نانێ تیری: نانی کۆچەری کوردی و ئاگری بەیانیی هەکاری
پێش بەیانی لە بەرزاییەکانی هەکاری، جۆلەمێرگ، کوردیترین و شاخاویترین ناوچەی باکوور، لەو شوێنەی لووتکەکانی زاگرۆس بە سنووری عێراقەوە دەنووسێن و سەرچاوەکانی دیجلە بە ساردی بە دۆڵە تەنگە بەردەکەلسییەکاندا دەڕۆن، ژنە کۆچەرەکان بەیانی دەست پێ دەکەن. کۆچەر بە کوردی واتە کۆچەر، و کۆچەرەکانی هەکاری و شرناخ دوایین کۆمەڵگە شوانییەکانی شاخە کوردییەکانن کە کۆچی وەرزی دەکەن؛ ئەو خەڵکەی لەگەڵ مەڕوماڵاتەکانیان لە نێوان لەوەڕگە نزمەکانی زستان و زۆزانە بەرزەکانی هاویندا دەجووڵێن و کەلتووری خۆیان لەگەڵ دەگوازنەوە، وەک چەندین سەدەی پێشوو. بەیانی بە هەمان شێوازی هەمیشە دەست پێ دەکات؛ بزن و مەڕەکان دەدۆشرێن و شیرەکە دەخرێتە مەنجەڵی سەر ئاگر، و کاتێک کاری مەنجەڵەکە تەواو دەبێت، ئاگرەکە هێشتا داغە. هەمان ئاگر کە شیرەکەی کوڵاند، نانی بەیانی نان دەکات. ئەو نانە نانێ تیرییە، کە بە نانی پەڕەییش ناسراوە؛ نانێکی بازنەیی تەنک و تەخت و بێ خەمیرە کە ڕاستەوخۆ لەسەر ئاگری کراوە نان دەکرێت. هەویرەکە بە دەست تەنک دەکرێتەوە و لەسەر گەرمی دادەنرێت تا پف دەکات و لە خاڵی بچووکدا ڕەش دەبێتەوە و پڕ دەبێت لە بۆنی بەیانیی شاخ. نانی چادەرگەی کۆچەرە؛ نانی تەنووری گڵیی گوندی نیشتەجێ نییە، کە پێویستی بە تەنوورێکی دروستکراو و کۆمەڵگەیەک هەیە چاودێریی بکات، بەڵکو نانی ئاگری کۆچەرییە، کە تەنها پارچەیەک هەویری تەخت و ئەو گەرمییەی پێشتر هەیەی دەوێت. خێزانە کۆچەرەکانی هەکاری و شرناخ نانێ تیری لەگەڵ پەنیری تازە و کەرەی تازە دەخۆن، کە هەردووکیان لە هەمان بەیانیدا لە هەمان دۆشین دروست کراون، لە دەوری ئاگرێک کە پێش هەڵهاتنی خۆر داگیرساوە. ئەمە سەد و سی و چوارەم وتاری زنجیرەکەیە. هەکاری، جۆلەمێرگ، پێشتر لەم زنجیرەیەدا نەهاتووە. ئێستا بە نان و کۆچەرەکانیەوە دێتە ناوی.
خاڵە سەرەکییەکان
• نانێ تیری نانە تەختە تەنکەکەی کۆچەرە؛ شوانە کۆچەرە کوردەکانی هەکاری (جۆلەمێرگ) و شرناخ
• لەسەر هەمان ئاگر نان دەکرێت کە شیری بەیانیی پێ کوڵێندراوە؛ ڕاستەوخۆترین نەریتی نان لە جیهانی کوردیدا
• لەگەڵ پەنیری تازەی کۆتەج و کەرەی تازە دەخورێت، کە هەمان بەیانی لە چادەرگەی بەرزاییەکانی کۆچەر دروست کراون
• نانی کۆچەری وێنەی نانی کوردی تەواو دەکات؛ تەنوور بۆ گوندی نیشتەجێ و نانێ تیری بۆ چادەرگەی شاخ
زانیارییە خێراکان
ناو: نانێ تیری؛ نانی پەڕەیی، نانی تەختی تەنک کە لەسەر ئاگری کراوە نان دەکرێت (نان = نان؛ تیری = تەنک / پەڕەیی)
خەڵک: کۆچەر؛ شوانە کۆچەرە کوردەکانی هەکاری (جۆلەمێرگ) و شرناخ کە کۆچی وەرزی دەکەن
پێکهاتە: ئارد و ئاو؛ هەویری تەنکی بێ خەمیرە کە بە دەست تەخت دەکرێتەوە و ڕاستەوخۆ لەسەر ئاگری کراوە نان دەکرێت
لەگەڵ چی دەخورێت: پەنیری تازەی کۆتەج (لۆر / چۆکەلەک)، کەرەی تازە، هەندێک جار هەنگوین یان شیرە؛ ژەمی بەیانیی چادەرگەی بەرزاییەکان
هەمان ئاگر
لە چادەرگەی کۆچەردا هیچ شتێک بەفیڕۆ ناچێت؛ نە ئاژەڵ و نە شیر و نە ئاگر. ئەو ئاگری بەیانییەی شیر بۆ ماست و پەنیری ڕۆژەکە گەرم دەکات، کاتێک مەنجەڵی شیر لادەبرێت هێشتا داگیرساوە. ژنان هەویرەکە لەسەر قوماشێک کە بەسەر زەویدا ڕاخراوە تەنک دەکەنەوە؛ ئارد و ئاو و هیچ شتێکی دیکە، بە خێرایی تێکەڵ دەکرێن و دەشێلێنرێن تا دەبنە پەڕەیەکی لووس؛ دواتر لەسەر گەرمی دایدەنێن. نانێ تیری بە خێرایی نان دەبێت؛ خولەکێک و ڕەنگە کەمتریش، ڕووەکە پف دەکات و لەو خاڵانەی بەر ئاگرەکە دەکەوێت قاوەیی دەبێتەوە و نانەکە ئامادەیە. لەسەر گەرمی لادەبرێت و دەستبەجێ، هێشتا گەرم، دەخورێت لەگەڵ پەنیری تازەی دروستکراو لە شیری ئەو بەیانییە و کەرەی تازەیەک کە ژنە کۆچەرەکان لە مەشکدا لەو قەیماغەی بە شەو دەکەوێتە سەر شیر دەیدوێنن. نان و پەنیر و کەرە؛ هەموویان لە کاری هەمان بەیانی دروست کراون و هەموویان پێش ئەوەی خۆر بە تەواوی بەسەر لووتکەکانی هەکاریدا هەڵبێت ئامادەن. ئەمە ڕاستەوخۆترین بەرهەمهێنانی خواردنە لە جیهانی کوردیدا. لە نێوان ئاژەڵ و ئاگر و نانی سەر قوماشدا هیچ هەنگاوێکی ناوەندی نییە؛ نە دانەوێڵەی هەڵگیراو و نە بەرهەمی شیری پارێزراو و نە بازاڕ. هەموو شتێک لەوەوە دێت کە لێرەیە، ئێستا، ئەم بەیانییە. نانی تەنووری گوندی نیشتەجێ، ئەو نانەی بە دیواری گڵیی داغی تەنووری هاوبەشدا نان دەکرێت و ژنان پێش بەیانی کۆ دەبنەوە بۆ نۆرەگرتن لە تەنوور، نانێکە کە پێویستی بە ژێرخان هەیە؛ تەنوورێکی دروستکراو و کۆمەڵگەیەکی هاوبەشی دەکات و ژیانێکی نیشتەجێ کە لە دەوریدا ڕێک خراوە. نانێ تیری تەنها ئاگر و دەستی دەوێت. نانی خەڵکێکە کە دەجووڵێن.
کۆچەر و چێشتخانەی شاخ
کۆچەرەکان یەکێکن لە دوایین کۆمەڵگە شوانییە کۆچەرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە هاویندا لەگەڵ مەڕوماڵاتەکانیان بەرەو زۆزانە بەرزەکان دەڕۆن؛ هەمان لەوەڕگە وەرزییەکان کە ئەم زنجیرەیە دووانی ڕوون و کۆکردنەوەی هەنگوینی کێویی و دروستکردنی پەنیری گیاداری تێیاندا داناوە؛ لە زستانیشدا بۆ زەوی نزمتر دادەبەزن. کەلتووری خواردنیان بەوە شێوە دەگرێت کە ئاژەڵ دەیبەخشێت و شاخ دابینی دەکات و چادەرگەیەکی گوازراوە دەتوانێت بەبێ چێشتخانە بەرهەمی بهێنێت. هەکاری / جۆلەمێرگ، شاخاویترین پارێزگای باکوور و ئەوەی کە لە باشووری ڕۆژهەڵاتدا دوورترینە، ئەو شوێنەیە کە کەلتووری کۆچەر تێیدا بە باشترین شێوە ماوەتەوە؛ پارێزگاکە سنووری لەگەڵ عێراق هەیە و لووتکەکانی زیاتر لە چوار هەزار مەتر بەرزن و دۆڵەکان لە بەرزاییە بەرزترەکاندا ئەوەندە لێژ و ساردن کە بۆ کشتوکاڵی نیشتەجێ ناگونجێن. لێرە خواردنی کۆچەر خواردنی بەرهەمی شیرە؛ شیر و ماست و پەنیری تازە و ڕۆنی پاککراوە؛ هەروەها خواردنی نانە، نانێ تیری لە بەیانیدا و هەندێک جار نانی پەڕەیی هەڵگیراو کە بۆ چەند ڕۆژێک لەنێوان قوماشدا دەپارێزرێت. بەڵگەنامەکانی GoTürkiye سەبارەت بە خواردنە نەریتییەکانی هەکاری چێشتلێنانێک وەسف دەکەن کە بەرزایی و هەوڵ شێوەیان پێ داوە؛ شۆربای گەنمی شکاو و گۆشتی سوور بۆ بەهێزکردنی ئەو خەڵکەی لە بارودۆخی سەختی شاخدا کار دەکەن؛ ژەمێکی دەوڵەمەندی بەیانی لە بەرهەمی شیر و نان؛ دۆغەبا، چێشتی ئاڵۆزی گەنم و ماست کە ئامادەکردنی چەندین کاتژمێر دەخایەنێت؛ و لالاپەت، شیرینیی هەویری سوورکراوە بۆ ئاهەنگ. لە ناوەندی هەموویاندا ئاگرە و بەیانیش نانێ تیری لەسەر ئاگرە؛ نانێک کە لە زەوی تەنها مشتێک ئارد و لە چێشتلێنەر تەنها کەمێک کاتی پێش هەڵهاتنی خۆر دەخوازێت.
پرسیارە باوەکان
نانێ تیری چییە؟
نانێ تیری (نانی پەڕەیی) نانە تەختە تەنکە بێ خەمیرەکەی کۆچەرە، شوانە کۆچەرە کوردەکانی هەکاری (جۆلەمێرگ) و شرناخ. لە ئارد و ئاو دروست دەکرێت و بە دەست تەنک دەکرێتەوە و ڕاستەوخۆ لەسەر ئاگری کراوە نان دەکرێت؛ نانی بەیانیی چادەرگەی بەرزاییەکانە، کە لەسەر هەمان ئاگری کوڵاندنی شیری بەیانی نان دەکرێت و دەستبەجێ لەگەڵ پەنیری تازە و کەرە دەخورێت.
کۆچەرەکان کێن؟
کۆچەرەکان شوانە کۆچەرە کوردەکانن کە کۆچی وەرزی لە نێوان لەوەڕگەکانی زستانی زەوی نزم و زۆزانە بەرزەکانی هاویندا دەکەن. لە ناوچەکانی هەکاری (جۆلەمێرگ) و شرناخی باکوور چڕ بوونەتەوە، کە شوانیی کۆچەری بە چالاکترین شێوە هێشتا تێیاندا دەکرێت. کەلتووری کۆچەر لە دەوری ئاژەڵ ڕێک خراوە؛ بزن و مەڕ و مانگا کە شیر و بەرهەمی شیر و گۆشت و خوری دەبەخشن، و جووڵەیان جووڵەی خودی کۆچەر لە ڕۆژژمێری شاخدا دیاری دەکات.
نانێ تیری چ جیاوازییەکی لەگەڵ نانی تەنووری گوندی نیشتەجێ هەیە؟
نانی تەنوور (نان و تەنوور) پێویستی بە تەنوورێکی گڵی هەیە کە لە ناو زەویدا دروست کراوە و کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێ چاودێریی دەکات و هاوبەشی دەکات و پێش بەیانی کۆ دەبنەوە بۆ نۆرەگرتن لە نانکردن. نانی گوندە؛ بەکۆمەڵ و بەستراو بە ژێرخان و بە شوێنێکی جێگیر. نانێ تیری تەنها ئاگری کراوە و پارچەیەک هەویری دەوێت. نانی جووڵەیە؛ ئاسان هەڵدەگیرێت و دەستبەجێ ئامادە دەکرێت و پێویستی بە تەنوور و کۆمەڵگە نییە و هەر کاتێک ئاگرەکە بە ئەندازەی پێویست داغ بێت نان دەکرێت. ئەمانە ئەو دوو نانە کوردییەن، یەکێکیان بۆ ژیانی نیشتەجێ و ئەوی دیکە بۆ ژیانی کۆچەری.
کۆتایی
نانێ تیری سەد و سی و چوارەم وتاری زنجیرەکەیە و ئەوەیە کە لە جۆلەمێرگەوە دێت. هەکاری سەختترین و دوورەدەستترین ناوچەی کوردییە؛ بەرزترین لووتکە و لێژترین دۆڵە تەنگەکان و ساردترین زستان و پارێزراوترین کەلتووری کۆچەری. خواردنەکەی خواردنی ئەو سەختییەیە؛ چڕ و بەهێزکەر، لەوە دروست دەکرێت کە ئاژەڵ دەیبەخشێت و ئاگر دابینی دەکات. نانێ تیری سادەترین نانی جیهانی کوردییە و ڕەنگە کۆنترینیش بێت؛ ئارد و ئاو و گەرمی بەو ڕیزبەندییە، پێش ئەوەی خۆر بە تەواوی هەڵبێت. دوای سەد و سی و چوار وتار، وێنەی نانی کوردی تەواوە. دوو نانی کوردی هەن؛ نانی تەنووری گوندی نیشتەجێ، تەنووری گڵی و ئاگری هاوبەش و ئەو ژنانەی پێش بەیانی کۆ دەبنەوە؛ و نانێ تیریی چادەرگەی کۆچەر، ئاگری کراوە و قوماشی تەختکردنەوە و هەمان بڵێسە کە شیرەکەی گەرم کرد. پێکەوە گەلێکی تەواو وەسف دەکەن؛ ئەوانەی مانەوە و ئەوانەی بەردەوام بوون لە جووڵە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Language Trainers UK ــ کۆچەرەکانی هەکاری و شرناخ: نانێ تیری کە لەسەر ئاگری شیری بەیانی نان دەکرێت