شەریف پاشا کێ بوو؟
شەریف پاشا دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە لە 1865 تا 1951 ژیا. ئەو باڵیۆزێکی پێشووی عوسمانی بوو کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسی 1919-1920دا بوو بە نوێنەری ئاواتە نەتەوەییەکانی کورد؛ ئەو کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەی کە ڕێکخستنی جیهانی دوای جەنگی یەکەمی جیهانیی گۆڕی و پەیمانی سیڤری لێ کەوتەوە.
لە پاریس، شەریف پاشا بە ناوی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی کوردەوە یادداشتێکی پێشکەش بە هێزە هاوپەیمانەکان کرد و داوای دانپێدانان بە مافەکانی کورد و دروستکردنی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر یان دەوڵەتێکی کوردی کرد. ئەو لەگەڵ هێزە هاوپەیمانەکان وتووێژی کرد و لەگەڵ نوێنەری ئەرمەنی، بۆغۆس نووبار پاشا، گەیشتە ڕێککەوتنێکی کورتخایەن لەسەر سنوورەکانی ناوچە پێشنیارکراوە کوردی و ئەرمەنییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ.
هەرچەندە هەوڵەکانی لە کۆتاییدا دەوڵەتێکی کوردییان بەرهەم نەهێنا — پەیمانی لۆزانی دواتر (1923) جێگای پەیمانی سیڤری گرتەوە و هیچ بڕگەیەکی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد تێدا نەبوو — شەریف پاشا یەکەم دیپلۆماتی کورد بوو کە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا نوێنەرایەتیی ئاواتە نەتەوەییەکانی کوردی کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• شەریف پاشا (1865-1951) دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919-1920دا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی کوردی کرد.
• ئەو یادداشتێکی پێشکەش بە هێزە هاوپەیمانەکان کرد و داوای دانپێدانان بە کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووسی کرد.
• ئەو لەگەڵ نوێنەری ئەرمەنی بۆغۆس نووبار پاشا گەیشتە ڕێککەوتنێک لەسەر سنوورە پێشنیارکراوەکان.
• هەوڵەکانی بەشدارییان لە دانانی بڕگەکانی تایبەت بە کورد لە پەیمانی سیڤر (1920)دا کرد، هەرچەندە ئەمانە هەرگیز جێبەجێ نەکران.
• ئەو یەکەم دیپلۆماتی کورد بوو کە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا نوێنەرایەتیی ئاواتەکانی کوردی کرد.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
شەریف پاشا لە 1865 لەدایک بوو و ڕێڕەوێکی پیشەیی لە دیپلۆماسیی عوسمانیدا گرتەبەر و وەک باڵیۆزی عوسمانی خزمەتی کرد. کاتێک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا تێکشکا و کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس بۆ دیاریکردنی ڕێکخستنی دوای جەنگ کۆبووەوە، ئەو وەک نوێنەرێکی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی کورد دەرکەوت.
چوارچێوەی مێژوویی
کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس (1919-1920) گرنگترین کۆبوونەوەی نێودەوڵەتیی سەرەتای سەدەی 20 بوو کە سنوور و ڕێکخستنە سیاسییەکانی جیهانی دوای جەنگی دیاری کرد. سەرکردە کوردەکان ئەویان بە دەرفەتێک دەزانی بۆ پێداگری لەسەر مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد. پەیمانی سیڤر (1920) کە لەوەوە پەیدا بوو، بڕگەی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لەخۆ گرت؛ بەمەش بوو بە تاکە پەیمانی نێودەوڵەتی لە مێژوودا کە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کوردی لەخۆ گرتبێت.
بەڵام جەنگی سەربەخۆیی تورکیا بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک پلانە پشتگیریکراوەکانی هاوپەیمانانی تێکشکاند و پەیمانی لۆزانی دواتر (1923) جێگای سیڤری گرتەوە، بەبێ هیچ بڕگەیەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
نوێنەرایەتیی کورد لە پاریس (1919-1920)
پێشکەشکردنی یادداشتێکی کوردی لەلایەن شەریف پاشا بۆ کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس یەکەم جار بوو کە ئاواتە نەتەوەییەکانی کورد بە فەرمی لە گۆڕەپانی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا نوێنەرایەتی بکرێن. ئەو داوای مافەکانی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووسی کرد و بە ناوی گەلی کوردەوە لەگەڵ هێزە هاوپەیمانەکاندا پەیوەندیی گرت.
ڕێککەوتنەکەی لەگەڵ نوێنەری ئەرمەنی بۆغۆس نووبار پاشا نیشانی دا کە دیپلۆماسی لە نێوان کۆمەڵگا جیاوازەکان بۆ گەلە کەمینەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ مەمکین بوو، هەرچەندە گەشە سیاسییەکانی دواتر ڕێگرییان لە جێبەجێکردنی کرد.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ڕاسپاردەی شەریف پاشا بۆ نوێنەرایەتیی کورد جێی مشتومڕ بوو؛ هەندێک سەرکردەی کورد دەسەڵاتی ئەویان بۆ قسەکردن بە ناوی هەموو کوردەوە ڕەت دەکردەوە. هەروەها هەندێک نەتەوەخوازی کورد ڕەخنەیان لە هاوکاریکردنی ئەو لەگەڵ ئەرمەنییەکان گرت. ئەو لە 1920 لە ناو مشتومڕەکاندا لە پۆستی نوێنەرایەتیی خۆی دەستی کێشایەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
شەریف پاشا لە ڕووی مێژووییەوە گرنگە وەک یەکەم دیپلۆماتی کورد کە لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا نوێنەرایەتیی ئاواتە نەتەوەییەکانی کوردی کرد. ئەو یادداشتە کوردییەی کە لە پاریس پێشکەشی کرد و لەخۆگرتنی کورتخایەنی بڕگەکانی کورد لە پەیمانی سیڤردا نوێنەری نزیکترین خاڵن کە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە سەدەی 20دا لە دانپێدانان بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد پێی گەیشت.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
شێخ سەعید — سەرکردەی کوردی ڕاپەڕینی 1925، لە هەمان سەردەمدا
سوورەیا بەدرخان — کەسایەتییەکی نەتەوەخوازی کورد، هاوسەردەم
پرسیارە باوەکان
شەریف پاشا کێ بوو؟
شەریف پاشا (1865-1951) دیپلۆماتێکی کوردی عوسمانی بوو کە لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە 1919-1920دا نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی کوردی کرد و بوو بە یەکەم دیپلۆماتی کورد کە ئاواتەکانی کوردی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا پێشکەش کرد.
شەریف پاشا کورد بوو؟
بەڵێ. لە سەرچاوە مێژووییەکاندا وەک کورد ناسێنراوە و لە پاریس خۆی وەک نوێنەرێکی نەتەوەیی کورد پێشکەش کرد.
پەیمانی سیڤر چی بوو؟
پەیمانی سیڤر (1920) پەیمانی ئاشتیی دوای جەنگی یەکەمی جیهانی بوو کە بڕگەی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا لەخۆ گرت؛ تاکە پەیمانی نێودەوڵەتی لە مێژوودا کە ئەمەی کردبێت. دوای جەنگی سەربەخۆیی تورکیا، پەیمانی لۆزان (1923) جێگای گرتەوە و بڕگەکانی تایبەت بە کورد هەرگیز جێبەجێ نەکران.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Serif Pasha.' ویکیپیدیا. دەستڕاگەیشتن لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Treaty of Sevres.' ویکیپیدیا. دەستڕاگەیشتن لە 2025.