕەتی بکات. دەوڵەتە نوێیەکە بە شێوەیەکی ئاشکرا نەتەوەخوازیی تورکیی پەیڕەو دەکرد، بەو شێوەیەی ئیمپراتۆریەت هەرگیز نەبووبوو. ناسنامەی کوردی، کە لە ناو سیستەمی عوسمانیدا ڕاستییەکی دانپێدانراو بوو ئەگەرچی زۆرجار لە ڕووی سیاسییەوە لە ژێر دەستدا بوو، ئێستا بۆ دەوڵەتی کەمالی بوو بە کێشەیەکی ئایدیۆلۆژی. کەسایەتییە سەربازی و کارگێڕییە کوردەکانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی لە پێگەیەکی بە تایبەتی ئاڵۆزدا بوون؛ هەندێکیان بەرگریی ئاشکرایان هەڵبژارد و هەندێکی دیکە لە چوارچێوە نوێیەکەدا بەدوای سازاندا گەڕان.
بەشی 7: میرات؛ ژیانێکی کوردی عوسمانی
کورد فوئاد پاشا نوێنەرایەتیی جۆرێک دەکات کە سەدەی بیستەم لەناوی دەبرد: کوردی عوسمانیی نوخبەی ئیمپراتۆری، پیاوێک کە سیستەمێک پەروەردەی کردبوو کە چیتر بوونی نەما و بەو توانایانەی سیستەمەکە پێی بەخشیبوون، ڕێگای خۆی لە ناو وێرانەکانیدا دەدۆزییەوە. شۆڕشگێڕ یان پاڵەوانی نەتەوەخوازی نەبوو. زیاتر نموونەیەکی ئەزموونی گشتی بوو: پیاوێکی چین و سەردەمی خۆی، ئیمپراتۆریەتێک داڕشتیبوو و هەوڵی ڕزگاربوون لە ڕووخانی دەدا. گرنگییەکەی بۆ مێژووی کورد ڕێک لەم نوێنەرایەتیکردنەدایە؛ ئەزموونی کورد لە ڕووخانی عوسمانیدا تەنها ئەزموونی ئەو شەڕکەرانە نەبوو کە بەرگریی ئاشکرایان هەڵبژارد، بەڵکو ئەزموونی خێزانەکانی وەک ئەویش بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی کورد فوئاد پاشا
نزیکەی دەیەی 1870؛ سەرەتایەکی خانەدانی: لە ئیستانبوڵ لە بنەماڵە دیارە کوردییەکەی بابان لەدایک بوو. باوکی، سەعید پاشای کورد، سیاسەتوانێکی باڵای عوسمانی بوو کە وەک وەزیری دەرەوە خزمەتی کرد و لە سەرەتای ژیاندا خوێندنێکی نوخبەیی و پەیوەندیی سیاسیی بۆ فوئاد دابین کرد.
1907؛ گۆڕانی نەوە: مردنی باوکی گواستنەوەیەک بۆ خێزانەکە دیاری دەکات، ڕێک پێش کۆتا ساڵە پڕئاژاوەکانی سەردەمی عوسمانی. لەم قۆناغەدا فوئاد لە پلە سەربازییەکاندا بەرز دەبێتەوە و لە کۆتاییدا دەبێتە ژەنەڕاڵێکی عوسمانی و سەرۆکی دادگای سەربازیی تێهەڵچوونەوە.
1914–1918؛ شەڕە گەورەکە: کاتێک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا تووشی شکستی کارەساتبار دەبێت و دەست بە پەرتەوازەبوون دەکات، فوئاد و خێزانەکەی ناچار دەبن لەگەڵ پێکهاتەیەکی ئیمپراتۆریدا کە لە هەڵوەشانەوەدایە مامەڵە بکەن.
1919؛ هەوڵی دیپلۆماسی: فوئاد ڕۆڵێکی سیاسیی چالاک دەگرێتە ئەستۆ و وەک جێگری سەرۆکی کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی کوردستان خزمەت دەکات. لە هەمان کاتدا براکەی، دیپلۆمات شەریف پاشا، لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس سەرۆکایەتیی شاندی کورد دەکات بۆ ڕاکێشانی پاڵپشتیی هێزە نێودەوڵەتییەکان بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ.
