ناوەڕۆک
ناساندنی پیرەمێرد (1867–1950)
لە دیمەنە سەختەکانی کوردستاندا، کە چیاکان چیرۆکی کۆن دەچرپێنن و ڕووبارەکان دەنگدانەوەی ئیمپراتۆریەتە لەبیرکراوەکان هەڵدەگرن، کەسایەتییەک سەری هەڵدا کە وشەکانی بوون بە لێدانی دڵی نەتەوەیەک. تەوفیق مەحموود حەمزە، کە زیاتر بە نازناوە ئەدەبییەکەی، پیرەمێرد (بە واتای «پیاوی پیر» لە کوردیدا)، ناسراوە، لە 1867 لەدایک بوو و لە 1950 کۆچی دوایی کرد. ئەو کۆڵەکەیەکی مەزنە لە ئەدەب، ڕۆژنامەوانی و ناسیۆنالیزمی کوردیدا. پیرەمێرد تەنها شاعیر یان نووسەر نەبوو؛ پاسەوانی کولتووری کوردی، پردێک لە نێوان نەریتە کلاسیکییەکان و دەربڕینە نوێیەکان و داکۆکیکەرێکی گەرمی ناسنامەی گەلەکەی بوو لە سەردەمە پڕ لە ئاژاوەکانی دەسەڵاتی عوسمانی، دابەشکردنە داگیرکەرانەکان و سەرهەڵدانی دەوڵەتە نەتەوەکاندا. ژیانی داڕمانی ئیمپراتۆریەتەکان و لەدایکبوونی سیاسەتی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتەوە و کردی بە شایەت و بەشدارێک لە خەباتی کورد بۆ دانپێدانان.
گرنگیی پیرەمێرد لە بەشدارییە فرەلایەنەکانیدایە. وەک شاعیر، بابەتەکانی خۆشەویستی، فۆلکلۆر و شانازیی نەتەوەیی تێکەڵ بە ئەدەبی کوردی کرد. وەک ڕۆژنامەنووس، بڵاوکراوەی دامەزراند و دەستکاری کرد کە زمان و مێژووی کوردیان پاراست. وەک ڕۆشنبیر، ئەو بەرهەمانەی وەرگێڕا و ئەرشیفی کرد کە ئەگەرنا لەوانە بوو بە تێپەڕبوونی کات ون ببن، و بەردەوامیی میراتی کولتووریی کوردی مسۆگەر کرد. لە سەردەمێکدا کە کورد لە سەرانسەری سنوورە سەپێنراوەکانی زلهێزە بیانییەکاندا پارچەپارچە بوو، نووسینەکانی پیرەمێرد جەختیان لە یەکێتی، پاراستنی زمان و بەرەنگاربوونەوەی تواندنەوەی ناسنامە دەکردەوە. شیعرە بەناوبانگەکەی لەبارەی نەورۆزەوە، کە جەژنی ساڵی نوێی کوردی دەگێڕێت، بوو بە سروودی زیندووکردنەوەی کولتوور و هێمای نوێبوونەوە و سەرپێچی.
ئەم وتارەی بلۆگ لە ژیانی پیرەمێرد دەکۆڵێتەوە و ساڵە سەرەتاییەکان، ڕێڕەوەکانی کارنامە، بەرهەمی ئەدەبی و میراتە بەردەوامەکەی دەخاتە ڕوو. لە ڕێگەی چیرۆکەکەیەوە، ڕۆحی خۆڕاگریی کورد دەناسین؛ گێڕانەوەیەک لە سەرکەوتنی ڕۆشنبیری بەسەر دژوارییەکاندا. لە کاتێکدا سەرنجی جیهانی بۆ کولتوورەکانی کەمینەکان زیاد دەبێت، گەشتی پیرەمێرد هێزی وشەکان لە بنیاتنانی هۆشیاریی نەتەوەییدا بیر دەخاتەوە. بەرهەمەکانی، هەرچەندە ڕەگیان لە سەدەکانی 19 و 20دایە، ئەمڕۆش لە نێو ئاواتە بەردەوامەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی کولتووردا دەنگ دەدەنەوە.
ژیانی سەرەتایی و خوێندن: ڕەگ لە سلێمانیدا
پیرەمێرد بە ناوی تەوفیق مەحموود حەمزە لە ساڵی 1867 لە گەڕەکی گۆیژە (یان گۆیجا)ی سلێمانی لەدایک بوو؛ شارێکی پڕ لە جووڵە لە ناوچەی کوردستانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە ئێستا بەشێکە لە عێراق. سلێمانی، لە نێو چیاکانی زاگرۆسدا، ناوەندێکی چالاکیی ڕۆشنبیری و کولتووری بوو کە میراتی میرنشینی بابان کاریگەری لەسەر هەبوو. شارەکە زۆر شاعیر و زانای پێگەیاند و ژینگەیەکی دروست کرد کە تەوفیقی گەنج تێیدا دەتوانی فۆلکلۆری دەوڵەمەندی کوردی و زانستی ئیسلامی فێر بێت.
جەژن بۆ 240 ساڵەی سلێمانی: شارێکی مێژووییی کوردی بۆ کولتوور و خۆڕاگری
لە تەمەنێکی بچووکەوە، پیرەمێرد حەزێکی توندی بە زانین پیشان دا. لە سلێمانی زمانی عەرەبی و فیقهی ئیسلامی (یاسازانین)ی خوێند و خۆی لە دەقە کلاسیکییەکاندا نوقم کرد کە بناغەی پەروەردەی عوسمانییان پێک دەهێنا. بۆ قووڵکردنەوەی تێگەیشتنی، گەشتی بۆ بانە لە ئێران کرد و لەوێ خوێندنی ئایینی و زمانیی خۆی بەردەوام کرد. ئەم گەشتەی تێپەڕیو بە سنوورەکاندا هێمای جیهانی جووڵاوی کوردی بوو کە سنوورە نوێیەکان نەیانبەستبووەوە، بەڵکو زمان و نەریتی هاوبەش پەیوەندییان پێکەوە دەدا.
لەو ساڵانەی کەسایەتیی تێدا پێک دەهات، پیرەمێرد بەرهەمی شاعیرە کلاسیکییە کوردەکانی وەک ئەحمەدی خانیی ناسی، کە حەماسەکەی «مەمو زین» بە ئاماژە ناسیۆنالیستییەکانی نەوەکانی ئیلهام دەدا. بانگەوازی خانی بۆ یەکێتیی کورد دژی دەسەڵاتی فارس و عوسمانی شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لەسەر تەوفیقی گەنج دانا و تۆوی چالاکیی کولتووریی چاند کە دواتر گوڵی دەکرد. ژیان لە سلێمانی بەبێ ئاستەنگ نەبوو؛ ناوچەکە بە ململانێی هۆزەکان و چاودێریی ئیمپراتۆریەتەوە دەیناڵی، بەڵام هەستی شانازی بە میراتی کوردی پەرە پێ دەدا.
لە تەمەنی هەرزەکاریدا، پیرەمێرد لە 1882 تا 1895 لە نووسینگەکانی حکومەتی ناوخۆدا دەستی بە کار کرد و لە سلێمانی، هەڵەبجە و شارباژێر خزمەتی کرد. ئەم ڕۆڵانە وردەکارییەکانی بەڕێوەبردن و دۆخی ناخۆشی کوردە ئاساییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییان پێ ناساند. بە چاوی خۆی سەرکوتکردنی زمانە ناوخۆییەکان و سەپاندنی تورکی وەک زمانی فەرمیی بینی، کە پابەندبوونی دواتری بە زیندووکردنەوەی زمانی کوردی بەهێز کرد. ئەم قۆناغە شارەزاییە کردارییەکانی وردتر و توانای ڕۆشنبیرییەکەی تیژتر کرد و بۆ ئاسۆی فراوانتری ئامادە کرد.
ژیانی سەرەتاییی پیرەمێرد ئەزموونی فراوانتری کورد دەنوێنێت: تێکەڵەیەک لە نەریت و خۆگونجاندن، کە پەروەردە تێیدا هەم ئامرازێکی مانەوە و هەم چەکێکی بەرگریی کولتووری بوو. ڕەگەکانی لە سلێمانی ناسنامەکەی جێگیر دەکرد، تەنانەت کاتێک ڕێگاکەی زۆر لە ماڵ دووری دەخستەوە.
گەشت بۆ ئیستانبوڵ و سەرەتای کارنامە: لە فەرمانبەری ناوچەییەوە بۆ کەسێکی ناو بازنەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەت
لە 1898، لە تەمەنی 31 ساڵیدا، پیرەمێرد بانگهێشتێکی یەکلاکەرەوەی لە سوڵتانی عوسمانی، عەبدولحەمیدی دووەم، وەرگرت بۆ سەردانی ئیستانبوڵ، پایتەختە بریسکەدارەکەی ئیمپراتۆریەت. ئەم بانگهێشتە خاڵێکی وەرچەرخان بوو و لە فەرمانبەرێکی ناوخۆییەوە بەرزی کردەوە بۆ کەسایەتییەکی دەرباری ئیمپراتۆریەت. بە مانەوەیەکی یەک ساڵە لە ئیستانبوڵ، کەشی فرەکولتوورییەکەی لێ وەرگرت و لەگەڵ ڕۆشنبیر و بەرپرسانی پاشخانی نەتەوەییی جیاواز تێکەڵ بوو.
لە کاتی ئەم مانەوەیەدا، پیرەمێرد حەجی مەککەی کرد؛ گەشتێکی ڕۆحیی قووڵ کە پەیوەندیی ئەوی بە جیهانی فراوانتری ئیسلامەوە دا. لە ڕێگادا شاعیری کورد، وەفایی، بینی و پەیوەندییەکی دروست کرد کە ئارەزووە ئەدەبییەکانی بەهێز کرد. سوڵتان، کە زاناییی ئەوی سەرسام کردبوو، نازناوی «بەگ»ی پێ بەخشی و لەوە بەدواوە بە حاجی تەوفیق بەگ ناسرا. ئەم ڕێزلێنانە دەرگای کردەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا لە تۆڕی سیستەمی عوسمانیدا جێگیری کرد؛ لەوێ وەفاداری بە ئیمپراتۆریەت زۆرجار لەگەڵ ئاواتە نەتەوەییەکان پێکدادەدا.
دوای گەڕانەوەیەکی کورت، پیرەمێرد لە 1899 وەک ئەندامی مەجلیسی باڵای ئیستانبوڵ دانرا؛ دەستەیەکی ڕاوێژکاریی بەڕێز. هەروەها لە کۆلێژی یاسا ناوی تۆمار کرد و خوێندنی یاسایی لەگەڵ حەزە ڕوو لە گەشەکەی بە ڕۆژنامەوانی و ئەدەب تێکەڵ کرد. ئیستانبوڵ، بە ڕۆژنامەگەری و بازنە ڕۆشنبیرییە چالاکەکانی، خولیای نووسینی ئەوی هەڵگیرساند. دەستی بە نووسینی وتار کرد، زۆرجار بە تورکی، عەرەبی و فارسی، چونکە بڵاوکردنەوە بە کوردی سنووردار بوو.
لە 1908، پیرەمێرد چووە ناو ڕێکخراوە کوردییەکەی کورد تەعاون و تەرقی جەمعیەتی (کۆمەڵەی یارمەتی و پێشکەوتنی کورد) و بوو بە سەرنووسەری گۆڤارەکەی کۆمەڵەکە. [ژیاننامەی TDV] ئەم گرووپە، کە لە نێو شۆڕشی تورکە گەنجەکاندا دامەزرا، ئامانجی پەرەپێدانی پەروەردە، زمان و خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو، لەگەڵ پەرەپێدانی هاوپەیمانێتی، وەک لەگەڵ ئەرمەنەکان، دژی سیاسەتەکانی بە تورککردن. نووسینەکانی پیرەمێرد لێرەدا جەختیان لە مێژوو و کولتووری کورد دەکردەوە و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ داکۆکییان لە مافە نەتەوەییەکان دەکرد.
لە 1909 تا 1923، وەک حاکم لە قەزای جیاواز لە سەرانسەری تورکیا و کوردستاندا خزمەتی کرد، لەوانە هەکاری، بەیتوششەباب و ئاماسیە. ئەم دانانانە پارچەپارچەبوونی ئیمپراتۆریەتیان پێ ناساند: جەنگی جیهانیی یەکەم، ڕەگەزکوژیی ئەرمەنەکان و سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی تورکی. وەک کوردێک لە خزمەتی عوسمانیدا، بە وریایی لە نێو وەفادارییەکاندا ڕێگای خۆی دۆزییەوە و پۆستەکانی بۆ پشتیوانیکردنی ناڕاستەوخۆی بەرژەوەندییە ناوخۆییەکانی کورد بەکار هێنا.
ئەم سەردەمە ڕوانینی پیرەمێردی بۆ جیهان داڕشت و لە زانایەکی ناوچەییەوە گۆڕی بۆ بەڕێوەبەرێکی بەئەزموون کە تێگەیشتنێکی قووڵی لە جووڵەکانی دەسەڵات هەبوو. ئەزموونەکانی لە ئیستانبوڵ و دەرەوەی، بناغەیان بۆ گەڕانەوەی بۆ کوردستان دانا؛ لەوێ وزەکانی بۆ زیندووکردنەوەی کولتوور تەرخان دەکرد.
بەشداری لە ڕێکخراوە کوردییەکان و حوکمڕانی: ڕێدۆزینەوە لە نێوان ئیمپراتۆریەت و ناسیۆنالیزمدا
بەشداریی پیرەمێرد لە ناسیۆنالیزمی کوردیدا لە کاتی مانەوەی لە ئیستانبوڵ قووڵتر بوو. کورد تەعاون و تەرقی جەمعیەتی کۆڵەکەیەکی بنەڕەتی بوو، بە نزیکەی 500 ئەندام، لەوانە کەسایەتییە دیارەکانی وەک ئەمین عەلی بەدرخان و شێخ عەبدولقادری نەهری. ڕۆژنامەی کۆمەڵەکە، «کورد»، کە لە 1908 تا 1909 بە تورکی و کوردی بڵاو دەکرایەوە، وتارەکانی پیرەمێردی لەخۆ دەگرت کە سەربەخۆیی، پاراستنی زمان و بەرەنگاربوونەوەی تورکگەراییی حیزبی یەکێتی و تەرقییان پەرە پێ دەدا.
هەرچەندە بۆ 25 ساڵ بە سەرەکی بە تورکی دەنووسی، بەرهەمەکانی ئاماژەی ناسیۆنالیستییان هەبوو و ڕەخنەیان لە دەسەڵاتی عوسمانی و فارس دەگرت. هانی کوردی دەدا زمانەکەیان وەک نیشانەی ناسنامەی جیاوازیان لەباوەش بگرن و میراتی ئەحمەدی خانیی دەنگ دەدایەوە. لەم قۆناغەدا لەگەڵ ڕۆشنبیرەکانی وەک سەعیدی نورسی و ئیسماعیل حەقی بابان هاوکاریی دەکرد و تۆڕێکی هەڵبژاردەکانی کوردی پەرە پێ دەدا.
وەک حاکم، پیرەمێرد هاوسەنگیی لە نێوان ئەرکە ئیمپراتۆرییەکان و داکۆکیکردنی کولتووری ڕاگرت. لە قەزاکانی وەک هەکاری، مێژووی ناوخۆیی بەڵگە دەکرد و دواتر وتاری لەسەر میرنشینی بابان و هۆزەکانی جاف بڵاو کردەوە. سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم ئاژاوەی هێنا: پەیماننامەی سێڤەر بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی دا، بەڵام لۆزان لە 1923 پووچی کردەوە. ڕۆڵە حوکمڕانییەکانی پیرەمێرد لە نێو پێکهاتنی تورکیادا کۆتاییان هات و وای لێ کرد لە 1925 بە ڕێگای بەغداد بگەڕێتەوە بۆ سلێمانی.
بەشدارییە ناسیۆنالیستییەکانی ناڕاستەوخۆ بەڵام قووڵ بوون و بناغەی ڕۆشنبیرییان بۆ بزووتنەوەکانی داهاتوو دانا. بە پشتبەستن بە شاعیرانی پێشووی وەک حاجی قادری کۆیی، جەختی لە مێژوو و یەکێتی دەکردەوە و زەمینەی بۆ چالاکیی نوێی کورد ئامادە کرد. [ژیاننامەی هیچینز]
گەڕانەوە بۆ سلێمانی و ڕۆژنامەوانی: بنیاتنانی میراتێکی میدیاییی کوردی
دوای گەڕانەوەی لە 1925، پیرەمێرد خۆی لە ژیانی کولتووریی سلێمانیدا نوقم کرد. لە 1926 بوو بە سەرنووسەری ڕۆژنامە کوردییەکەی «ژیان» (ژیان) و لە 1932 بەرز کرایەوە بۆ بەڕێوەبەر. لە 1938 ناوی گۆڕی بۆ «ژین» و تا 1950 بڵاوی کردەوە و کردی بە چرایەک بۆ بیری کوردی. «ژین» شیعر، فۆلکلۆر و لێدوانی سیاسیی لەخۆ دەگرت و ئەو بەرهەمانەی دەپاراست کە لەوانە بوو ون ببن.
یەکەم قوتابخانەی تایبەتی کوردیی دامەزراند، «پەرتووکخانەی زانستی» (قوتابخانەی زانستی)، کە پەروەردەی بە زمانی کوردی پەرە پێ دەدا. ئەم دامەزراوەیە سیستەمە پەروەردەییە داگیرکەرانەکانی خستە بەردەم ئاستەنگ و نەوەیەکی نوێی ڕۆشنبیرانی پەرە پێ دا.
گۆڤارەکانی پیرەمێرد، لەوانە «ژین» (1939-1950) و پێشەنگەکەی «ژیان» (1926-1937)، شیعری کەسایەتییەکانی وەک عەبدوڵڵا گۆران و موفتی پێنجوێنییان ئەرشیف کرد. هانی بەهرە نوێیەکانی دەدا و لە 1932 ئامۆژگاریی گۆرانی کرد لە نووسین بەردەوام بێت. دوای مردنی ئەو، گۆران «ژین»ی بەردەوام کرد و دواتر دای بە ژنەکەی، ڕەحمە خان، کە یەکەم ژن بوو خاوەنی دەزگایەکی میدیایی لە کوردستان بێت.
لە ڕێگەی ڕۆژنامەوانییەوە، پیرەمێرد بەرەنگاری سڕینەوەی کولتووری بووەوە و لە نێو فشارەکانی مانداتی بەریتانیا و پاشایەتیی عێراقدا، «ژین»ی کرد بە پلاتفۆرمێک بۆ گفتاری ناسیۆنالیستی.
بەرهەم و بەشدارییە ئەدەبییەکان: چنینەوەی گێڕانەوە کوردییەکان
بەرهەمی ئەدەبیی پیرەمێرد شەش دەیەی گرتەوە و شیعر، پەخشان و وەرگێڕانی تێکەڵ کرد. بە هەڵبژاردنی نازناوی ئەدەبیی «پیرەمێرد»، هێمای دانایی و خۆڕاگری بوو.
بەرهەمە سەرەکییەکان وەرگێڕانی شیعرەکانی مەولەوی کورد لە هەورامییەوە بۆ سۆرانی (1935) لەخۆ دەگرن، کە دەوڵەمەندیی زارەکانی پاراست. شانۆنامەکەی «تراژیدیای مەم و زین» (1935)، کە لە بەرهەمی خانی جیاوازە، خۆشەویستی و خیانەتی بە بابەتی ناسیۆنالیستی کردە شانۆ. چیرۆکەکانی وەک «دوازدە سوارەکەی مەریوان» (1935) و «مەحموود ئاغای شیوەکەڵ» (1942) لە فۆلکلۆرەوە وەرگیران و قارەمانیی کوردیان ستایش دەکرد.
کۆمەڵە بەرهەمەکانی وەک «گاڵتە و گەپ» (1947) فۆلکلۆریان کۆ کردەوە، لە کاتێکدا «کەمانچەژەن» (1942) وەرگێڕانی ڕۆمانێکی تورکی بوو. شیعرە سۆفیگەرییەکانی مەولانا خالیدی نەقشبەندی و بەرهەمەکانی بێسارانیی دەستکاری کرد و ئەدەبی ڕۆحیی کوردی ئەرشیف کرد.
چیرۆکە کورتەکانی وەک «ئەنجامی پیاوی بەنگکێش» (1941) پرسە کۆمەڵایەتییەکانیان دەخستە ڕوو و لە «گەلاوێژ» بڵاو دەکرانەوە. شیعرەکانی، لەوانە شیعرەکەی نەورۆز، هەستی نوێبوونەوە و شانازییان دەورووژاند.
بەشدارییەکانی پیرەمێرد ئەدەبی کوردی نوێ کردەوە و کاریگەرییان لەسەر شاعیرانی وەک گۆران و شێرکۆ بێکەس دانا. بە وەرگێڕان و بڵاوکردنەوە، بەردەوامیی کولتووری مسۆگەر کرد.
میرات و کاریگەری: چرایەکی هەمیشەیی بۆ کوردان
پیرەمێرد لە 19ی حوزەیرانی 1950 کۆچی دوایی کرد و لە گردی مامەیارەی سلێمانی نێژرا. میراتەکەی لە ئەدەب و ناسیۆنالیزمی کوردیدا بەردەوامە. وەک کەسایەتییەکی زۆر گرنگ بۆ شیعری هاوچەرخ ڕێزی لێ دەگیرێت و گۆڤارەکانی بەرهەمی زۆر بەهاداریان پاراستووە.
دامەزراوەکانی وەک ناوەندی پیرەمێرد ڕێزی لێ دەگرن و جەختکردنەوەکەی لە زمان، ئیلهام بە میدیا و پەروەردەی نوێی کوردی دەبەخشێت. لە کوردستانێکی دابەشکراودا، بانگەوازەکەی بۆ یەکێتی هێشتا پەیوەندیدارە.
ئەنجام
ژیانی پیرەمێرد ڕۆحی کورد دەنوێنێت: خۆڕاگر، داهێنەر و شێلگیر. لە سەرەتایەکی سادەوە بۆ دەربارەکانی ئیمپراتۆریەت و گەڕانەوە بۆ داکۆکیکردنی کولتووری، میراتێکی چنی کە هێشتا ئیلهام دەبەخشێت. لە کاتێکدا کوردان لە نێو ئاستەنگە هاوچەرخەکاندا ڕێگای خۆیان دەدۆزنەوە، وشەکانی پیرەمێرد بیرمان دەخەنەوە کە کولتوور دوا قەڵایە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی لە ژیانی پیرەمێرددا
بۆ پێشکەشکردنی پوختەیەکی ڕوون لە گەشتە بەرچاوەکەی پیرەمێرد، لە خوارەوە ڕیزبەندییەکی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان، خاڵە گرنگەکان و دەستکەوتەکان هەیە کە ژیان و بەشدارییەکانی لە کولتووری کوردیدا دیاری دەکەن. ئەم ڕیزبەندییە لە تۆمارە مێژووییەکان و گێڕانەوەکانی ژیاننامەوە وەرگیراوە و گواستنەوەکانی لە خوێندن و بەڕێوەبردنەوە بۆ هەوڵە ئەدەبی و ناسیۆنالیستییەکان دەخاتە ڕوو.
ساڵ | وەسفی ڕووداو |
1867 | بە ناوی تەوفیق مەحموود حەمزە لە گەڕەکی گۆیجا (گۆیژە)ی سلێمانی، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی (ئێستا عێراق)، لەدایک بوو. ئەمە سەرەتای ژیانێک بوو کە بۆ زیندووکردنەوەی ڕۆشنبیری و کولتووریی کوردی تەرخان کرا. |
1882–1895 | وەک فەرمانبەر لە نووسینگە جیاوازەکانی حکومەتی ناوخۆ لە سلێمانی، هەڵەبجە و شارباژێر کاری کرد و ئەزموونی کرداریی بەڕێوەبردنی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بەدەست هێنا. |
1898 | لەلایەن سوڵتانی عوسمانی، عەبدولحەمیدی دووەم، بانگهێشت کرایە ئیستانبوڵ و یەک ساڵ لەوێ مایەوە. لەم ماوەیەدا حەجی مەککەی کرد، شاعیری کورد وەفایی بینی و سوڵتان نازناوی «بەگ»ی پێ بەخشی، کە بوو بە حاجی تەوفیق بەگ. |
1899 | وەک ئەندامی مەجلیسی باڵا (ئەنجوومەنی ڕاوێژکاری) لە ئیستانبوڵ دانرا و لە کۆلێژی یاسا وەرگیرا؛ خوێندنی یاسایی لەگەڵ هەوڵە ڕۆشنبیرییە ڕوو لە گەشەکانی تێکەڵ کرد. |
1908 | لە ئیستانبوڵ چووە ناو ڕێکخراوە کوردییەکەی کورد تەعاون و تەرقی جەمعیەتی (کۆمەڵەی یارمەتی و پێشکەوتنی کورد) و وەک سەرنووسەری گۆڤارەکەی خزمەتی کرد، کە پەروەردە، زمان و خۆبەڕێوەبردنی کوردی پەرە پێ دەدا. |
1909–1923 | وەک حاکم لە چەند قەزایەک لە سەرانسەری تورکیا و کوردستاندا خزمەتی کرد، لەوانە هەکاری (جۆلەمرگ)، قەرەمورسیل، بەلاوا، بەیتوششەباب، گوموشکۆی، ئاداپازاری و ئاماسیە. ئەم ڕۆڵانە لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەم و سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی تورکیدا درزە سیاسییەکانی ئیمپراتۆریەتیان پێ ناساند. |
1925 | دوای پێکهاتنی تورکیای نوێ، بە ڕێگای بەغداد گەڕایەوە بۆ سلێمانی و لە نێو گۆڕانکارییەکانی دوای عوسمانیدا سەرنجی خۆی بۆ چالاکیی کولتووریی ناوخۆیی گواستەوە. |
1926 | بوو بە سەرنووسەری ڕۆژنامە کوردییەکەی ژیان (ژیان) و وەک پلاتفۆرمێک بۆ پاراستن و پەرەپێدانی زمانی کوردی، فۆلکلۆر و بیرۆکە ناسیۆنالیستییەکان بەکاری هێنا. هەروەها یەکەم قوتابخانەی تایبەتی کوردیی دامەزراند، پەرتووکخانەی زانستی (قوتابخانەی زانستی)، بۆ پەرەپێدانی پەروەردە بە زمانی کوردی. |
1932 | بەرز کرایەوە بۆ بەڕێوەبەری ژیان و کاریگەرییەکەی لە بازنە ڕۆشنبیرییە کوردییەکاندا فراوانتر کرد. |
1935 | شیعرەکانی مەولەوی کوردی لە زاری هەورامییەوە بۆ سۆرانی وەرگێڕا و دەستکاری کرد؛ شانۆنامەی تراژیدیای مەم و زینی نووسی (کە لە حەماسەکەی ئەحمەدی خانی جیاوازە)؛ چیرۆکی دوازدە سوارەکەی مەریوانی بڵاو کردەوە کە لە فۆلکلۆری کوردییەوە وەرگیراوە. |
1936 | چیرۆکە کورتەکەی Xiramî, Kay konی لە ڕۆژنامەی ژیان (ژمارەی 483) بڵاو کردەوە و شێوازی گێڕانەوەکەی پیشان دا کە ڕەگی لە بابەتە کۆمەڵایەتییەکاندا هەیە. |
1938 | ناوی ڕۆژنامەکەی لە ژیانەوە گۆڕی بۆ ژین و بەردەوام لە بڵاوکردنەوەی بوو، کە تا 1950 کردی بە ئەرشیفێکی سەرەکی بۆ ئەدەبی کوردی. |
1941 | چیرۆکە کورتەکەی ئەنجامی پیاوی بەنگکێشی لە گۆڤاری گەلاوێژ بڵاو کردەوە و بابەتەکانی ئاڵوودەبوون و پرسە کۆمەڵایەتییەکانی خستە ڕوو. |
1942 | نووسیویەتی چیرۆکی مەحموود ئاغای شیوەکەڵ؛ ڕۆمانی کەمانچەژەنی لە تورکییەوە وەرگێڕا؛ چیرۆکە کورتەکانی Zoremilî Milşikanî le dûwaye و Felsefey Kiçe Kurdêkی لە گۆڤاری گەلاوێژ بڵاو کردەوە. |
1947 | کۆمەڵەی فۆلکلۆری کوردیی گاڵتە و گەپی بڵاو کردەوە و نەریتە زارەکییەکانی بۆ نەوەکانی داهاتوو پاراست. |
1950 | لە 19ی حوزەیران لە سلێمانی، عێراق، لە تەمەنی 83 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە گردی مامەیارە نێژرا و میراتێکی وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتی لە ئەدەب و ڕۆژنامەوانیی نوێی کوردیدا بەجێ هێشت. |
پرسیار و وەڵام لەبارەی پیرەمێرد: وەڵامدانەوەی پرسیارە باوەکان
بۆ کۆتاییهێنان بە ئەم لێکۆڵینەوەیە لە ژیان و میراتی پیرەمێرد، لێرەدا بەشێکی پرسیار و وەڵام هەیە کە هەندێک پرسیاری باو وەڵام دەداتەوە. ئەمانە لە گێڕانەوە مێژووییەکان، بەرهەمەکانی و چوارچێوەی فراوانتری مێژووی کوردەوە وەرگیراون. جا خوێندکار، توێژەر یان خوێنەرێکی حەزدار بیت، دەبێت زانیارییەکی خێرای پێشکەش بکەن.
پرسیار: پیرەمێرد کێ بوو و بۆچی لە مێژووی کورددا گرنگە؟ وەڵام: پیرەمێرد، کە ناوە ڕاستەقینەکەی تەوفیق مەحموود حەمزە بوو، شاعیر، ڕۆژنامەنووس و ناسیۆنالیستێکی دیاری کورد بوو کە لە 1867 لەدایک بوو و لە 1950 کۆچی دوایی کرد. وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتی لە ئەدەبی نوێی کوردی و زیندووکردنەوەی کولتووردا ڕێزی لێ دەگیرێت. گرنگییەکەی لە هەوڵەکانی بۆ پاراستنی زمانی کوردی، بەڵگەکردنی فۆلکلۆر و داکۆکیکردن لە ناسنامەی نەتەوەیی لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەرهەڵدانی دەوڵەتە نوێیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە سەرچاوە دەگرێت. لە ڕێگەی شیعر، ڕۆژنامەوانی و پەروەردەوە، میراتی نەریتیی کوردی بە دەربڕینە هاوچەرخەکانەوە بەستەوە و لە نێو پارچەپارچەبوونی سیاسیدا نەوەکانی ئیلهام دا.
پرسیار: «پیرەمێرد» واتای چییە و چۆن ئەم نازناوە ئەدەبییەی وەرگرت؟ وەڵام: «پیرەمێرد» لە کوردیدا واتای «پیاوی پیر» یان «گەورەی بەساڵاچوو» دەدات و هێمای دانایی و پێگەیشتنە. لە قۆناغەکانی دواتری ژیانیدا ئەم نازناوە ئەدەبییەی هەڵبژارد، کە ڕۆڵی وەک کەسایەتییەکی دانا لە بازنە ڕۆشنبیرییە کوردییەکاندا دەنوێنێت. تەنها ناوێک نەبوو؛ ئامادەبوونی بەردەوامی لە ئەدەبدا پیشان دەدا، کە زۆرجار تێیدا پشت بە فۆلکلۆری کۆن و بابەتەکانی خۆڕاگری دەبەست، وەک گەورەیەکی بەساڵاچوو کە چیرۆک بۆ نەوە گەنجترەکان دەگوازێتەوە.
پرسیار: پیرەمێرد لە کوێ لەدایک بوو و ژیانی سەرەتایی چۆن کاریگەری لەسەر کارەکانی دانا؟ وەڵام: لە گەڕەکی گۆیجای سلێمانی لەدایک بوو، لەوێی ئەوکات ناوچەی کوردستانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوو (ئێستا بەشێکە لە عێراق). گەورەبوون لەم ناوچە کولتوورییە دەوڵەمەندەدا، کە دەورەدراو بوو بە چیا و میراتی میرنشینی بابان کاریگەری لەسەر هەبوو، فۆلکلۆر، شیعر و زانستی ئیسلامیی کوردی پێ ناساند. خوێندنی سەرەتاییی لە عەرەبی و فیقه و گەشتەکانی بۆ شوێنەکانی وەک بانە لە ئێران، شارەزاییی فرەزمانی و دیدە ناسیۆنالیستییەکانی داڕشت و پابەندبوونی دواتری بە پاراستنی ناسنامەی کوردی دژی تواندنەوە بەهێز کرد.
پرسیار: هەندێک لە ڕۆڵە سەرەکییەکانی پیرەمێرد لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا چی بوون؟ وەڵام: پیرەمێرد چەند پۆستێکی بەڕێوەبردنی هەبوو؛ لە 1882 تا 1895 وەک فەرمانبەری حکومەتی ناوخۆ لە ناوچەکانی وەک سلێمانی و هەڵەبجە دەستی پێ کرد. لە 1899 بوو بە ئەندامی مەجلیسی باڵای ئیستانبوڵ و یاسای خوێند. لە 1909 تا 1923 وەک حاکم لە قەزاکانی وەک هەکاری و ئاماسیە خزمەتی کرد. ئەم ڕۆڵانە زانیاریی ناوخۆی سیاسەتی ئیمپراتۆریەتیان پێ دا و ڕێگەیان پێ دا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشتیوانیی بەرژەوەندییەکانی کورد بکات، لە کاتێکدا لە ماوەی جەنگی جیهانیی یەکەم و داڕمانی ئیمپراتۆریەتدا لە نێو وەفادارییەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە.
پرسیار: پیرەمێرد چۆن بەشداریی لە ناسیۆنالیزمی کوردیدا کرد؟ وەڵام: لە 1908 بە چالاکی بەشداریی ڕێکخراوەکانی وەک کورد تەعاون و تەرقی جەمعیەتی کرد و لەوێ بۆ گۆڤارەکەیان دەنووسی و پەروەردە و خۆبەڕێوەبردنی کوردی پەرە پێ دەدا. نووسینەکانی جەختیان لە یەکێتی، پاراستنی زمان و بەرەنگاربوونەوەی بە تورککردن دەکردەوە. تەنانەت لە کاتی خزمەتکردنی عوسمانییەکانیشدا، مێژوو و فۆلکلۆری کوردی بەڵگە کرد و بناغەی ڕۆشنبیریی بۆ بزووتنەوەکانی داهاتوو دانا. شیعرەکانی، وەک سروودی نەورۆز، بوون بە هێمای سەرپێچی و نوێبوونەوەی کولتووری.
پرسیار: بەرهەمە ئەدەبییە سەرەکییەکانی پیرەمێرد چی بوون؟ وەڵام: بەرهەمەکانی شیعر، شانۆنامە، چیرۆکی کورت و وەرگێڕانیان لەخۆ دەگرت. ئەوانەی دیارن بریتین لە شانۆنامەی تراژیدیای مەم و زین (1935)، کۆمەڵە فۆلکلۆرەکانی وەک دوازدە سوارەکەی مەریوان (1935) و گاڵتە و گەپ (1947) و وەرگێڕانەکانی وەک شیعرەکانی مەولەوی کورد لە هەورامییەوە بۆ سۆرانی. هەروەها چیرۆکی کورتی لەبارەی پرسە کۆمەڵایەتییەکان بڵاو کردەوە، وەک ئەنجامی پیاوی بەنگکێش (1941)، و بەرهەمە سۆفیگەرییەکانی کەسایەتییەکانی وەک مەولانا خالیدی نەقشبەندیی دەستکاری کرد. ئەم بەرهەمانە بە تێکەڵکردنی نەریت بە گێڕانەوەی ئاسان بۆ تێگەیشتن، ئەدەبی کوردییان نوێ کردەوە.
پرسیار: لەبارەی کارنامەی ڕۆژنامەوانی و کاریگەرییەکەی پێم بڵێ. وەڵام: دوای گەڕانەوەی بۆ سلێمانی لە 1925، پیرەمێرد سەرنووسەری ڕۆژنامەی ژیان بوو (کە دواتر ناوی گۆڕا بۆ ژین) لە 1926 تا 1950. بوو بە پلاتفۆرمێکی گرنگ بۆ شیعر، فۆلکلۆر و گفتاری سیاسیی کوردی و بەرهەمی شاعیرانی وەک عەبدوڵڵا گۆرانی ئەرشیف کرد. هەروەها یەکەم قوتابخانەی تایبەتی کوردیی دامەزراند، پەرتووکخانەی زانستی، بۆ پەرەپێدانی پەروەردە بە کوردی. ڕۆژنامەوانییەکەی لە کاتی دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراقدا میراتی کولتووریی پاراست، کاریگەری لەسەر میدیای نوێی کوردی دانا و هەستی هۆشیاریی نەتەوەیی پەرە پێ دا.
پرسیار: ئایا پیرەمێرد هاوکاری یان کاریگەریی دیاری هەبوو؟ وەڵام: بەڵێ، شاعیرە کلاسیکییەکانی وەک ئەحمەدی خانی کاریگەرییان لەسەر دانا و لەگەڵ ڕۆشنبیرەکانی وەک سەعیدی نورسی و ئەندامانی کۆمەڵە کوردییەکان هاوکاریی کرد. لە کاتی حەجەکەیدا شاعیر وەفایی بینی و هانی بەهرە نوێیەکانی وەک گۆرانی دا. تۆڕەکانی لە ئیستانبوڵ پەیوەندییان بە ئەرمەنەکان و گرووپەکانی دیکەی کەمینەکانەوە دا و هاوپەیمانێتی دژی سیاسەتە ناوەندگەراییەکان پەرە پێ دا. ئەم کارلێکانە بەرهەمەکانیان دەوڵەمەندتر کرد و لە بزووتنەوە فراوانترەکانی چاکسازیی عوسمانیدا دەنگی کوردیان بەهێزتر کرد.
پرسیار: ئەمڕۆ میراتی بەردەوامی پیرەمێرد چییە؟ وەڵام: پیرەمێرد وەک پێشەنگی زیندووکردنەوەی کولتووری کوردی ڕێزی لێ دەگیرێت، بەرهەمەکانی لە بەرنامەکانی خوێندنی ئەدەبدا دەخوێندرێن و گۆڤارەکانی وەک ئەرشیفی مێژوویی خزمەت دەکەن. دامەزراوەکانی وەک ناوەندی پیرەمێرد لە سلێمانی ڕێزی لێ دەگرن و جەختکردنەوەکەی لە زمان و یەکێتی لە خەباتە بەردەوامەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردندا دەنگ دەداتەوە. لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، شیعرەکانی ئیلهام بە هونەرمەندانی هاوچەرخ دەبەخشن و چیرۆکی ژیانی جەخت لە ڕۆڵی ڕۆشنبیران لە پاراستنی ناسنامەکانی کەمینەکان لە نێو جیهانگیریدا دەکاتەوە.
پرسیار: لە کوێ دەتوانم زیاتر لەبارەی پیرەمێردەوە فێر بم یان بەرهەمەکانی بخوێنمەوە؟ وەڵام: بە کۆمەڵە دەقە هەڵبژێردراوە ئەدەبییە کوردییەکان یان ئەرشیفە ئۆنلاینەکانی دامەزراوەکانی وەک ئینستیتیوتی کوردیی پاریس یان کتێبخانەکانی زانکۆی سلێمانی دەست پێ بکە. کتێبەکانی وەک کۆمەڵەی شیعر و فۆلکلۆرەکانی بە کوردیی سۆرانی بەردەستن، لەگەڵ هەندێک وەرگێڕان بە ئینگلیزی یان عەرەبی. ماڵپەڕە تایبەتەکانی مێژووی کورد، وەک ڕووداو یان گۆڤارە ئەکادیمییەکانی لێکۆڵینەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زۆرجار وتار لەبارەی ئەوەوە بڵاو دەکەنەوە. بۆ سەرچاوە سەرەتاییەکان، ژمارە دیجیتاڵیکراوەکانی ژین دەستڕاگەیشتنی ڕاستەوخۆ بە نووسینەکانی دابین دەکەن.
سەرچاوەکان
Keith Hitchins. “Pîremêrd.” Encyclopaedia Iranica. بڵاوکراوە لە 2010؛ نوێکراوەتەوە لە 2012. (ژیاننامەیەکی زانستی کە کارنامە و کاریگەرییە ئەدەبییەکانی دەگرێتەوە.)
Ahmet Özel. “Pîremerd.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 2019، EK-2، لاپەڕەکانی 396–398. (ژیاننامە و کتێبناسییەکی ورد؛ کۆمەڵەکەی 1908 و کارنامەی دواتری لەخۆ دەگرێت.)
بۆ مسۆگەرکردنی شەفافیەت و داننان بەو سەرچاوانەی زانیارییان بۆ ئەم وتارەی بلۆگ، ڕیزبەندیی کاتی، پرسیار و وەڵام و ناوەڕۆکی گشتیی پیرەمێرد (تەوفیق مەحموود حەمزە) دابین کردووە، لە خوارەوە لیستێکی سەرچاوە سەرەکییەکان هەیە. ئەمانە وردەکاریی ژیاننامە، چوارچێوە مێژووییەکان و شیکردنەوەی بەرهەمەکانی لەخۆ دەگرن کە لە سەرچاوە متمانەپێکراوە ئۆنلاینەکانەوە وەرگیراون. ئاماژەکانی ناو وتارەکە لە شوێنی گونجاودا لەم سەرچاوانەن.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. «Piramerd». ویکیپیدیا، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Piramerd. (ژیاننامەیەکی گشتگیر کە ژیان، بەرهەم و بەشدارییەکانی لە ئەدەبی کوردیدا دەگرێتەوە.)
Grokipedia. «Piramerd». Grokipedia. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://grokipedia.com/page/piramerd. (پوختەیەکی ورد لە ژیانی سەرەتایی، شیعر و ڕۆڵی لە پێشخستنی ناسنامەی نەتەوەییی کورد.)
Historical Diroka Kurdi. «Tawfeq Mahmoud Hamza or Piramerd, (Pîremêrd in Kurdish) (1867–1950)». Historical Diroka Kurdi. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://historical.diroka-kurdi.com/2017/11/tawfeq-mahmoud-hamza-or-piramerd.html. (جەخت لە کارنامەی ڕۆژنامەوانی و دامەزراندنی یەکەم قوتابخانەی تایبەتی کوردی دەکاتەوە.)
History of Kurdistan. «Tawfeq Mahmoud Hamza or Piramerd». History of Kurdistan. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://historyofkurd.com/english/flexslider/page/22. (تێڕوانین لەبارەی لەدایکبوون، نووسینەکان و بەشدارییە ڕۆماننووسییەکانی.)
Govari Kurdi. «Wafayi». Medium. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://medium.com/@govarikurdi/wafayi-8e5db907c8ee. (ناساندنێکی لاوەکیی وەفایی کە پیرەمێرد وەک هاوڕێی گەشتی حەج ناو دەبات. گفتوگۆکەی لەبارەی شیعرەکانەوە پەیوەندی بە وەفاییەوە هەیە.)
Day Translations. «Iraq Profile – Important Facts, People and History». Day Translations Blog. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://www.daytranslations.com/blog/guide/iraq/5. (پاشخانی ڕۆڵە بەڕێوەبردنەکانی و ئەو نازناوەی سوڵتانی عوسمانی پێی بەخشی.)
Diskurd (Instagram). «Tawfeq Mahmoud Hamza or Piramerd». Instagram. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://www.instagram.com/p/CM2Gf2FBGQa. (وردەکاری لەسەر خێزان، خوێندن و بابەتەکانی شیعرەکانی.)
Halid, Avaz. «A Trilingual Poetry Series: Piramerd - Summer (هاوین)☀️». LinkedIn. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://www.linkedin.com/pulse/trilingual-poetry-series-piramerd-summer-%D9%87%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%86-avaz-halid-5v22f. (شیکردنەوەی شێوازی شیعر و پاشخانی ڕۆشنبیریی ئەو.)
Goodreads. «دیوانی پیرەمێرد». Goodreads. سەردانکراو لە 21ی شوباتی 2026. https://www.goodreads.com/book/show/24201345. (زانیاری لەبارەی دیوانەکەی (کۆمەڵە شیعر) و ژیانی بە کوردی.)
بۆ وردەکارییەکانی چوارچێوەکە، سەرچاوەی زیاتری میدیای کۆمەڵایەتی و پۆستەکانی کۆمەڵگە (بۆ نموونە گرووپەکانی فەیسبووک) سەردان کراون، بەڵام بەهۆی سروشتی نافەرمییانەوە سەرچاوەی سەرەتایی نین. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، لە ئەرشیفە ئەدەبییە کوردییەکان یان گۆڤارە ئەکادیمییەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکۆڵنەوە.