پوختە
ژنانی کورد ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان لە مێژوودا گێڕاوە کە زۆرجار پشتگوێ خراوە؛ وەک جەنگاوەر، چالاکوان و کەسایەتیی کولتووری بەشدارییان کردووە. لە شەڕکەرە ئەفسانەییەکانەوە تا چالاکوانانی ئەمڕۆ، لە ڕێگەی پەروەردە، توانامەندکردن و بەشداری لە بزووتنەوە چارەنووسسازەکاندا کۆمەڵگەی کوردییان داڕشتووە. چیرۆکەکانیان خۆڕاگری و بەهێزی ڕەنگ دەدەنەوە و تیشک دەخەنە سەر گرنگیی یەکسانیی ڕەگەزی و پاراستنی کولتوور لە کوردستانی ئەمڕۆدا.
ناوەڕۆک
ژنە کوردە کاریگەرەکان لە مێژوودا
بەشدارییە کولتوورییەکانی ژنانی کورد
ڕۆڵی ژنانی کورد لە بزووتنەوە مێژووییەکاندا
- بزووتنەوە سەرەکییەکان کە ژنانی کورد تێیاندا بەشدارن
- چیرۆکەکانی سەرکەوتن لە کوردستانی ئەمڕۆدا
- ژنانی کورد لە مێژوودا چ ڕۆڵێکیان لە کۆمەڵگەکەیاندا گێڕاوە؟
- کێ لە ژنە کوردە دیارەکانی مێژوون؟
- ژنانی کورد چۆن بەشدارییان لە شەڕ و بەرگریدا کردووە؟
- پەروەردە بۆ ژنانی کورد چ گرنگییەکی هەیە؟
- ژنانی کورد ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبنەوە؟
گێڕانەوەی مێژووی کورد دەوڵەمەندە و بە چیرۆکەکانی خەبات، خۆڕاگری و بەشدارییە بەرچاوەکانی پیاوان و ژنان بە یەکەوە ڕچنراوە. بەڵام ڕۆڵی ژنانی کورد زۆرجار لە سێبەردا ماوەتەوە، سەرەڕای کاریگەریی بەرچاویان لەسەر مێژووی کورد. لە جەنگاوەرەکانەوە تا سیاسەتمەداران، ئەم ژنانە لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا ڕێگایان خۆش کردووە، نەریتە کۆمەڵایەتییە باوەکانیان خستووەتە بەربەرەکانێ و نوێنەرایەتیی کەسایەتییە گشتییە کوردەکانیان پێش خستووە. لەم بابەتەی بلۆگەکەدا، لە ژیان و بەشداریی هەندێک لە بەرچاوترین کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان دەکۆڵینەوە و دەبینین بەهێزیی ئەم پێشەنگانە چۆن کرۆکی کولتوور و میراتی کوردستان ڕەنگ دەداتەوە.
ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا
بە درێژایی مێژوو، ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا زۆرجار ڕۆڵی تایبەتیان هەبووە کە بەهێزی و گرنگیی کولتووری تێکەڵ دەکات. لە خێزانی نەریتیی کوردیدا، ژنان تەنها وەک چاودێر نابینرێن، بەڵکو وەک پەروەردەکار و بڕیاردەرە سەرەکییەکانیش دەبینرێن. ئەم ڕۆڵە بنەڕەتییە زەمینەی بۆ ژمارەیەکی زۆر لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی خۆش کردووە، کە دەنگی ژنان تێیاندا بۆ داڕشتنی بڕیارەکانی کۆمەڵگە و هاندانی گۆڕان زۆر گرنگ بووە.
ژنانی کورد وەک جەنگاوەر
وێنەی ژنی کورد وەک جەنگاوەر تەنها وێناکردنێکی نوێ نییە، بەڵکو ڕەگی بە قووڵی لە مێژووی کورددا هەیە. یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکانی ئەم بوارە هێرۆیە (بە کوردی: هێرۆ)، کە کەسایەتییەکی ئەفسانەییە و زۆرجار لە شیعر و فۆلکلۆردا ڕێزی لێ دەگیرێت. چیرۆکی هێرۆ هێمای ئازایەتی و بەشداریی گرنگی ژنانە لە بەرەنگاربوونەوەی چەوساندنەوە و خەبات بۆ مافەکانیاندا.