1920؛ هیوایەکی کورتخایەن: واژۆکردنی پەیمانی سیڤەر یەکەم دەرفەتی فەرمیی نێودەوڵەتی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد پێشکەش دەکات و لووتکەی ئەو هەوڵە دیپلۆماسییانە دیاری دەکات کە فوئاد و براکەی و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد پاڵپشتییان دەکردن.
1923؛ بەجێهێشتنی خەونەکە: پەیمانی لۆزان کۆماری نوێی تورکیا دادەمەزرێنێت و هیچ ئاماژەیەک بە بەڵێنەکانی سیڤەر ناکات. پاڵپشتیی نێودەوڵەتی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد بەجێ دەهێڵرێت و دیمەنی سیاسی بۆ سەرکردە کوردەکانی وەک فوئاد پاشا بە شێوەیەکی زۆر گەورە دەگۆڕێت.
خوێندنەوەی زیاتر/سەرچاوەکان
ئەگەر دەتەوێت ژیانی کەسایەتییە دیارە کوردەکانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانی، خێزانی بابان و ئەو ململانێ دیپلۆماسییانە بخوێنیتەوە کە لە کۆتاییی شەڕی جیهانیی یەکەمدا ڕوویدان، ئەم دەقانە چوارچێوەیەکی زۆر باش دابین دەکەن:
Chaliand, Gérard. A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books, 1993.
Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
Kurdish-History.com. "Şerif Pasha: The Diplomat Who Dreamed of Kurdistan." Kurdish History. لێرە بخوێنەوە.
McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
Özoğlu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press, 2004.
Wikipedia Contributors. "Kurd Fuad Pasha." Wikipedia, The Free Encyclopedia. لێرە بخوێنەوە.
Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004.
پرسیارە باوەکان
کورد فوئاد پاشا کێ بوو؟
کورد فوئاد پاشا ئەفسەر و کارگێڕێکی عوسمانیی کورد، کوڕی سەعید پاشای کورد، وەزیری دەرەوەی عوسمانی، و برای شەریف پاشا، دیپلۆماتی نەتەوەخوازی کوردی، بوو. ئەندامی یەکێک لە دیارترین خێزانە کوردەکانی کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو و لە ناو ئەو پێکهاتە سەربازی و کارگێڕییانەوە کە ژیانی کاریی خۆی بۆ خزمەتکردنیان تەرخان کردبوو، بە ڕووخانی سیستەمی ئیمپراتۆری و سەرهەڵدانی کۆماری تورکیادا تێپەڕی.
پەیوەندیی کورد فوئاد پاشا بە شەریف پاشاوە چییە؟
کورد فوئاد پاشا و شەریف پاشا برا بوون و هەردووکیان کوڕی سەعید پاشای کورد بوون. شەریف پاشا ڕێگای داکۆکیکردنی ئاشکرای نەتەوەخوازیی کوردیی هەڵبژارد و لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس ئامادە بوو بۆ داواکردنی سەربەخۆیی کورد؛ بەڵام فوئاد پاشا نوێنەرایەتیی وەڵامێکی وریاتر و ڕەگداکوتاو لە دامەزراوەکاندا بۆ ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەکرد. جیاوازیی نێوان دوو براکە مەودای ئەو وەڵامە سیاسییانە نیشان دەدات کە نوخبەی کوردی عوسمانی لەم ساتە هەستیارەدا دەتوانی هەڵیان بژێرێت.
ژیانی کورد فوئاد پاشا چی دەربارەی مێژووی کورد پێ دەڵێت؟
چیرۆکەکەی ئەزموونی نوخبەی کوردی عوسمانی نیشان دەدات؛ ئەو کوردانەی لە سیستەمی ئیمپراتۆریدا وەبەرهێنانیان کردبوو و تێیدا بەرز بووبوونەوە، و کاتێک سیستەمەکە ڕووخا ڕووبەڕووی پرسیاری ناسنامە و مانەوە بوونەوە. تێگەیشتن لە مێژووی کورد پێویستی بە تێگەیشتن هەیە نەک تەنها لە شەڕکەران و نەتەوەخوازان، بەڵکو هەروەها لەوانەی لە ناوەوە لەگەڵ سیستەمەکە مامەڵەیان دەکرد.