Parastina mafên Kurdan li Sûriye û Iraqê divê li ser ewlehî, azadiya siyasî û rûmeta mirovan be. Heman pîvan divê ji bo Asûrî û civakên din jî derbasdar bimîne. Nakokiyên li ser rêveberiya herêmî, rola hêzên çekdar an pêşeroja axan dikarin eşkere û heta bi tundî bên rexnekirin; lê girêdana kiryara partiyekê, fermandarekî an nivîskarekî bi etnîsîteyeke tevahî ve derfeta darazeke rast ji holê radike. Nêrîna vê gotarê ew e ku piştgiriya gelê Kurd dema xurtir dibe ku mafên cîranên wan jî bên naskirin.

Efrîn: rexneya berpirsiyarên diyarkirî, piştgiriya sivîlan

Human Rights Watch di rapora xwe ya 14 Hezîrana 2018an de destdanîn, talan û wêrankirina milkên sivîlên Kurd li Efrînê bi komên çekdar ên Artêşa Azad a Sûriyeyê yên bi piştgiriya Tirkiyeyê ve girê da. Ji bo lêkolîna du dosyeyan, sazî bi xwediyên milkan ên koçberbûyî re hevpeyvîn kir û wêneyên milkan vekoland. Navên her du komên Ehrar el-Şerqiyê û Ceyş el-Şerqiyê di vê lêkolînê de tên. Rapor herwiha ragihîne ku Ehrar el-Şerqiyê berpirsiyarî red kir û girtina çend gumanbaran ragihand. Ev encam bi heman bûyer û kiryarvanên hatine vekolînkirin ve girêdayî ne. Rapora Human Rights Watch li ser milkên sivîlan li Efrînê.

Ji nêrîna parastina mafên Kurdan ve, pirsên bingehîn divê derbarê vegerandina milkan, lêkolîna gilîyan û hesabpirsîna ji berpirsiyaran de bin. Nasnameya etnîkî ya şahidekî an rexnegirekî şûna belgeyê nagire. Herwiha, dijberiya kesekî bi rêxistineke Kurdî re bi xwe ne delîla piştgiriya wî ya ji bo êşandina sivîlan e. Rexneya helwestên ku mafên Kurdan paşguh dikin divê gotin û çarçoveya heman helwestê zelal bike û derfeta bersivê jî bide. Gelemperîkirina sûcdarkirinê li ser Asûriyan balê ji berpirsiyariya kiryarvanên diyarkirî dûr dixe.

Iraq: hesabpirsîn beşek ji parastina xwerêvebirinê ye

Rapora Human Rights Watch a Mijdara 2009an li ser herêmên nakokî yên Nînewayê, zexta li kêmaran ji bo ragihandina dilsoziya siyasî û bûyerên girtina keyfî û tirsandinê ji aliyê rayedarên Kurd ve belge kir. Ev sazî di lêkolîna kuştina xiristiyanên Mûsilê ya sala 2008an de delîlên tevlêbûna rasterast a Kurdan nedît. Xwendina van her du encaman bi hev re pêwîst e: divê belgeyên binpêkirina mafan bên vekolînkirin û îdiayeke ku ji delîlan derbas dibe jî neyê qebûlkirin. Ev rapora dîrokî nayê hesibandin wek raveya xweber a rewşa îroyîn. Rapora «Li ser zemîneke nazik», Human Rights Watch.

Ji bo parêzvanên xwerêvebirina Kurdistanê, pejirandina lêkolîna serbixwe ya kiryarên rayedaran dikare beşek ji xurtkirina bawerbariya saziyên hilbijartî be. Hemwelatiyê Asûrî divê bikaribe li ser milk, dibistan, ziman an kiryarên hêzên ewlehiyê gilî bike, bêyî ku ji wî bê hêvîkirin ji nasnameya xwe dûr bikeve. Heman azadî divê ji bo hemwelatiyê Kurd li ber her desthilateke herêmî an navendî jî hebe. Rexneya rêveberiyekê redkirina mafên mirovên di bin rêveberiya wê de nîne; berpirsiyar jî divê li pişt navê civakekê ji hesabpirsînê azad nebin.

Nasname, mafê hilbijartinê û beşdarî

Daxuyaniya Neteweyên Yekbûyî ya sala 1992an li ser mafên kesên ji kêmarên neteweyî an etnîkî, olî û zimanî, li ser parastina nasnameya wan û sûdwergirtina azad ji çand, ol û ziman tekez dike. Ev daxuyanî beşdariya bi bandor û têkiliyên azad û aştiyane yên di navbera kesên ji kêmaran de jî nas dike. Li gorî raveya Pirtûkxaneya Hiqûqa Navneteweyî ya Neteweyên Yekbûyî, ev belge bi xwe ne girêdar e, lê çarçoveyekê ji bo baldariya li ser mafên kêmaran peyda dike. Daxuyaniya mafên kêmaran û raveya Neteweyên Yekbûyî.

Li ser vê bingehê, nîqaşa siyasî divê nebe pêşbaziya îspatkirina reseniyê an bêqîmetkirina eslê kesên din. Tu hemwelatî ji bo ewlehî û mafê beşdariyê divê neçar nebe ku çîroka dîrokî ya hevrik qebûl bike. Lêkolîna dîrokê cihê xwe heye, lê mafên mirovên îroyîn nayên şertdarkirin bi encama wê ve. Daxwaza parastina zimanê Kurdî bi daxwaza parastina ziman û çanda Asûrî re ne li dijî hev e. Siyaseteke dadmend divê ji her duyan re derfeta hebûn û hilbijartinê bide.

Di ragihandina medyayê de jî divê di navbera nûçeya belgekirî, îdiaya ku bi çavkaniyekê ve tê girêdan û nêrîna nivîskar de cudahiyeke zelal hebe. Wêneyeke bê jêdera vekolînbar, hesabekî nenaskirî an jêgirtineke ji çarçoveya xwe qutkirî ne bingeheke têr in ji bo girêdana tundiyê bi civakekê ve. Pêşniyara pratîk a vê gotarê ew e ku bal li ser navê saziya biryarder, dema bûyerê, belgeyên nirxandinbar û mafê bersivê be. Derbarê pêşeroja têkiliyên Kurd û Asûriyan de, pîvana xwestî divê jiyana ewle, gihîştina wekhev a xizmetan û derfeta dijberiya aştiyane ji bo hemûyan be.

Nîşe ya desteya nivîsê: Ev guherto bi bikaranîna çavkaniyên girêdayî ji nû ve hatiye nivîsandin. Rexneyên siyasî bi îdiayên diyarkirî û belgekirî ve hatine sînorkirin; gelemperîkirinên etnîkî, îdiayên nepiştrastkirî û wêneyên nehatine piştrastkirin hatine rakirin.