لە سەردەمی ئێستادا، ژنانێکی وەک شەڕکەرەکانی YPJ (یەکینەکانی پاراستنی ژنان) وەک هێمای ئازایەتیی ژنان لە دژی ستەمکاری دەرکەوتوون. ئەم یەکینەیە تەنها ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە شەڕی دژی داعشدا نەگێڕاوە، بەڵکو تێڕوانین بۆ ژنان لە بواری سەربازیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا گۆڕیوە. ئازایەتی و شێلگیریی ئەم ژنانە ڕۆحی کەسایەتییە مێژووییە کوردە بێژمارەکان دەنگ دەداتەوە کە بۆ ئازادی و مافی دیاریکردنی چارەنووس خەباتیان کردووە.
ژنە کوردە کاریگەرەکان لە مێژوودا
بە درێژایی سەردەمەکان، ژمارەیەکی زۆر لە ژنانی کورد بوونەتە کەسایەتیی زۆر گرنگ لە کۆمەڵگەکانیان و چوارچێوەی فراوانتری سیاسەتدا. ئەمانە چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کوردی دیارن کە میراتەکانیان هێشتا ئیلهامبەخشن:
نازیک ئەلمەحفوز: داکۆکیکارێکی مافەکانی ژنانی کورد لە سەرەتای سەدەی 20، کە بە گەرموگوڕی بۆ پەروەردە و توانامەندکردنی ژنان لە کوردستان خەباتی کرد.
د. شەهناز خوسرەوی: پزیشک و چالاکوانێکی سیاسیی دیار؛ د. خوسرەوی نوێنەرایەتیی ژنی کوردی خوێندەواری ئەمڕۆ دەکات و نموونەی پابەندبوونە بە تەندروستی و پرسە کۆمەڵایەتییەکان.
فاطمە سۆران: فەرماندەیەکی ژنی ئەفسانەیی لە کاتی ڕاپەڕینە دروزی–کوردییەکانی لوبنان، کە سەرکردایەتیی بێباکانەی زۆر کەسی هان دا بەشداریی خەبات بۆ ئازادی بکەن.
حەوا نارین: چالاکوانێکی سەردەمی ئێستا؛ نارین ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان، یەکسانیی ڕەگەزی و ئاشتی لە ناوچە کوردییەکاندا گێڕاوە.
بەشدارییە کولتوورییەکانی ژنانی کورد
بەشداریی ژنان لە سنووری مەیدانی شەڕ تێدەپەڕێت؛ ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان لە پاراستن و پەرەپێدانی کولتوور و میراتی کوردستاندا هەبووە. وەک چیرۆکبێژ، شاعیر و مۆسیقار کار دەکەن و فۆلکلۆری کوردی لە نێوان نەوەکاندا زیندوو ڕادەگرن. لە خێزانە نەریتییە کوردییەکاندا، چیرۆکگێڕانەوە دەبێتە ئامرازێک بۆ پەروەردە و گواستنەوەی کولتوور:
«لە ڕێگەی هەر چیرۆک و گۆرانییەکەوە، ژنانی کورد ڕۆحی خۆڕاگری و شانازی دەگوازنەوە کە میراتەکەمان پێناسە دەکات.»
ژنان لە دەربڕینی هونەرییشدا بەشدارن و جل و کاری دەستیی نەریتی دروست دەکەن کە ئەو نەخشە ورد و ئاڵۆزانە و هێمایانە ڕەنگ دەدەنەوە کە نوێنەرایەتیی ناسنامەی کوردی دەکەن. لە ڕێگەی هونەر و چیرۆکگێڕانەوە، پەیوەندییەکانی کۆمەڵگە و بەها کۆمەڵایەتییەکان بەهێز دەکەن و مێژووە دەوڵەمەندەکەیان و گێڕانەوە کولتوورییەکان دەپارێزن.
ڕۆڵی ژنانی کورد لە بزووتنەوە مێژووییەکاندا
لە سەرەتای سەدەی 20ەوە تا چوارچێوە سیاسییەکەی ئەمڕۆ، ژنانی کورد وەک بەشداربووی چالاک لە بزووتنەوە مێژووییە گرنگەکانی کورد و دیپلۆماسیدا ماونەتەوە. دامەزراندنی ڕێکخراوەکانی وەک یەکێتیی ژنانی کورد و بەشداری لە پارتە سیاسییەکاندا پابەندبوونیان بە داکۆکیکردن لە مافەکانیان و دۆزی فراوانتری کورد پیشان دەدات. چالاکییەکانیان هێشتا کاریگەریی درێژخایەنی هەیە و بەشداری لە خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان لە ئاستی نەتەوەیی و نێودەوڵەتیدا دەکەن.
