نان و تەنوور: نانە ڕۆژانە کوردییەکەی تەنوورە گڵینەکە

نان وشەی کوردییە بۆ نان و هەروەها وشەکەی خودی خواردنیشە. لە زۆر بەشی کوردستان، پرسیارکردن لەوەی کەسێک خواردنی خواردووە یان نا، پرسیارکردنە لەوەی نانی خواردووە یان نا؛ لە ماڵێکی کوردیدا وەڵامەکە تەنها کاتێک بەڵێیە کە نانی تازە دروست کرابێت. ئەو نانەی ئەم زنجیرەیە بە شێوە ئاهەنگییەکانی لە کەلانەی هەورامیی پڕکراوە و کادەی جوولەکەی کورد و نانە لوولکراوەکانی ڕۆژی خوانی سەیرانی شاخدا شوێنی کەوتووە، هەمیشە هاوڕەچەڵەکێکی سادەتر و ڕۆژانەتری هەبووە: نانە تەختەکەی هەر بەیانییەک لە تەنوور نان دەکرێت، ئەو فڕنە گڵینەی لە گۆشەی حەوشە یان بنەوەی چێشتلێنخانەدا دانراوە و بە یەک نۆرە نانکردن خێزانەکە بۆ چەندین ڕۆژ تێر دەکات. تەنوور فڕنێکی گڵینی لوولەییە، لە بەرد و گڵ بنیات نراوە و لە ناوەوە بە دار یان سەرگینی وشک گەرم دەکرێت و دیوارەکانی گەرما هەڵدەمژن تا دەدرەوشێنەوە. نانەوا، کە نزیکەی هەمیشە ژنێکی کوردە، تۆپەڵەیەک هەویر لەسەر بالیفێک دەکێشێت و لە دیوارە گەرمە ناوەکییەکەی دەدات، کە پێی دەنووسێت و لە ماوەی چەند خولەکێکدا نان دەکرێت، بەرامبەر گڵەکە پف دەکات و سوور دەبێتەوە. بە قولاپێکی درێژ لادەبرێت، هێشتا گەرمە و لەگەڵ پەنیر یان هەنگوین یان چەورێکی قەیماخ دەخورێت، یان دەکرێتە پارچە بۆ هەڵمژینی خورش. ژنێکی کورد کە لە تەنوور نان دەکات دەڵێت سەبەتەیەک نان بۆ خێزانەکەی بیست ڕۆژ دەمێنێتەوە؛ گونییەک ئارد کە بەم شێوەیە نان بکرێت، ماڵێک بۆ مانگێک تێر دەکات. نان خواردنی تەنیشت ژەمەکە نییە. خودی ژەمەکەیە. ئەمە سەد و نۆزدەهەمین وتاری زنجیرەکەیە و یەکەمینە کە نانە ڕۆژانە کوردییەکە و ئەو فڕنەی دروستی دەکات، دەکاتە ناوەندی لاپەڕەکە. تەندوور، کە بە کوردی تەنوورە، تەکنەلۆژیایەکی کۆنە کە لە سەرانسەری ناوچەکەدا هاوبەشە و نان خواردنی زۆر گەلە. ئەوەی کوردییە ئەم فڕنەیە بەو ناوە، لەم چێشتلێنخانانەدا، کە هەر بەیانییەک ئەم ژنانە نانی تێدا دەکەن.

خاڵە سەرەکییەکان

• نان وشەی کوردییە بۆ نان و بە مانایەکی فراوانتر بۆ خودی خواردن

• تەنوور (فڕنی گڵین) فڕنی نەریتیی نانی کوردییە؛ دەفرێکی گڵینی لوولەیی کە لە ناوەوە گەرم دەکرێت

• بە نەریت ژنانی کورد نانەکەی دەکەن؛ یەک نۆرە نانکردن دەتوانێت خێزانێک تا بیست ڕۆژ تێر بکات

• بۆ دیاسپۆرا گوازراوەتەوە؛ چێشتخانە کوردییەکانی دەرەوە تەنووری گڵین هاوردە دەکەن بۆ نانکردنی نانی ڕەسەن

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: نان؛ فڕنەکە تەنوورە (بە عەرەبی تەنوور، بە فارسی تەنوور؛ هەموویان لە هەمان ڕیشە کۆنەوە هاتوون)

فڕن: فڕنێکی گڵینی لوولەیی، لە ناو زەوی یان دیوار بنیات نراوە؛ بە دار یان سەرگینی وشک گەرم دەکرێت

چۆن دەخورێت: لەگەڵ هەر ژەمێک؛ لە نانی بەیانیدا لەگەڵ پەنیر و هەنگوین و قەیماخ؛ بۆ هەڵمژینی خورش لە نیوەڕۆ و ئێوارەدا

نانەوا: بە نەریت ژنە کوردەکانی ماڵەکە؛ لێهاتوویییەک کە لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرێتەوە

لە لای تەنوور

تەنوور پێش یەکەم ڕووناکی دادەگیرسێنرێت. ئاگر لە ناو لوولە گڵینەکەدا دەسووتێت؛ دار، یان سەرگینی وشک کە سووتەمەنیی شاخەکانە، تا دیوارە ناوەکییەکان هێندە گەرما هەڵدەمژن کە دەدرەوشێنەوە و فڕنەکە بەبێ زیادکردنی سووتەمەنی بۆ کاتژمێرێک یان زیاتر پلەی گەرمییەکەی دەپارێزێت. پاشان نانەوا دەست پێ دەکات. هەویرەکە سادەیە: ئارد و ئاو و خوێ و کەمێک مایە، بە دەست دەشێلێنرێت تا کشدار و لووس دەبێت. تۆپەڵەیەک هەویر تەخت دەکرێت و بەسەر بالیفێکی قوماشینی قووبەداردا دەخرێت، کە بە کوردی پێی دەڵێن ڕەفکە یان ناوێکی هاوشێوە، و نانەوا دەستی دەباتە ناو دەمی کراوەی فڕنە گەرمەکە و فشار بە هەویرە تەختەکە دەدات لە دیوارە ناوەکییەکە، کە پێی دەنووسێت و دەستبەجێ پف دەکات و کەنارەکانی دەسووتێن. تەنها چەند خولەکێکی دەوێت. نانەکە بە قولاپ یان شیشێکی درێژ دەردەهێنرێتەوە، پشتەکەی بە هۆی گڵەکەوە تڵپەی هەڵداوە و ڕووی زێڕینە و بە هۆی گەرماوە خاڵداری هەڵداوە. لە یەک نۆرەدا دەیان نانی خڕ دەتوانرێت نان بکرێن. نانەکە بۆ چەندین ڕۆژ دەمێنێتەوە و کاتێک پێویست بێت بە پرژاندنی کەمێک ئاو نەرم دەکرێتەوە. ئەمە ئەو نانەیە کە دەکرێتە پارچە و بۆ هەڵگرتنی هێلکەکانی بەیانی بەکار دەهێنرێت، کە لە نانی بەیانیدا لەگەڵ هەنگوین و قەیماخ دەخورێت و لە نیوەڕۆدا دەشکێنرێتە ناو شۆربەکەی خورش. لە تەنیشت نانی تەنوور، کورد هەروەها ئەستوک ڕاستەوخۆ لەسەر ئاگری کراوەی خەڵووز دەنێنەوە و نانێ سێل لەسەر ساجە ئاسنییە هەڵقووباوەکە، ساجێک کە نانێکی تەختی تەنوک و خرپەدار و نزیکەی هێندەی کاغەز سووک بەرهەم دەهێنێت و بە کۆمەڵ لەژێر قوماش هەڵدەگیرێت. هەر یەکێکیان نانە. هەر یەکێکیان ژەمەکەیە.

ئەو وشەیەی هەموو شتێک دەگەیەنێت

ئەم زنجیرەیە زیاتر لە سەد خواردنی باس کردووە. شوێنی خۆشەویستیی کورد بۆ ترشی، زنجیرەی بەرهەمە شیرییەکان لە شیرەوە بۆ پەنیری نێژراو و بۆ ڕۆنی کەرەی پاڵاوتە، گیا کێوییە کۆکراوەکانی بەهاری شاخ و خواردنەکانی خوانی شارە گەورەکان هەڵگرتووە. بەڵام لە هەموو ئەوەدا، نەوەستاوە بۆ ناوهێنانی ئەو شتەی بەبێ ئەو هیچ یەکێک لەوانی دیکە مانای نییە. هەر ژەمێکی کوردی، خوان و خواردنی سووک، ترشی و خورش، هێلکە و هەنگوین و خورشی ترش، بەبێ نان ناتەواوە. ئەوەیە کە شۆربەکەی ترشک و چەوریی بوریان هەڵدەمژێت. ئەوەیە کە دەکرێتە پارچە و دەخرێتە ڕەچەلی بەیانی. ئەوەیە کە دەشکێنرێتە ناو سۆسەکەی کابورگا و سەرەتا لە سەیرانی شاخ پێشکەش دەکرێت. نانەوا کوردەکانی دەرەوە، لە ئۆسلۆ و لەندەن و ستۆکهۆڵم، هەوڵێکی نائاسایی دەدەن بۆ نانکردنی دروستی نان؛ تەنووری گڵین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هاوردە دەکەن، چونکە ئەو نانەی لە فڕنی کارەبایی نان دەکرێت هەمان شت نییە و هەموو کەس دەیزانێت. هەستێکی سۆزداری نییە؛ بە ڕاستی ڕاستە کە نانی لە تەنوور نانکراو تامی گڵ و ئاگر و ئەو دەستەی لەوێ داینایەتی هەڵدەگرێت. تەنوور تەکنەلۆژیایەکی کۆنە، کە لە سەرانسەری ناوچەیەکدا هاوبەشە لە هیندستانەوە تا شام، و ئەم زنجیرەیە هیچ شتێک بۆ کورد بانگەشە ناکات جگە لە ناوەکە: تەنوور، فڕنە گڵینە کوردییەکە و ئەو نانەی هەر بەیانییەک بۆ خوانی کوردی نانی دەکات.

