بەرگری لە مافەکانی کورد لە سووریا و عێراق پێویستە لەسەر ئاسایش، ئازادیی سیاسی و کەرامەتی خەڵک دامەزرابێت. هەمان پێوەر پێویستە بۆ ئاشوورییەکان و کۆمەڵگەکانی تریش بەردەوام بێت. دەتوانرێت بە ڕاشکاوی و تەنانەت بە توندیش ڕەخنە لە ناکۆکی لەسەر بەڕێوەبردنی ناوخۆیی، ڕۆڵی هێزە چەکدارەکان یان داهاتووی ناوچەکان بگیرێت؛ بەڵام بەستنەوەی ڕەفتاری حزبێک، فەرماندەیەک یان نووسەرێک بە هەموو نەتەوەیەک، دەرفەتی داوەریکردنی ورد لەناو دەبات. بۆچوونی ئەم وتارە ئەوەیە کە هاوپشتی لەگەڵ خەڵکی کورد کاتێک بەهێزتر دەبێت کە مافەکانی دراوسێکانیانیش بە فەرمی بناسرێن.
عەفرین؛ ڕەخنە لە بەرپرسانی دیاریکراو، پشتگیری لە مەدەنییەکان
چاودێری مافەکانی مرۆڤ لە ڕاپۆرتەکەی ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨دا، دەستبەسەرداگرتن و تاڵانکردن و وێرانکردنی موڵکی هاووڵاتیانی مەدەنیی کورد لە عەفرینی بە گرووپە چەکدارەکانی سوپای ئازادی سووریا بەستەوە کە تورکیا پشتگیرییان دەکرد. ئەم ڕێکخراوە بۆ لێکۆڵینەوە لە دوو دۆسیە، چاوپێکەوتنی لەگەڵ خاوەن‌موڵکە ئاوارەکان کرد و وێنەی موڵکەکانی پشکنی. ناوی دوو گرووپی ئەحرار ئەلشەرقییە و جەیش ئەلشەرقییە لەم لێکۆڵینەوەیەدا هاتووە. ڕاپۆرتەکە هەروەها باس لە ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی لەلایەن ئەحرار ئەلشەرقییە و ڕاگەیاندنی دەستگیرکردنی چەند گومانلێکراوێک دەکات. ئەم دەرئەنجامانە پەیوەندییان بە هەمان ڕووداو و بکەرە لێکۆڵراوەکانەوە هەیە. ڕاپۆرتی چاودێری مافەکانی مرۆڤ لەبارەی موڵکی مەدەنییەکان لە عەفرین.
لە ڕوانگەی بەرگری لە مافەکانی کوردەوە، پرسیارە سەرەکییەکان پێویستە لەبارەی گەڕاندنەوەی موڵکەکان، لێکۆڵینەوە لە سکاڵاکان و وەڵامدەرێتیی بەرپرسان بن. ناسنامەی نەتەوەیی شایەتحاڵێک یان ڕەخنەگرێک جێگەی بەڵگە ناگرێتەوە. هەروەها ناڕەزایی کەسێک لە ڕێکخراوێکی کوردی، بەخۆی بەڵگەی پشتگیریکردنی ئەو کەسە لە ئازاردانی مەدەنییەکان نییە. ڕەخنە لەو هەڵوێستانەی کە مافەکانی کورد پشتگوێ دەخەن، پێویستە دەربڕین و پاشخانی هەمان هەڵوێست ڕوون بکاتەوە و دەرفەتی وەڵامدانەوەش دابین بکات. بەگشتیکردنی تۆمەت بۆ ئاشوورییەکان، سەرنج لە بەرپرسیارێتیی بکەرە دیاریکراوەکان لادەدات.
عێراق؛ وەڵامدەرێتی بەشێکە لە بەرگری لە خۆبەڕێوەبردن
ڕاپۆرتی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ی چاودێری مافەکانی مرۆڤ لەبارەی ناوچە جێناکۆکەکانی نەینەوا، فشارخستنە سەر کەمینەکان بۆ ڕاگەیاندنی وەفاداریی سیاسی و حاڵەتەکانی دەستگیرکردنی خۆسەرانە و ترساندن لەلایەن بەرپرسە کوردەکانەوە بەڵگەدار کرد. ئەم ڕێکخراوە لە لێکۆڵینەوە لە کوشتنی مەسیحییەکانی مووسڵ لە ساڵی ٢٠٠٨دا، بەڵگەیەکی بۆ تێوەگلانی ڕاستەوخۆی کوردەکان نەدۆزییەوە. خوێندنەوەی ئەم دوو دەرئەنجامە پێکەوە پێویستە: دەبێت بەڵگەکانی پێشێلکردنی مافەکان بپشکنرێن و هەروەها نابێت تۆمەتێک کە لە بەڵگەکان زیاتر دەڕوات قبوڵ بکرێت. ئەم ڕاپۆرتە مێژووییە ناتوانرێت بە وەسفێکی خۆکاری بارودۆخی ئەمڕۆ دابنرێت. ڕاپۆرتی «لەسەر زەوییەکی لاواز»، چاودێری مافەکانی مرۆڤ.
بۆ بەرگریکارانی خۆبەڕێوەبردنی کوردستان، قبوڵکردنی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ لە ڕەفتاری بەرپرسان دەتوانێت بەشێک بێت لە بەهێزکردنی باوەڕپێکراوی دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان. هاووڵاتیی ئاشووری پێویستە بتوانێت لەبارەی خاوەندارێتی، قوتابخانە، زمان یان کارکردنی هێزە ئەمنییەکان سکاڵا بکات، بێ ئەوەی چاوەڕوان بکرێت لە ناسنامەی خۆی دوور بکەوێتەوە. پێویستە هەمان ئازادی بۆ هاووڵاتیی کوردیش لەبەرامبەر هەر دەزگایەکی ناوخۆیی یان ناوەندیدا هەبێت. ڕەخنە لە ئیدارەیەک، نکۆڵیکردن لە مافەکانی ئەو خەڵکە نییە کە لەژێر بەڕێوەبردنی ئەودان؛ بەرپرسانیش نابێت لە پشت ناوی کۆمەڵگەیەکەوە لە لێپرسینەوە ببەخشرێن.
ناسنامە، مافی هەڵبژاردن و بەشداری
ڕاگەیاندنی ١٩٩٢ی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی مافەکانی تاکە سەر بە کەمینە نیشتمانی یان نەتەوەیی و دینی و زمانییەکان، جەخت لە پاراستنی ناسنامەیان و بەهرەمەندبوونی ئازادانە لە کەلتوور و دین و زمان دەکاتەوە. ئەم ڕاگەیاندنە هەروەها بەشداریی کاریگەر و پەیوەندیی ئازاد و ئاشتییانەی نێوان تاکەکانی کەمینەکان بە فەرمی دەناسێت. بەپێی ڕوونکردنەوەی کتێبخانەی یاسای نێودەوڵەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەم بەڵگەنامەیە بەخۆی پابەندکەر نییە، بەڵام چوارچێوەیەک بۆ سەرنجدان بە مافەکانی کەمینەکان دابین دەکات. ڕاگەیاندنی مافەکانی کەمینەکان و ڕوونکردنەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان.
لەم بنەمایەوە، گفتوگۆی سیاسی نابێت ببێتە پێشبڕکێیەک بۆ سەلماندنی ڕەسەنایەتی یان بێ‌بەهاکردنی ڕەچەڵەکی کەسانی تر. هیچ هاووڵاتییەک بۆ بەهرەمەندبوون لە ئاسایش و مافی بەشداری نابێت ناچار بکرێت گێڕانەوەی مێژوویی ڕکابەرەکەی قبوڵ بکات. لێکۆڵینەوە لە ڕابردوو جێگەی خۆی هەیە، بەڵام ناتوانرێت مافەکانی ئەمڕۆی مرۆڤەکان بە ئەنجامەکەی مەرجدار بکرێن. داواکاریی پاراستنی زمانی کوردی لەگەڵ داواکاریی پاراستنی زمان و کەلتووری ئاشووری ناکۆک نییە. سیاسەتێکی دادپەروەرانە پێویستە دەرفەتی ئامادەبوون و هەڵبژاردن بە هەردووکیان بدات.
لە ڕووماڵی میدیاییشدا پێویستە جیاوازییەکی ڕوون لەنێوان هەواڵی بەڵگەدار، ئەو بانگەشەیەی کە دەدرێتە پاڵ کەسێک و ڕای نووسەردا هەبێت. وێنەیەک بێ سەرچاوەی پشکنین‌هەڵگر، هەژمارێکی نەناسراو یان گواستنەوەی قسەیەک کە لە دەوروبەرەکەی بڕابێتەوە، بنەمایەکی بەس بۆ بەستنەوەی توندوتیژی بە کۆمەڵگەیەک نییە. پێشنیاری کرداریی ئەم وتارە بریتییە لە چڕکردنەوەی سەرنج لەسەر ناوی دامەزراوەی بڕیاردەر، کاتی ڕووداو، بەڵگە هەڵسەنگاندن‌هەڵگرەکان و مافی وەڵامدانەوە. سەبارەت بە داهاتووی پەیوەندیی کورد و ئاشوورییەکان، پێوەری خوازراو پێویستە ژیانی ئارام، دەستگەیشتنی یەکسان بە خزمەتگوزارییەکان و دەرفەتی ناڕەزایی ئاشتییانە بۆ هەمووان بێت.
تێبینیی دەستەی نووسەران: ئەم وەشانە لەسەر بنەمای سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکان نووسراوەتەوە؛ بەشە شیکارییەکان بۆچوونی دەستەی نووسەران دەردەبڕن.