ڕیهیک: گۆشتی وشککراوی کوردی کە جیهان بە پاسترامی دەیناسێت
ڕیهیک گۆشتی مانگای کوردییە کە خوێ و بەهاراتی لێ دەدرێت و بە هەوا وشک دەکرێتەوە؛ پارچە درێژەکانی گۆشت بە سیر و شەمبەلێلە و زیرە و بیبەری سوور دەڕووشێنرێن، پاشان لە هەوای ساردی چیادا هەڵدەواسرێن تا وشک و چڕ و زۆر تامدار دەبن. وەشانە کوردییەکەی ئەوەیە کە جیهان بە پاستیرما (تورکی) یان باستورما (ئەرمەنی) یان پاسترامی (لە ڕێی ییدیشەوە) دەیناسێت. هەمان تێکەڵەی بەهارات، واتە شەمبەلێلە و زیرە و سیر و بیبەری تیژ، لە هەموو وەشانێکدا هەیە. شێوازەکە هەمانە: خوێ لە گۆشت بدە و بە فشار خوێنی لێ دەربهێنە و بە بەهارات ڕووپۆشی بکە و بە هەوا وشکی بکەوە. ویکیپیدیا خۆراکەکە بە «ڕەچەڵەکی ئەناتۆلی» یان چێشتی کۆنی ئەرمەنی دەبەستێتەوە. ناوە کوردییەکە، ڕیهیک، دەربناکەوێت. کۆمەڵگە شوانە کوردییەکان چەندین هەزار ساڵە لە چیاکانی زاگڕۆس مانگا سەردەبڕن و گۆشت هەڵدەگرن؛ لە تەنیشت قەلی، واتە گۆشتی هەڵگیراو لە چەوریدا، ڕیهیک، واتە گۆشتی بەهاراتداری بە هەوا وشککراو، کۆڵەکەکەی تری هەڵگرتنی پرۆتینی زستانی کوردی بوو. ئەوەی ئەم نەریتە تەنها بە تورکیا و ئەرمەنیاوە دەبەسترێتەوە، لە کاتێکدا بەشدارییە کوردییەکان نادیارن، هەمان ئەو شێوەیەیە کە لە سی و حەوت وتاری ئەم زنجیرەیەدا تۆمار کراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• پارچە درێژەکانی گۆشتی مانگا بە سیر و شەمبەلێلە و زیرە و بیبەری سوور ئامادە دەکرێن، پاشان بە هەوای ساردی چیا وشک دەکرێنەوە
• هەمان شێواز و تێکەڵەی بەهاراتی پاستیرما (تورکی) و باستورما (ئەرمەنی) و پاسترامی (لە ڕێی ییدیشەوە) بەکار دەهێنێت
• بەشێکە لە سیستەمی کوردیی مانەوە لە زستاندا، لە تەنیشت قەلی، واتە گۆشتی هەڵگیراو لە چەوریدا؛ دوو شێواز بۆ هەڵگرتنی پرۆتین
• ویکیپیدیا نەریتەکە بە تورکیا و ئەرمەنیاوە دەبەستێتەوە؛ ناوە کوردییەکە، ڕیهیک، و ڕەچەڵەکی شوانیی کوردی نادیارن
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: ڕیهیک (ڕیهیک)
ناوە نێودەوڵەتییەکان: پاستیرما (تورکی)، باستورما (ئەرمەنی)، پاسترامی (لە ڕێی ییدیشەوە)
ڕووپۆشی بەهارات: هەویری چەمەن؛ شەمبەلێلە و زیرە و سیر و بیبەری سووری تیژ
کارکرد: هەڵگرتنی پرۆتین بۆ زستان؛ هاوەڵی قەلی، واتە گۆشتی هەڵگیراو لە چەوریدا
ڕیهیک چۆن دروست دەکرێت؟
گۆشتی مانگا، کە بە نەریت لە مانگای سەربڕاوی پاییزە، بە شێوەی پارچە درێژ دەبڕدرێت. خوێی زۆر لە پارچەکان دەدرێت و بۆ ڕۆژێک پشوویان پێ دەدرێت، پاشان دەشۆردرێن و فشار دەخرێتە سەریان بۆ دەرهێنانی خوێن و خوێی زیادە. هەویرێکی بەهارات ئامادە دەکرێت: تۆوی وردکراوی شەمبەلێلە و زیرەی هاڕاو و سیری وردکراو و بیبەری سووری تیژ بە کەمێک ئاو تێکەڵ دەکرێن تا دەبن بە ڕووپۆشێکی چڕ و سووری تۆخ وەک خوێنی مانگا. پارچە گۆشتەکان لە هەموو لاوە بەو هەویرە ڕووپۆش دەکرێن، پاشان لە شوێنێکی فێنک کە هەوای باش تێدا دەسووڕێتەوە هەڵدەواسرێن؛ بە نەریت، هەوای ساردی چیای زستانی کوردستان. گۆشتەکە بە ماوەی دوو تا چوار هەفتە وشک دەبێتەوە تا ڕەق و چڕ و زۆر بۆنخۆش دەبێت. شەمبەلێلە و سیر لە کاتی وشکبوونەوەدا دەچنە ناو گۆشتەکە و بەرهەمێکی زۆر تامدار دروست دەکەن کە دەکرێت بۆ چەندین مانگ هەڵبگیرێت. ڕیهیک بە باریکی دەبڕدرێت و لەگەڵ نان دەخورێت، لەگەڵ هێلکە بۆ نانی بەیانی سوور دەکرێتەوە یان بۆ زیادکردنی پرۆتین و تامی چڕ دەخرێتە ناو ئاوخوارد و خۆراکی فاسۆلیا.
دوو دەوڵەت بە هی خۆیان دەیزانن، کورد نادیارن
وتاری ویکیپیدیا دەربارەی پاستیرما بە «ڕەچەڵەکی ئەناتۆلی» وەسفی دەکات و ئاماژە بە بوونی لە «چێشتی کۆنی ئەرمەنی» دەکات. تورکیا و ئەرمەنیا چەندین دەیەیە لەسەر ئەوەی کێ دایهێناوە کێبڕکێ دەکەن. وشەی پاسترامی لە ڕێی ییدیشەوە لە وشەی ڕۆمانیی پاسترامەوە چووەتە ناو ئینگلیزی، کە خۆی لە پاستیرمای تورکییەوە هاتووە. ڕەخنەگرێکی خۆراک کە خەڵاتی پۆلیتزەری بردووەتەوە، باستورمای بە یەکێک لە بەهێزترین تامەکانی جیهان ناو بردووە. هیچکام لەم گێڕانەوانە باسی خەڵکی کورد ناکەن. هیچکامیان باسی چیاکانی زاگڕۆس ناکەن. هیچکامیان باسی نەریتی شوانیی کوردیی سەربڕینی پاییز و وشککردنەوە بە هەوای زستان ناکەن. ئەو ناوچانەی بەرهەمهێنانی پاستیرما لە تورکیادا تێیاندا بەهێزترە، واتە قەیسەری و سیڤاس و ئەرزەڕۆم، لە ڕووی مێژووییەوە ناوچەی تێکەڵی ئەرمەنی و کورد و تورکن. شێوازەکە تایبەت بە هیچ ئەتنیکێکی تاک نییە. بەڵام تەنها بە تورکیا و ئەرمەنیاوە بەستنەوەی و سڕینەوەی بەشدارییە شوانییە کوردییەکان، هەمان ئەو شێوەیەیە کە ئەم زنجیرەیە لە هەموو جۆرێکی خۆراکدا تۆماری کردووە.
کۆتایی
خێزانە چیاییە کوردییەکان بە دوو شێوە گۆشتیان هەڵدەگرت: قەلی، واتە پختکردنی بە هێواشی لە چەوریدا، و ڕیهیک، واتە وشککردنەوەی بە هەوا لەگەڵ بەهارات. هەردوو شێوازەکە هەمان کێشەیان چارەسەر دەکرد: چۆن پرۆتینی سەربڕینی پاییز بە درێژایی پێنج مانگی زستان هەڵبگیرێت. قەلی گۆشتەکەی لە چەوریی تواوەدا دادەخست. ڕیهیک بە هەوای سارد و ڕووپۆشێکی پارێزەری شەمبەلێلە و زیرە و سیر و بیبەر وشکی دەکردەوە. جیهان شێوازە دووەمەکە بە پاستیرما یان پاسترامی دەناسێت؛ یەکێک لە بەناوبانگترین گۆشتە هەڵگیراوەکانی سەر زەوی. تورکیا بە هی خۆی دەیزانێت. ئەرمەنیا بە هی خۆی دەیزانێت. ناوە کوردییەکەی، ڕیهیک، لە هیچکام لەم مشتومڕانەدا دەربناکەوێت. دوای سی و هەشت وتار لەم زنجیرەیەدا، شێوازەکە ئاشکرایە: کاتێک دوو دەوڵەت لەسەر ڕەچەڵەکی خۆراکێک کێبڕکێ دەکەن، ئەو گەلە بێدەوڵەتەی هەروەها دروستی کردووە بە تەواوی لە گفتوگۆکە ون دەبێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ پاستیرما («ڕەچەڵەکی ئەناتۆلی» و چێشتی ئەرمەنی و نادیاریی ناوە کوردییەکە)
خوانی تورکیی ئۆزلەم ــ پاستیرما: گۆشتی مانگای خوێدراو و وشککراو (ڕێچکەی هەویری بەهاراتی چەمەن)
Kurdish-History.com ــ قەلی: گۆشتی هەڵگیراوی کوردی (هاوەڵی ڕیهیک لە هەڵگرتن بە چەوریدا)