بزووتنەوە سەرەکییەکان کە ژنانی کورد تێیاندا بەشدارن
چەند بزووتنەوەیەکی مێژووییی گرنگ بەشداریی ژنانی کوردیان بەخۆوە بینیوە:
بەئاگاهاتنەوەی نەتەوەیی کورد (دەیەی 1920): بەشداریی ژنان لە گفتوگۆ سیاسییەکان و پلاندانانی ستراتیژییەکان ڕۆڵە بنەڕەتییەکەیان لە بەرەنگاربوونەوەی هێزە کۆڵۆنیالییەکاندا خستە ڕوو.
ڕاپەڕینی 1991: دوای شەڕی کەنداو، ژنان شان بە شانی پیاوان چەکیان هەڵگرت و لە ماوەی ئاژاوەکەدا بەرپرسیاریی بەرگری و هەوڵە مرۆییەکانیان گرتە ئەستۆ.
بەشداریی سیاسیی سەردەمی ئێستا: لەگەڵ سەرهەڵدانی پارتە سیاسییەکان لە دەیەی 2000دا، ژنان ڕێڕەوە سیاسییەکانیان داڕشتووە و نوێنەرایەتییان لە دامەزراوە حکومییەکاندا بەدەست هێناوە.
توانامەندکردن و پەروەردە
یەکێک لە ڕێگا سەرەکییەکانی ئەو گۆڕانەی ژنانی کورد دروستیان کردووە، توانامەندکردن و پەروەردەیە. خەبات بۆ پەروەردەی کچان لە ناوچە کوردییەکاندا هێمای خەباتێکی فراوانترە بۆ یەکسانی. ڕێکخراو و دەستپێشخەری سەریان هەڵداوە کە جەخت لە دابینکردنی دەرفەتی فێربوون، لێهاتووییی سەرکردایەتی و ڕاهێنانی داکۆکیکردن دەکەنەوە. پەروەردە ئامرازێکی بەهێزە بۆ شکاندنی بازنەکانی چەوساندنەوە و ڕوونکردنەوەی ڕۆڵە ڕەگەزییە نەریتییەکان. ژنانی کورد، بە پابەندبوون بە پەروەردەوە، دەرفەتە نوێیەکان لەباوەش دەگرن و هەوڵ دەدەن چارەنووسی خۆیان داڕێژن.
ئەمڕۆ لە کوێین؟
لە سەردەمی ئێستادا، خەبات بۆ یەکسانیی ڕەگەزی لە کۆمەڵگەی کوردیدا بەردەوامە. چالاکوانان هێشتا لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا داکۆکی لە مافەکانی ژنان دەکەن و تیشک دەخەنە سەر پرسەکانی وەک توندوتیژیی ناوماڵ، نوێنەرایەتیی سیاسی و سەربەخۆییی ئابووری. دەرکەوتنی ژنانی کورد لە ڕۆڵەکانی سەرکردایەتیدا هێمای دوورکەوتنەوەیە لە سنوورە مێژووییەکان و کۆمەڵگەیەکی لە گەشەدا ڕەنگ دەداتەوە کە پابەندە بە گرتنەوەی هەمووان.
چیرۆکەکانی سەرکەوتن لە کوردستانی ئەمڕۆدا
ئەمینە خەلیل: خاوەنکارێکی سەرکەوتوو کە بازرگانیی تایبەتیی خۆی دەست پێ کرد و بۆ ژنانی کۆمەڵگەکەی دەرفەتی کاری ڕەخساند.
لیلا ڕەشید: نووسەر و چالاکوانێک کە بلۆگ و کتێبەکانی مافەکانی ژنان و ناسنامەی کولتوورییان باس کردووە، هۆشیارییان پەرە پێ داوە و داکۆکییان لە گۆڕان کردووە.
