قەرە خەرمان: «دروێنەی ڕەش»ی کوردی — گەنمی سەوزی بە ئاگر برژاو

قەرە خەرمان ناوی کوردیی گەنمی سەوزی بە ئاگر برژاوە؛ گەنمی دۆرومی نوێ پێش پێگەیشتن دروێنە دەکرێت، ئاگر تێ بەردەدرێت تا کاکە بسووتێت، لە کاتێکدا دانە سەوزە تەڕەکان دەمێننەوە، پاشان خەرمان دەکوترێت و ورد دەکرێت تا دەبێت بە دانەوێڵەیەکی دووکەڵئاسا و گوێزئاسا. ناوەکە بە وشە بە وشە واتای «دروێنەی ڕەش» دەدات (قەرە = ڕەش، خەرمان = جۆخین/دروێنە)؛ وەسفێکی زیندووی ئەو کێڵگە ڕەشبووانەی کە دوای سووتاندنی کۆنترۆڵکراو دەمێننەوە. هەمان خواردن بە عەرەبی بە فریکە و بە تورکی بە فیرک دەناسرێت. ناوە کوردییەکە، قەرە خەرمان، لە دەرەوەی کۆمەڵگا کوردییەکان نزیکەی هەر نەناسراوە. ئەمە خواردنی مانەوەی شاخاوییە: ڕێگەیەکی ئامادەکردنی گەنم کاتێک ناتوانیت چاوەڕێی دروێنەی تەواو بکەیت، کاتێک سوپاکان پێشڕەوی دەکەن، کاتێک وشکەساڵی هەڕەشە دەکات یان کاتێک کۆگاکانی زستان بەتاڵ دەبنەوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• گەنمی دۆرومی سەوز و نوێ زوو دروێنە دەکرێت، لەبەر خۆر وشک دەکرێت و پاشان ئاگر تێ بەردەدرێت؛ کاکە دەسووتێت، بەڵام دانە تەڕەکان دەمێننەوە

• قەرە خەرمان بە کوردی واتە «دروێنەی ڕەش»؛ بە ناوی ئەو کێڵگە سووتاوانەوە ناو نراوە کە دوای سووتاندن دەمێننەوە

• خواردنێکی مانەوەی شاخاوییە؛ بۆ ئەو کاتانە پەرەی پێ دراوە کە کۆمەڵگاکان نەیاندەتوانی چاوەڕێی دروێنەی تەواو بکەن

• لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە فریکە بە عەرەبی و فیرک بە تورکی دەناسرێت؛ ناوە کوردییەکە لە میدیای جیهانیی خواردندا نییە

• لە گەنمی پێگەیشتوو پرۆتین و ڕیشاڵ و ماددەی خۆراکی زیاتری تێدایە؛ ئێستا لە سەرتاسەری جیهان بە ناوی ناکوردی وەک «خواردنێکی زۆربەسوود لە ڕووی خۆراکییەوە» بازاڕی بۆ دەکرێت

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: قەرە خەرمان («دروێنەی ڕەش»)

ناوەکانی دیکە: فریکە/فاریک (بە عەرەبی)، فیرک (بە تورکی)

جۆر: گەنمی دۆرومی سەوزی پێنەگەیشتووی بە ئاگر برژاو؛ دانەوێڵەیەک وەک خواردنی مانەوە

ئامادەکردن: دروێنەکردن بە سەوزی ← وشککردن لەبەر خۆر ← سووتاندنی کۆنترۆڵکراو ← خەرمانکوتان ← وردکردن

پێگە: ناوە کوردییەکە نابینرێت؛ لە سەرتاسەری جیهان بە ناوی فریکەی عەرەبی بازاڕی بۆ دەکرێت، بە بێ دانەپالێکی کوردی

بنەچە: ئاگر و گەنم و مانەوە

تەکنیکی برژاندنی گەنمی سەوز بە ئاگر کۆنە؛ یەکەم جار لە کتێبێکی چێشتلێنانی بەغدا لە سەدەی 13دا بەڵگەدار کراوە، هەرچەندە نزیکەی دڵنیایە کە کردەکە کۆنترە. لە ناوچە گەنمچێنەکانی کەوانەی بەپیتەوە سەری هەڵداوە، کە کۆمەڵگا کوردی و عەرەبی و کۆمەڵگاکانی دیکە بۆ هەزارەها ساڵ گەنمی دۆرومیان چاندووە. بەرزاییە کوردییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا و مێزۆپۆتامیای سەروو لە کۆنترین دیمەنە گەنمچێنەکانی سەر زەوین.

لۆژیکی قەرە خەرمان مانەوەیە. ئەگەر نەتوانیت چاوەڕێ بکەیت تا گەنمەکە بە تەواوی پێ بگات، چونکە سوپاکان نزیک دەبنەوە یان وشکەساڵی ڕەنگە بەرهەمەکە لەناو ببات یان کۆگاکانی زستانت بەتاڵ بوونەتەوە، زوو دروێنە دەکەیت و ئاگر بەکار دەهێنیت بۆ ئامادەکردنی ئەوەی هەتە. دانە سەوزەکان کە شێداریی زۆریان دەپارێزێت، لە سووتانی کاکە ڕزگار دەبن. ئەنجامەکە دانەوێڵەیەکە کە لە ڕووی خۆراکییەوە لە گەنمی پێگەیشتوو باشترە؛ پرۆتین و ڕیشاڵی زیاتری تێدایە و پڕە لە ماددە کانزاییەکان. ئەوەی لە ناچارییەوە دەستی پێ کرد، بوو بە خواردنێکی خۆش و تایبەت.

ئامادەکردن و بەکارهێنان

گەنمەکە کاتێک دروێنە دەکرێت کە دانەکان هێشتا لە قۆناغی سەوزی «شیری»دان؛ نەرم و تەڕن و هێشتا پێ نەگەیشتوون. ساقە دروێنەکراوەکان کۆ دەکرێنەوە و لەبەر خۆر وشک دەکرێن، پاشان بە وریایی ئاگر تێ بەردەدرێت. کا وشکە دەرەکییەکە بە خێرایی دەسووتێت، لە کاتێکدا دانە سەوزە تەڕەکانی ناوەوە دەمێننەوە. دوای سووتاندن خەرمان دەکوترێت بۆ جیاکردنەوەی دانەکان، پاشان بە شێوەی زبر یان ورد ورد دەکرێن، هاوشێوەی ساوەری سەوز. تامەکە خاکئاسا و دووکەڵئاسا و گوێزئاسایە و بە تەواوی لە گەنمی ئاسایی جیاوازە. لە چێشتلێنانی کوردیدا قەرە خەرمان لە پلاوی گۆشتی بەرخ و نۆک و سەوزەدا، لە شۆربادا و وەک دانەوێڵەیەکی بنەڕەتی لەگەڵ خورشتدا بەکار دەهێنرێت. لە نەریتی فراوانتری دانەوێڵەی کوردیدا بە سروشتی لەگەڵ ساوەر و کوتلک دەگونجێت.

ئەو ناوانەی مشتومڕیان لەسەرە: لە دروێنەی ڕەشەوە بۆ ناسنامەی بازرگانیی «خواردنی زۆربەسوود»

لە دەیەی 2010ەکاندا پیشەسازیی خواردنی تەندروستیی ڕۆژئاوا فریکەی دۆزییەوە. وەک «خواردنێکی کۆنی زۆربەسوود لە ڕووی خۆراکییەوە» بازاڕی بۆ کرا؛ بە پرۆتینی زۆر و ڕیشاڵی زۆر و نیشاندەری گلیسیمیی نزم. نیشانە بازرگانییەکانی وەک Greenwheat Freekeh و Ziyad و هی دیکە دەستیان کرد بە فرۆشتنی لە دوکانەکانی خواردنی تەندروستی لە سەرتاسەری ئەورووپا و ئەمریکای باکوور و ئوسترالیا. ناوە بەکارهاتووەکە هەمیشە «freekeh»ی عەرەبی بوو یان هەندێک جار «firik»ی تورکی. ناوە کوردییەکە، قەرە خەرمان، لە هیچ شوێنێک نەدەردەکەوت.

ئەمە هەمان شێوازی ساوەر پەیڕەو دەکات: دانەوێڵەیەک کە کۆمەڵگا شاخاوییە کوردییەکان بۆ سەدەها ئامادەیان کردووە، بە بەکارهێنانی زاراوەی کوردی و زانیاریی کوردیی بەڕێوەبردنی ئاگر، لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە ناوی عەرەبی یان تورکی دەفرۆشرێت. ناوە کوردییەکە، قەرە خەرمان یان «دروێنەی ڕەش»، دەکرێت بگوترێت لە هەموو ناوەکان زیندووتر و وردترە؛ ڕێک ئەوە وەسف دەکات کە بەسەر کێڵگەکەدا دێت. بەڵام بە بێ دەوڵەت و بە بێ دەستەیەکی نەتەوەیی بازاڕکردنی خواردن و بە بێ جێگەیەک لەسەر مێزەکانی بازرگانیی نێودەوڵەتی، ناوە کوردییەکە لەگەڵ بەرهەمەکە ناڕوات.

پرسیارە باوەکان

قەرە خەرمان چییە؟

ناوی کوردیی گەنمی سەوزی بە ئاگر برژاوە و واتە «دروێنەی ڕەش». گەنمی دۆرومی نوێ بە سەوزی دروێنە دەکرێت، لەبەر خۆر وشک دەکرێت و ئاگر تێ بەردەدرێت. دانە تەڕەکان لە سووتاندن ڕزگار دەبن و دانەوێڵەیەکی دووکەڵئاسا و گوێزئاسا دروست دەکەن کە لە گەنمی پێگەیشتوو پرۆتین و ڕیشاڵی زیاتری تێدایە.

ئایا قەرە خەرمان هەمان فریکەیە؟

بەڵێ؛ هەمان بەرهەمە بە ناوی جیاواز. فریکە ناوە عەرەبییەکەیە، لە faraka، واتە «سووڵین»، فیرک ناوە تورکییەکەیە و قەرە خەرمان ناوە کوردییەکەیە کە واتای «دروێنەی ڕەش» دەدات. ناوە کوردییەکە کێڵگە سووتاوەکە وەسف دەکات و ناوە عەرەبییەکە پڕۆسەی خەرمانکوتان وەسف دەکات.

بۆچی بە خواردنی مانەوە ناو دەبرێت؟

چونکە ڕێگە بە کۆمەڵگاکان دەدات پێش ئەوەی گەنمەکە بە تەواوی پێ بگات ئامادەی بکەن. ئەگەر جەنگ یان وشکەساڵی یان بەتاڵبوونەوەی کۆگاکانی زستان چاوەڕوانیی دروێنەی تەواو مەحاڵ بکات، برژاندنی گەنمی سەوز بە ئاگر چەندین هەفتە پێش ئەو کاتە خواردن دابین دەکات کە دروێنەی ئاسایی ڕێگەی پێ دەدات.

کۆتایی

قەرە خەرمان ناوێکە کە ڕێک پێت دەڵێت چی ڕووی دا: دروێنەکە سووتێنرا، کێڵگەکە ڕەش بوو و دانەوێڵەکە مایەوە. ناوێکە کە لە ئاگر و پێویستییەوە لەدایک بووە. کاتێک نیشانە بازرگانییە ڕۆژئاواییەکانی خواردنی تەندروستی ئەم دانەوێڵەیە بە ناوی «freekeh» دەفرۆشن و بە خواردنێکی زۆربەسوودی تازەدۆزراوەی ناو دەبەن، تەکنیکێکی مانەوە دەفرۆشن کە کورد و کۆمەڵگاکانی دیکە بۆ سەدەها پەیڕەویان کردووە، بە ناوێک کە زۆربەی ئەو خەڵکە دەسڕێتەوە کە پەرەیان پێ داوە. ناوە کوردییەکە، قەرە خەرمان یان دروێنەی ڕەش، شایانی ئەوەیە لەگەڵ دانەوێڵەکە بڕوات.