پرسیارە باوەکان

تەنوور چییە؟

تەنوور وشەی کوردییە بۆ فڕنە گڵینە نەریتییەکە؛ دەفرێکی لوولەیی لە گڵی سووتێنراو کە لە ناوەوە بە دار یان سەرگینی وشک گەرم دەکرێت تا دیوارەکان دەدرەوشێنەوە، پاشان بۆ نانکردنی نانی تەخت بەکار دەهێنرێت بە فشارپێدانی هەویر لە دیوارە ناوەکییەکان. پەیوەندیی بە تەندووری چێشتلێنانی باشووری ئاسیا و تەنووری جیهانی عەرەبییەوە هەیە، هەموویان لە هەمان ڕیشە کۆنەوە هاتوون. ژنانی کورد چەندین سەدەیە لە تەنوور نانیان کردووە و لێهاتووییی ناسینی گەرما و بە دروستی دانانی نان لە دایکەوە بۆ کچ دەگوازرێتەوە.

کورد چ جۆرە نانێک دروست دەکات؟

چەند جۆرێک. نانی تەنوور، ئەو نانە تەختە مایەدارەی فشار پێ دەدرێت لە دیوارە گەرمە گڵینەکە، خۆراکە سەرەکییە ڕۆژانەکەیە. ئەستوک ڕاستەوخۆ لەسەر خەڵووزە گەرمەکان نان دەکرێت. نانێ سێل لەسەر ساجێکی هەڵقووباو دروست دەکرێت و زۆر تەنوکتر و خرپەدارترە و بە کۆمەڵ هەڵدەگیرێت. لە دەرەوەی ئەمانەش، نانە ئاهەنگییەکان و پڕکراوەکان هەن: نانێ هەورامی، نانە تۆمارکراوەکەی یونسکۆی ناوچەی هەورامان؛ کەلانە، نانە پڕکراوەکەی شاخ؛ و کادە، نانە تەختەکەی جوولەکەی کوردی زاخۆ.

نانی کوردی تەنها تایبەتە بە کورد؟

نەخێر. تەنوور بەشێکە لە نەریتێکی پێنج هەزار ساڵەی نانکردن لە فڕنی گڵین، کە لە سەرانسەری ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیادا هاوبەشە. نانی تەخت لە فڕنی هاوشێوەدا لە سەرانسەری ناوچەکە نان دەکرێت. ئەم زنجیرەیە بانگەشە ناکات فڕنەکە یان نانەکە داهێنانێکی کوردییە. ئەوەی کوردییە تەنوورە بەو ناوە، نانە ڕۆژانەکەی کوردستان و ئەو ڕاستییە کولتوورییەیە کە لە کوردیدا هیچ وشەیەک بۆ «خواردن» نییە بنەڕەتیتر بێت لە وشەی «نان».

کۆتایی

نان و تەنوور سەد و نۆزدەهەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و لە هەندێک ڕووەوە ئەوەیە کە زۆرترین دواخستنی بۆ کراوە. سەد و هەژدە وتار و تەنها ئێستا زنجیرەکە دەوەستێت بۆ ناوهێنانی ئەو شتەی لە ناوەندی هەر ژەمێکی کوردیدایە؛ نانەکە و ئەو فڕنەی نانی دەکات. یەکەم شتە کە لەسەر مێز دادەنرێت و دوایین شتە کە لادەبرێت. خواردنەکە هەڵدەگرێت و خۆی دەبێتە خواردنەکە. ئەو تەنوورەش کە دروستی دەکات یەکێکە لە کۆنترین تەکنەلۆژیاکان کە هێشتا ڕۆژانە بەکار دەهێنرێن، لە چێشتلێنخانە کوردییەکاندا زیندوو هێڵراوەتەوە لەلایەن ئەو ژنانەی پێش خەبەرەوەبوونی ئەوانی دیکەی ماڵ ئاگر دادەگیرسێنن و بە بینین گەرمیی گڵ دەناسن. نانەوا کوردەکانی تاراوگە تەنوورەکانیان هاوردە دەکەن چونکە هیچ شتێکی دیکە کارەکە ناکات. لە سەد و نۆزدەهەمین وتاردا، نان و تەنوور نوێنەرایەتیی بنەڕەتیترین ڕاستیی خوانی کوردی دەکات: هەموو شتێک، خورش و پەنیر و هەنگوین و خوان و خواردنی سووک و ژەمە ڕۆژانەکە، بە نان دەست پێ دەکات.