شیرین عەسکەر: کەسایەتییەکی سیاسی کە ئامانجی توانامەندکردنی کچە گەنجەکانە لە ڕێگەی پەروەردەوە و دەستپێشخەری هان دەدات تا دڵنیا ببێتەوە دەستیان بە خوێندنی باش دەگات.
داهاتوو چاوەڕوانە
کاتێک ڕوو لە داهاتوو دەکەین، نابێت کاریگەریی ژنانی کورد لە مێژوودا کەم بنرخێنین. ڕێگایان بۆ ئەوانی دیکە خۆش کردووە تا بە شوێنیاندا بڕۆن و میراتێکی توانامەندکردنیان داڕشتووە کە سنووری نەوەکان تێدەپەڕێنێت. لەگەڵ هەر دەستکەوتێکی نوێی ژنان لە کوردستان، جا لە هونەر بێت، سیاسەت یان چالاکوانی، ئەم میراتە هێشتا گەشە دەکات.
گرنگە دان بەو پێشەنگ و جەنگاوەرانەدا بنێین و ڕێزیان لێ بگرین، چونکە کلیلی تێگەیشتن لە کرۆکی ڕاستەقینەی کولتوور و میراتی کوردستانیان لەدەستدایە. دەبێت چیرۆکەکانی بەشداریی ژنە ئازاکان بگێڕدرێنەوە، هاوبەش بکرێن و بپارێزرێن، چونکە ڕۆحی خۆڕاگری و بەهێزی دەنوێنن کە ناسنامەی کوردی پێناسە دەکات.
کەواتە، لە کاتێکدا بەردەوام لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی دەکۆڵینەوە، با گێڕانەوەکانی ئەو ژنە دیارانە بەرز ڕابگرین کە سەرهەڵدانی سەردەمێکی نوێیان پیشان داوین؛ سەردەمێک کە یەکسانیی ڕەگەزی بتوانێت تێیدا گەشە بکات و کولتوور لە ڕێگەی دەنگی هەر تاکێکەوە بپشکوێت. ئەو هەموو ژنانە لەباوەش بگرن و داکۆکییان لێ بکەن کە بۆ داهاتوویەکی ڕووناکتر لە کوردستان خەباتیان کردووە و هێشتا خەبات دەکەن!
پرسیارە باوەکان
ژنانی کورد لە مێژوودا چ ڕۆڵێکیان لە کۆمەڵگەکەیاندا گێڕاوە؟
ژنانی کورد لە مێژوودا ڕۆڵە تایبەتەکانی چاودێری، پەروەردەکاری و بڕیاردەریی سەرەکییان هەبووە و کاریگەریی بەرچاویان لەسەر مێژوو و بزووتنەوەکانی کورد داناوە.
کێ لە ژنە کوردە دیارەکانی مێژوون؟
کەسایەتییە دیارەکان نازیک ئەلمەحفوزی داکۆکیکاری مافەکانی ژنان، د. شەهناز خوسرەوی پزیشک و چالاکوان، فاطمە سۆرانی فەرماندەی ئەفسانەیی و حەوا نارینی داکۆکیکاری مافەکان لە سەردەمی ئێستادا دەگرنەوە.
ژنانی کورد چۆن بەشدارییان لە شەڕ و بەرگریدا کردووە؟
ژنانی کورد بە درێژایی مێژوو وەک جەنگاوەر وێنا کراون؛ نموونەی سەردەمی ئێستا شەڕکەرەکانی YPJن کە لە دژی داعش جەنگاون و تێڕوانین بۆ ژنان لە ڕۆڵە سەربازییەکاندا گۆڕیوە.
پەروەردە بۆ ژنانی کورد چ گرنگییەکی هەیە؟
پەروەردە بۆ ژنانی کورد زۆر گرنگە، چونکە توانامەندیان دەکات، یارمەتیدەرە بۆ شکاندنی بازنەکانی چەوساندنەوە و یەکسانیی ڕەگەزی پەرە پێ دەدات و ڕێگایان پێ دەدات چارەنووسی خۆیان داڕێژن.
ژنانی کورد ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک دەبنەوە؟
ئەمڕۆ ژنانی کورد هێشتا ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەکانی وەک توندوتیژیی ناوماڵ، کەمیی نوێنەرایەتیی سیاسی و پێویستیی سەربەخۆییی ئابووری دەبنەوە، بەڵام بە چالاکی کار دەکەن بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسانە.