ناوەڕۆک

پێشینە مێژووییەکانی ململانێی عێراق و کورد

ململانێی جیۆسیاسی و نەتەوەپەرستیی ئەتنیکی لەنێوان دەوڵەتی عێراق و دانیشتووانە کوردەکەیدا یەکێکە لە درێژخایەنترین، ئاڵۆزترین و وێرانکەرترین ململانێ ناوخۆییەکانی مێژووی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، ناوەندی تەواوی ئەم کێشمەکێشە ڕژێمی بەعس بوو، کە سەدام حوسێن لە پێکهاتەکەیدا دەستی باڵای هەبوو و دواجار بە دەسەڵاتێکی ڕەها فەرمانڕەواییی کرد. پەیوەندیی نێوان سەدام حوسێن و کەمینەی کورد بە تێکەڵەیەکی ناسەقامگیر و گۆڕاوی بەخزمەتگرتنی ستراتیژی، شکاندنی ڕێککەوتنەکان بە شێوەی سیستەماتیک، ئەندازیاریی قووڵی دیمۆگرافی و دواجار توندوتیژیی جینۆساید لە ئاستێکی پیشەسازیدا ناسراوە.

ڕەگە بنەڕەتییەکانی پرسی کورد لە عێراق پێش سەرهەڵدانی سەدام حوسێن دەکەون و دەگەڕێنەوە بۆ دابەشکردنی ئیمپراتۆریای عوسمانی دوای شەڕی جیهانیی یەکەم و دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی عێراق لەژێر سەرپەرشتیی بەریتانیادا.1 کورد، وەک گرووپێکی ئەتنیکیی ڕەسەنی ناوچەکە کە تایبەتمەندیی زمانی، کولتووری و مێژووییی جیاوازی هەیە، بە شێوەیەکی هەڕەمەکی لەنێوان چەند دەوڵەتێکی نەتەوەییی تازەدامەزراو یان دووبارە پێکهێنراودا دابەش کرا، لەوانە عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا.3 

پەیماننامەی سێڤری 1920 سەرەتا ئاسۆی خاکێکی خۆبەڕێوەبەری کوردیی خستە بەردەم کورد، بەڵام بەخێرایی پەیماننامەی لۆزانی 1923 جێی گرتەوە؛ ئەم پەیماننامەیە سنوورەکانی کۆماری تورکیای فەرمی کرد و هیچ ئاماژەیەکی بە مافە سیاسییەکانی کورد نەکرد، بەوە دانیشتووانی کوردی باکووری عێراق لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتێکدا مایەوە کە عەرەب لە بەغدا دەستی باڵای تێدا هەبوو.5

لە عێراق، ناوچە شاخاوییەکەی باکوور بەخێرایی بوو بە قەڵایەکی خۆڕاگری نەتەوەپەرستیی کوردی و زۆرجار لەگەڵ هەوڵەکانی ناوەندگەراییی حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی بەغدا پێکدادرا.1 سیستەمی جیهانیی نێودەوڵەتی بە بەردەوامی یەکپارچەییی خاکی ئەم دەوڵەتە تازەدامەزراوانەی خستە پێش ئاواتەکانی نەتەوەپەرستیی ئەتنیکیی کورد.2 بۆ نموونە، کۆماری مەهاباد، ئەو دەوڵەتە کوردییەی لە ئێرانی دراوسێدا لە 1946 بە پشتگیریی یەکێتیی سۆڤیەت دامەزرا، کاتێک پشتگیریی سۆڤیەت کشایەوە لە ماوەی یازدە مانگدا ڕووخا. ئەمە شێوازێکی مێژووییی دووبارەبووەوەی چەسپاند کە تێیدا خۆبەڕێوەبردنی کورد بە تەواوی پشت بە ئەولەویەتە ستراتیژییە گۆڕاوەکانی زلهێزە دەرەکییەکان دەبەستێت و لە بەرامبەریاندا لاوازە.2

ململانێی نوێی عێراق و کورد دوای شۆڕشی عێراقی 1958 دەستی بە وەرگرتنی شێوەی دیاریکەری خۆی کرد، کە پاشایەتیی هاشمیی لابرد. مستەفا بارزانی، سەرکردە کاریزماتیک و لە ڕووی عەشیرەتەوە بەهێزەکەی پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، بە بانگهێشتی دیکتاتۆری نوێی سەربازی، ژەنەڕاڵ عەبدولکەریم قاسم، لە تاراوگەی یەکێتیی سۆڤیەتەوە گەڕایەوە بۆ عێراق.1 بارزانی بەخێرایی پارتیی بەکار هێنا بۆ ڕێکخستن لە دەرەوەی بازنەی ڕاستەوخۆی پەیوەندییە عەشیرەتییەکانی خۆی و حیزبەکەی کرد بە ڕێکخراوێکی نهێنیی نیوەسەربازی کە توانای سەپاندنی فشارێکی زۆری لەسەر بەغدا هەبوو.7 

کاتێک دانوسانە سەرەتاییەکان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد بە شێوەیەکی حەتمی تێکچوون، شەڕی یەکەمی عێراق و کورد لە 1961 هەڵگیرسا.6 ئەم ململانێ چەکدارییە ماندووکەرە، کە بە شۆڕشی ئەیلوولیش ناسراوە، پەرەی سەند و بوو بە شەڕێکی شەکەتکردن کە سەرچاوەکانی دەوڵەتی عێراقی بەفیڕۆ دەبرد؛ لە لووتکەی یاخیبوونەکەدا، بە خەمڵاندن هەشتا لە سەدی تەواوی سوپای عێراق لە شاخەکانی باکووردا خەریکی ئۆپەراسیۆنی شەڕ دژی شەڕڤانانی کورد بوون.6 لەناو ئەم ژینگەیەی شەکەتبوونی سیستەماتیکی دەوڵەت و شەڕی ناوخۆییی بەردەوامدا، حیزبی بەعس لە 1968 کۆنترۆڵی یەکلاکەرەوەی عێراقی بەدەستەوە گرت و کردەکارێکی گەنجی سیاسیی بێبەزەیی و پراگماتیک بە ناوی سەدام حوسێنی هێنایە پێشەوەی دەزگای ئاسایشی ڕژێمەکە.

وەهمی سازان و ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی 1970

کاتێک حیزبی بەعس لە 1968 دەسەڵاتی گرتە دەست، سەدام حوسێن، کە جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش بوو، درکی بەوە کرد کە شەڕە بەردەوامەکەی باکوور سەرچاوە سەربازی و ئابوورییەکان بە شێوەیەک دەڕژێنێت کە بەردەوامبوونی مەحاڵە.6 ڕژێمەکە بۆ پتەوکردنی دەسەڵاتی ناوخۆیی و لەناوبردنی ڕکابەرە سیاسییە ناوخۆییەکان پێویستی بە سەقامگیری هەبوو. بۆیە حکومەت لە هەڵوێستی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەهای سەربازییەوە گۆڕا بۆ پەیوەندیکردنێکی ستراتیژیی دیپلۆماسی لەگەڵ مستەفا بارزانی و پارتی.6

لە 11ی ئازاری 1970، حکومەتی عێراق بە یەک لایەن فەرمانێکی مێژووییی دەرکرد کە ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردنی عێراق و کوردی فەرمی کرد.6 لە ڕووی تیۆرییەوە، ڕێککەوتنەکە گۆڕانێکی گەورەی بنەمایی بوو کە دانی بە سروشتی دوونەتەوەییی دەوڵەتی عێراقدا نا. بەڵێنی دامەزراندنی ناوچەیەکی فەرمیی خۆبەڕێوەبەری کوردی، بەشداریی نوێنەرانی کورد لە دەزگا جێبەجێکار و یاسادانەرەکانی حکومەتی ناوەندی و داننان بە کوردی وەک زمانێکی فەرمیی دەوڵەت لەو ناوچە جوگرافییانەدا دا کە کورد زۆرینەی دانیشتووانیان پێک دەهێنا.10

بەڵام پتەوییی پێکهاتەی ڕێککەوتنی 1970 لە هەر سەرەتاکەیەوە بەهۆی ناکۆکیی قووڵ لەسەر سنوورە خاکییەکانەوە بە شێوەیەکی چارەنووسساز لاواز کرابوو، بە تایبەتی لەبارەی دۆخی دیمۆگرافی و ئیداریی شاری کەرکووک.12 کەرکووک لەسەر هەندێک لە گەورەترین یەدەگە نەوتییەکانی جیهان هەڵکەوتبوو کە دەستڕاگەیشتن پێیان ئاسان بوو و ئەمە کردی بە پێویستییەکی ڕەهای ئابووری بۆ ئاواتە گەشەپێدان و سەربازییەکانی دەوڵەتی عێراق.11 

ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردن بە ڕوونی مەرجی دانابوو کە سەرژمێرییەکی گشتگیری نیشتمانی بکرێت بۆ دیاریکردنی پێکهاتەی ئەتنیکیی دانیشتووانی کەرکووک و ناوچە ناکۆکی لەسەرەکانی دیکە، وەک خانەقین و شنگال. ئەنجامەکانی ئەم سەرژمێرییە دیارییان دەکرد ئەم ناوچە لە ڕووی ئابوورییەوە زۆر گرنگانە دەکەونە ژێر دەسەڵاتی ئیداریی ناوچەی تازەدامەزراوی خۆبەڕێوەبەری کوردی یان لەژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی حکومەتی ناوەندیی بەغدا دەمێننەوە.11

دەسەڵاتەکەی سەدام حوسێن بە ئەنقەست و بە شێوەی سیستەماتیک جێبەجێکردنی ئەم سەرژمێرییەی ڕاگرت. ڕژێمەکە بە دروستی هەژماری ئەوەی کردبوو کە ژماردنێکی دادپەروەرانە و ڕوونی دانیشتووان بێ هیچ گومانێک دەبێتە هۆی لکاندنی کەرکووک بە ناوچەی خۆبەڕێوەبەری کوردییەوە و بەوە بەغدا لە کۆنترۆڵی بێسنووری بزوێنەری سەرەکیی ئابوورییەکەی بێبەش دەکات.11 ڕاستیی بنەڕەتیی ڕێککەوتنی 1970 ئەوە بوو کە ڕژێمی بەعس وا لە ڕەزامەندی بە خۆبەڕێوەبردن دەڕوانی کە ئاگربەستێکی تاکتیکی و کاتییە، نەک مافێکی هەمیشەییی دەستووریی پابەندکەر لە ڕووی یاساییەوە بۆ گەلی کورد. بە تایبەتی بۆ ئەوە داڕێژرابوو کە کاتی پێویست بە ڕژێمەکە بدات تا دەزگای سەربازییەکەی لە نوێوە بنیات بنێتەوە، دەسەڵات لە بەغدا پتەو بکات و تۆڕەکانی پشتگیریی دەرەکیی جیۆسیاسی بێکاریگەر بکات کە یاخیبوونی کوردیان بەردەوام دەکرد.

لەگەڵ سەکەتبوونی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە و دواخستنی سەرژمێریی بەڵێنپێدراو بۆ ماوەیەکی نادیار، پەیوەندییە سیاسییەکان بەخێرایی خراپ بوون. تا 1974، حکومەتی عێراق بە یەک لایەن یاسایەکی پێداچوونەوەپێکراوی خۆبەڕێوەبردنی دەرکرد کە بە ڕادەیەکی زۆر لە داواکارییەکانی کورد کەمتر بوو و بە ڕوونی ناوچە نەوتدەوڵەمەندەکانی کەرکووک و خانەقینی لە ناوچەی دیاریکراوی خۆبەڕێوەبەری دەرکرد.11 وەزیرە کوردەکان بە درککردن بە نیازی خراپی ڕژێمی بەعس، دەستبەجێ لە حکومەتی ناوەندی دەستیان لەکار کێشایەوە، فەرمانبەرە کوردەکان هاوکارییان ڕاگرت و ململانێی چەکداری بە تەواوی دەستی پێ کردەوە؛ ئەمە سەرەتای فەرمیی شەڕی دووەمی عێراق و کورد بوو.6

پیلانە جیۆسیاسییەکان و ڕێککەوتنی ئەلجەزائیری 1975

لە دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکداری دژی سوپای بەهێزچەکداری عێراق، پارتی نزیکەی بە تەواوی پشتی بە تۆڕێکی ئاڵۆزی پشتگیریی نهێنیی لۆجستی، دارایی و سەربازی لەلایەن دەوڵەتە دەرەکییەکانەوە بەستبوو. سەرەکیترین ئەم پشتگیرانە شای ئێران، محەمەد ڕەزا پەهلەوی، بوو کە ڕێڕەوی سەرەکیی گواستنەوەی کەرەستە سەربازییەکانی دابینکراو لەلایەن دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو.6 ئامانجی گشتیی ئێران هەرگیز بەدیهێنانی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری نەبوو؛ ئەو پێشهاتەی بەهۆی بوونی کەمینەیەکی گەورەی کورد لە ناوخۆدا، یەکپارچەییی خاکی خودی ئێرانی بە توندی دەخستە مەترسییەوە.8 لەبری ئەوە، شا کوردەکانی عێراقی وەک هێزێکی بەوەکالەت بەکار دەهێنا بۆ شەکەتکردن و ناسەقامگیرکردنی ڕکابەرە سەرەکییە ناوچەییەکەی، واتە ڕژێمی نەتەوەپەرستی عەرەبی لە بەغدا.8

لە بەرامبەر شەڕێکی وێرانکەری شەکەتکردندا کە سەرچاوە دەرەکییە بێکۆتاییەکان خۆراکیان پێ دەدا و بە ڕواڵەت بردنەوەی مەحاڵ بوو، سەدام حوسێن هەنگاوێکی زۆر زیرەکانەی سیاسەتی واقیعگەراییی بێبەزەیی ڕێک خست. لە لووتکەی ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (OPEC) لە 6ی ئازاری 1975، بە ناوبژیوانیی سەرۆکی ئەلجەزائیر، هەواری بۆمەدین، سەدام حوسێن و شای ئێران بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو ڕێککەوتنی ئەلجەزائیریان واژۆ کرد.8 لە سازشێکی گەورە و زۆر جێی مشتومڕدا، عێراق ڕازی بوو سنووری ئاویی لە ڕێڕەوە ئاوییە ناکۆکی لەسەرەکەی شەتولعەرەبدا بە درێژایی تاڵوێگ  (هێڵی ناوەڕاستی قووڵترین کەناڵی ئاو) دیاری بکات و بەوە سەروەری لەگەڵ ئێران هاوبەش بکات.8 لە بەرامبەر ئەم سازشە گرنگە خاکییەدا، ئێران ڕازی بوو دەستبەجێ، بە تەواوی و بۆ هەمیشە هەموو پشتگیرییە نهێنییە سەربازی و لۆجستییەکانی بۆ یاخیبوونی کوردی عێراق ڕابگرێت.8

کاریگەریی ئەم پەیمانە جیۆسیاسییە لەسەر بەرگریی کورد دەستبەجێ، سەرتاسەری و کارەساتبار بوو. شۆڕشی کورد بە بێبەشبوون لە شەوێکدا لە هێڵەکانی دابینکردنی ئەوبەری سنوور، چەکی پێشکەوتوو، پشتگیریی دارایی و پەناگە ئارامەکان، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا ڕووخا.8 سوپای عێراق بەخێرایی بەرەو شاخەکانی باکوور پێشڕەوی کرد و بەرگریی ڕێکخراوی کەمی بەرەوڕوو بوو. مستەفا بارزانی ناچار بوو فەرمان بە شەڕڤانەکانی پێشمەرگە  بکات شەڕ ڕابگرن و دواتر بۆ تاراوگەیەکی هەمیشەیی لە ئێران و پاشان ئەمریکا هەڵهات.7 کاتێک ڕۆژنامەنووسان لەبارەی پشتکردنی لەناکاو و تەواو لە هاوپەیمانە کوردەکانەوە فشاریان لە وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی ئەمریکا، هێنری کیسینجەر، کرد، بە شێوەیەکی خراپناوبانگ خیانەتەکەی بەو وتەیە پاساو دا کە «نابێت کاری نهێنی لەگەڵ کاری بانگخوازیی ئایینی تێکەڵ بکرێت».19

ڕێککەوتنی ئەلجەزائیری 1975 خاڵێکی یەکلاکەرەوە و گۆڕانکاری بوو لە مێژووی ململانێی عێراق و کورددا. ستراتیژیی سەدام حوسێنی پشتڕاست کردەوە کە ناڕەزاییی ناوخۆییی نەتەوەپەرستیی ئەتنیکی لە ڕێگەی مامەڵە گەورە و بێباوەڕە جیۆسیاسییەکانەوە بێکاریگەر بکات. گرنگتر لەوە، پێشینەیەکی مەترسیدار و بەردەوامی لە هەژمارە ستراتیژییەکانی سەدامدا پتەو کرد: درککردن بەوەی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی کورد تەنها بە پیادەی جیۆسیاسیی بەفیڕۆدراو دەبینێت.3 ئەم هەستە بە بێباکیی نێودەوڵەتی لە کرداردا چرای سەوزی دا بە گۆڕانی دواتری بنەمای سیاسەتی ڕژێمی بەعس، کە لە سیاسەتی سەرکوتکردنی سەربازیی باوەوە چوو بەرەو هەڵمەتێکی زۆر ڕێکخراو بە پشتگیریی دەوڵەت بۆ ئەندازیاریی سیستەماتیکی دیمۆگرافی و توندوتیژیی بەکۆمەڵ.

ماشێنی بێبەشکردن لە موڵک: بەعەرەبکردن (تەعریب)

لەگەڵ تێکشکاندنی یاخیبوونی چەکداری و پەرتەوازەبوونی سەرکردایەتیی کورد لە تاراوگەدا لە 1975، ڕژێمی بەعس لە خاکە ستراتیژییەکانی باکووردا بەرنامەیەکی زۆر بێرۆکراتی، بێوچان و توندوتیژی گۆڕینی دیمۆگرافی دەست پێ کرد. ئەم سیاسەتە، کە بە فەرمی بە بەعەرەبکردن (تەعریب) ناسراو بوو، بۆ ئەوە داڕێژرابوو کە بە گۆڕینی بنەڕەتیی پێکهاتەی ئەتنیکیی کەرکووک، خانەقین، شنگال، مەخموور و قەزا ناکۆکی لەسەرەکانی دیکە، کۆنترۆڵی حکومەت لەسەر سەرچاوە بەهادارە نەوتییەکان و زەوییە بەپیتهێنە کشتوکاڵییەکانی ناوچەکە بە شێوەیەکی هەمیشەیی و گەڕانەوەنەپذیر مسۆگەر بکات.11

هەڵمەتی بەعەرەبکردن زنجیرەیەک لە دەرکردنی هەڕەمەکی و پشێوی نەبوو؛ بەڵکو بە ستراتیژییەکی دوولایەنە و زۆر یاسایی کراو جێبەجێ دەکرا: ئاوارەکردنی زۆرەملێی بەکۆمەڵی دانیشتووانی ناعەرەب و هێنانی نیشتەجێکارانی عەرەب بە هاندانی دەوڵەت، کە لە ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە کۆ دەکرانەوە.15 پرۆسەکە بە ڕادەیەکی زۆر بە یاسا داڕێژرابوو و پشتی بە چوارچێوەیەکی فراوانی فەرمانە یاساییە دەرکراوەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش دەبەست، بۆ ئەوەی ڕواڵەتێک لە ڕەواییی ئیداری بە پاکتاوی ئەتنیکیی سیستەماتیک بدات.15

میکانیزمە ئیدارییەکانی هەڵمەتی بەعەرەبکردن

بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی تەعریب ، حکومەتەکەی سەدام حوسێن چەندین ئامرازی بێرۆکراتیی بەکار هێنا و لە کرداردا دەزگای یاساییی دەوڵەتی کرد بە چەک دژی هاووڵاتییە کەمینەکانی خۆی. میکانیزمە بەکارهاتووەکان لە دەستبەسەرداگرتنی موڵکەوە تا سڕینەوەی ناسنامەی مێژوویی دەڕۆیشتن.

میکانیزمی سیاسەت

وەسف و تاکتیکەکانی جێبەجێکردن

دەستبەسەرداگرتنی موڵک و بێبەشکردنی یاسایی لە خاوەندارێتی

ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش (RCC) یاسای دیاریکراوی بەکار هێنا، بە تایبەتی فەرمانی ژمارە 369ی 1975، بۆ ئەوەی بە یەک لایەن بەڵگەنامە یاساییەکانی موڵکی کورد، تورکمان و ئاشوورییە ئاوارەکراوەکان هەڵبوەشێنێتەوە، زۆرجار بێ هیچ قەرەبووکردنەوەیەکی دارایی.15 زەوی کشتوکاڵییە باشەکان نەتەوەیی کران و بوون بە موڵکی تایبەتی دەوڵەتی عێراق، پاشان بۆ عەشیرەتە عەرەبە وەفادارەکان گوازرانەوە.

بەڕێوەبەرایەتیی یەکلاکردنەوە (دایرەی تەسویە)

ئەم دەزگا ئیدارییەی لە پێشدا هەبوو و لە بنەڕەتدا بۆ پشتڕاستکردنەوەی بەڵگەنامەکانی زەوی لە سەردەمی عوسمانی داڕێژرابوو، حیزبی بەعس ئەرکەکەی گۆڕی بۆ پشکنینی سیستەماتیکی پارچەزەوییە تاکەکان و هەڵوەشاندنەوەی فەرمیی خاوەندارێتیی یاساییی کەمینە ئەتنیکییەکان؛ بەوە بوو بە بزوێنەری بێرۆکراتیی دەستبەسەرداگرتنی بەکۆمەڵی موڵک.15

نیشتەجێکردنی عەرەب بە ڕێگەی هاندان

خێزانە عەرەبەکان، کە زۆربەیان شیعەی پارێزگا هەژارەکانی باشوور بوون، بە چالاکی هان دەدران بگوازرێنەوە بۆ شارەکانی باکوور وەک کەرکووک.13 دەوڵەت هاندانی گەورەی دارایی، کاری مسۆگەر و خانووی دابین دەکرد؛ زۆرجار بەڵگەی ڕوون و یاساییی خاوەندارێتیی ئەو ماڵ و کارە بازرگانییە شارستانییانەی پێ دەدان کە بە زۆر لە خێزانە کورد و تورکمانە دەرکراوەکان دەستبەسەریاندا گیرابوو.15

گۆڕینی ناوی شوێنەکان و کولتوور

حکومەت هەوڵی دەدا ناسنامە مێژووییە کوردی و تورکمانییەکەی ناوچەکە بسڕێتەوە، بە گۆڕینی فەرمیی ناوی گەڕەک، قوتابخانە، نیشانە جوگرافییەکان و شارۆچکەکان، تا میراتی عەرەبی و ئایدیۆلۆژیای بەعس بنوێنن.21

زیانە مرۆییەکانی ئەم هەڵمەتە بێرۆکراتییە زۆر گەورە بوون. لەنێوان ناوەڕاستی دەیەی 1970ەکان و ڕووخانی کۆتاییی ڕژێمەکە لە 2003، سەدان هەزار کورد و ئەندامی کەمینەکانی دیکە بە زۆر لە ماڵە ڕەسەنەکانیان دەرکران. لە شەپۆلە سەرەتاییەکەی دوای تێکچوونی ڕێککەوتنی خۆبەڕێوەبردن لە 1974–1975، دەیان هەزار ئەندامی عەشیرەتی بارزانی بە زۆر لە شاخەکانی باکوورەوە گوازرانەوە بۆ شوێنە بێبەرهەم و ناخۆشەکانی ڕاگرتن لە بیابانەکانی باشوور، کە تێیاندا تووشی بێبەشکردنی زۆر توند کران.15 دەوڵەت ئەو عەشیرەتە عەرەبانەی بۆ باکوور گوازرابوونەوە، وەک عەشیرەتی ئەلفەهد کە لە 1975 لە کوتەوە بۆ سلێمانی گوازرایەوە، وەک جێگیرکەری دیمۆگرافی بەکار دەهێنا بۆ پتەوکردنی کۆنترۆڵی بەعس.23

لەناوبردنی ئیداری: ڕاستکردنەوەی نەتەوەیی (تەصحیح ئەلقەومییە)

لە کاتێکدا دەرکردنە بەکۆمەڵەکانی دەیەکانی 1970 و 1980 بە گشتی لەژێر ناوی ئاسایشی سەربازیدا دەکران، سیاسەتی بەعەرەبکردن لە دەیەی 1990ەکاندا گەشەی کرد و بوو بە میکانیزمێکی ئیداریی زیاتر فێڵبازانە و زۆر فەرمی کراو کە بە «ڕاستکردنەوەی نەتەوەیی» (تەصحیح ئەلقەومییە) ناسراو بوو.15 ئەو کەمینانەی دوای شەڕی کەنداوی 1991 توانیبوویان لە ناوچەکانی کەرکووک و قەزا دەوروبەرەکانی ژێر کۆنترۆڵی حکومەتدا بمێننەوە، تووشی ناچارکردنی توند و بەردەوامی هێزە ئاسایشییەکانی دەوڵەت دەبوون بۆ گۆڕین و ساختەکردنی فەرمیی ناسنامە ئەتنیکییەکەیان.

کارمەندانی ئاسایش و بەرپرسە باڵاکانی حیزبی بەعس بە بەردەوامی سەردانی ماڵەکانی کورد، تورکمان و ئاشوورییەکانی کەرکووکیان دەکرد.13 لە کاتی ئەم سەردانە ترسێنەرانەدا، فەرمان بە خێزانەکان دەکرا فۆڕمە یاساییە پابەندکەرەکانی «ڕاستکردنەوەی ناسنامەی ئەتنیکی» واژۆ بکەن، بە فەرمی واز لە نەتەوەی ڕاستەقینەیان بهێنن و خۆیان لە تۆمارەکانی دەوڵەتدا وەک عەرەب تۆمار بکەن.13 ئەمە تەنها کاروباری کاغەز نەبوو؛ حکومەتی عێراق لە هەمان کاتدا تۆمارکردنی منداڵە تازەلەدایکبووەکانی ڕەت دەکردەوە کە ناوی کوردی یان ناوی ئەتنیکیی ناعەرەبییان لێ دەنا، تا سڕینەوەی ئاماریی نەوەی داهاتوو مسۆگەر بکات.20

ملکەچبوون بۆ ڕاستکردنەوەی نەتەوەیی بە ڕوونی بە باجگیریی سیاسیی توندەوە بەسترا بوو. بۆ مانەوە لە ماڵەکانیاندا، ئەو ناعەرەبانەی نەتەوەییان «ڕاست دەکردەوە» زۆرجار ناچار دەکران ببن بە ئەندامی چالاکی حیزبی دەسەڵاتداری بەعس و خزمەت لە میلیشیا زۆرچەکدارە «خۆبەخشە» دەوڵەتییەکاندا بکەن، وەک جەیش ئەلقودس  (سوپای قودس) یان فیدائییەکانی سەدام  (فیدائییەکانی سەدام).13 بە تایبەتی ئەو خێزانانەی پیاوی گەنجیان هەبوو ئامانجی ئەم جۆرە دیاریکراوەی ئازاردان دەبوون، چونکە ڕژێمەکە هەوڵی دەدا ئەوانەی ئەگەری یاخیبوونیان هەبوو بخاتە ناو پێکهاتە نیوەسەربازییەکانی خۆی.13

ڕەتکردنەوەی ملکەچبوون بۆ ئەم داواکارییانە سزای دەستبەجێ و توندی لێ دەکەوتەوە. بۆ ئەو خێزانانەی بەرامبەر واژۆکردنی فۆڕمەکانی ڕاستکردنەوەی ناسنامە دەوەستانەوە، فەرمانی فەرمیی دەرکردن دەردەکرا.13 بۆ دڵنیابوون لەوەی خێزانەکە بەڕاستی بەرەو ناوچە داخراوەکانی باکووری ژێر کۆنترۆڵی کورد دەڕوات، دەزگا ئاسایشییەکان زۆرجار خزمێکی پیاویان دەگرت و لە زیندانەکانی حکومەتدا بە بارمتە دەیانگرت تا ئەندامەکانی دیکەی خێزانەکە موڵکەکەیان بەجێ بهێڵن و کلیلەکانیان ڕادەستی نیشتەجێکارە عەرەبە تازەهاتووەکان بکەن.13 ئەم هەڵمەتە زۆر ڕێکخراو و بێوچانەی ئازاردان و باجگیری، بوو بە هۆی ئاوارەکردنی زۆرەملێی نزیکەی 120,000 کەس لە ناوچەی کەرکووک، تەنها لەنێوان 1991 و 2000دا؛ گۆڕانێکی گەورەی دیمۆگرافی کە تەنها بە تێرۆری ئیداری ئەندازیاری کرابوو.13

هەروەها، ڕژێمەکە یاسا فراوانترەکانی هاووڵاتیبوون بەکار دەهێنا بۆ سزادانی ئەوانەی بە گوماناوی لە ڕووی سیاسییەوە دەزانی. دوای هەڵگیرسانی گرژی لەگەڵ ئێران، ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش بڕیاری ژمارە 666ی 1980ی دەرکرد کە بڕیاری دا هاووڵاتیبوونی عێراقی «لە هەر عێراقییەکی بە بنەچە بیانی دەسەنرێتەوە ئەگەر دەرکەوێت کە وەفادار نییە بە نیشتمان، گەل و ئامانجە باڵا نیشتمانی و کۆمەڵایەتییەکانی شۆڕش».24 

ئەم ئامرازە یاساییەی بە ئەنقەست ناڕوون و بەکاربردنی فراوان بوو، بە ڕادەیەکی زۆر دژی دانیشتووانی شیعە و کوردە فەیلییەکان بەکار هێنرا کە تۆمەتبار دەکران بە هاوسۆزی لەگەڵ ئێران، و بوو بە هۆی دەرکردنی بەکۆمەڵی دەیان هەزار هاووڵاتی بۆ ئەوبەری سنوور لە ئێران.24 دەسەڵاتێکی ڕەها بە وەزیری ناوخۆ درا بۆ جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە و سەندنەوەی هاووڵاتیبوون و مافەکانی تاکەکان بێ هیچ چاودێرییەکی دادوەری.24

شەڕی ئێران و عێراق: پەرەسەندنی گومانە نەخۆشییەکان و تۆڵەسەندنەوە

دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شۆڕشی ئێرانی 1979 بە تەواوی درزی تێ کەوت، کە شای پشتگیریکراوی ئەمریکای بە حکومەتێکی توندڕەوی ئایینیی شیعە بە سەرکردایەتیی ئایەتوڵڵا ڕوحوڵڵا خومەینی گۆڕی.17 لە ئەیلوولی 1980، سەدام حوسێن بۆ سوودوەرگرتن لەو پشێوییە سەربازییەی بە بڕوای ئەو دوای شۆڕش لە ئێران هەبوو، و ڕێگرتن لە هەناردەکردنی شۆڕشی ئیسلامی بۆ زۆرینەی شیعەی بێبەش لە ماف لە عێراق، ڕێککەوتنی ئەلجەزائیری 1975ی هەڵوەشاندەوە و هێرشی کردە سەر ئێران. بەوە ململانێیەکی دڕندانەی شەڕی سەنگەری هەڵگیرساند کە بۆ هەشت ساڵ بەردەوام دەبوو و زیاتر لە یەک ملیۆن ژیانی دەبرد.16

هەڵگیرسانی شەڕی ئێران و عێراق پەیوەندیی نێوان دەوڵەتی عێراق و لایەنە نەتەوەپەرستە کوردییەکانی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی. یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی تازەدامەزراو (PUK)، کە جەلال تاڵەبانی دوای ڕووخانی 1975 دایمەزراندبوو، و پارتیی دوبارە بەهێزبووەوە کە ئێستا کوڕی مستەفا بارزانی، مەسعود بارزانی، سەرکردایەتیی دەکرد، بە دروستی شەڕەکەیان وەک دەرفەتێکی چارەنووسساز لە هەل و مەرجی جیۆسیاسیدا ناساند.11 میلیشیا کوردییەکان (پێشمەرگە) بە درککردن بەوەی سوپای عێراق بە ڕادەیەکی زۆر لە بەرەکانی باشوور و ڕۆژهەڵات دژی ئێران چڕ بووەتەوە، بە فەرمی لەگەڵ کۆماری ئیسلامیی ئێران هاوپەیمان بوون.1 پشتگیریی بەرچاوی سەربازی و لۆجستییان لە تارانەوە وەرگرت بۆ کردنەوەی بەرەیەکی دووەمی زۆر کاریگەر دژی دەوڵەتی عێراق لە شاخە سەختەکانی باکووردا.1

وەڵامەکەی سەدام حوسێن بۆ ئەم هاوپەیمانییە سەربازییە بە گومانە نەخۆشییە زۆر توند و زۆر کەسییەکان و دڕندەییی بێکۆڵدان ناسراو بوو. لە وتاری ڕژێمەکە و هەژمارە ستراتیژییەکانی فەرماندەییی باڵای عێراقدا، چیتر کورد تەنها بە جیاییخوازانی ناوخۆیی یان نەیارانی سیاسی نەدەبینرا؛ بە فەرمی وەک ستوونی پێنجەم پۆلێن دەکرا، بە ڕوونی ناوی «ئەجێنتەکانی ئێران»ی لێ دەنا و بە خیانەتکار دەزانرا کە بە چالاکی ئاسانکاری بۆ چوونەناو خاکی خاوەن سەروەریی عێراق لەلایەن دوژمنێکی کوشندەوە دەکەن.28

تۆڵەسەندنەوەی دەوڵەت بۆ ئەم هاوکارییە سیستەماتیک و بێبەزەیی بوو. لە 1983، دوای ئۆپەراسیۆنی سەربازیی هاوبەشی سەرکەوتووی پارتی و ئێران کە بوو بە هۆی گرتنی شارۆچکە سنوورییە ستراتیژییەکەی حاجی ئۆمەران، سەدام حوسێن فەرمانی تۆڵەسەندنەوەی ڕاستەوخۆی لە عەشیرەتی بارزانی دا.19 هێزە ئاسایشییەکانی عێراق ئەو کەمپەکانیان گەمارۆ دا کە بارزانییەکان لە 1975ەوە تێیاندا ڕاگیرابوون و بە خەمڵاندن 8,000 پیاو و کوڕی هەرزەکاریان گرت.19 

ئەوان بۆ شوێنە دوورە بیابانییەکانی باشووری عێراق گوازرانەوە، بە دەستەکانی تەقەکردن دەستبەجێ ئێعدام کران و لە گۆڕە بەکۆمەڵە بێنیشانەکاندا نێژران.20 مەسعود بارزانی دواتر ئێعدامکردنی ئەم ژمارە گەورەیەی ئەندامانی عەشیرەتەکەی پشتڕاست کردەوە؛ ئەمە پێشینەیەکی تاریک و حاشاهەڵنەگر بوو بۆ هەڵمەتە گشتگیرەکانی لەناوبردن کە ڕژێمەکە دواتر دەستی پێ دەکردن.19 هەروەها لە شەڕەکانی دەوری حاجی ئۆمەران، سوپای عێراق بۆ یەکەم جار چەکی کیمیاییی دژی هەم هێزە ئێرانییەکان و هەم شەڕڤانە کوردەکانی پێشمەرگە  بەکار هێنا؛ بەوە قەدەغەیەکی بنەڕەتیی نێودەوڵەتیی شکاند و زەمینەی بۆ تاوانە دڕندانەکانی داهاتوو ڕەخساند.31

لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕ بە ناوەڕاستی دەیەی 1980ەکاندا، هێزە ئێرانییەکان بە ڕێنیشاندانی شارەزایانەی پێشمەرگەی ناوخۆیی لە ناوچەی پڕمەترسیدا، چوونە ناو قوڵاییی کوردستانی عێراق، چوونە ناو شارۆچکەکان، بنکە ستراتیژییە سەربازییەکانیان گرت و ژێرخانی گرنگیان خستە مەترسییەوە.31 سەدام حوسێن ئەمەی تەنها بە شکستێکی تاکتیکیی سەربازی نەدەبینی، بەڵکو بە خیانەتێکی قووڵ و هەڕەشەکار لە بوون لەلایەن دانیشتووانی کوردەوە دەیزانی؛ بەوە پاساوی ئایدیۆلۆژی و دەروونیی بۆ بەکاربردنی تەواوی دەزگای بێسنووری دەوڵەتی عێراق دادەڕشت بۆ لەناوبردنی تەواوی کۆمەڵگای گوندنشینی کورد.19

پیشەسازییکردنی جینۆساید: هەڵمەتی ئەنفال

تا 1987، شەڕی ئێران و عێراق گەیشتبووە بنبەستێکی خوێناوی، بەڵام ڕژێمی عێراق سوور بوو لەسەر ئەوەی یاخیبوونی کورد بۆ هەمیشە لە ڕەگەوە هەڵبکەنێت و جارێک و بۆ هەمیشە ناوچەی باکوور ئارام بکاتەوە. بۆ جێبەجێکردنی ئەم چارەسەرە کۆتاییە، سەدام حوسێن ئامۆزاکەی، عەلی حەسەن ئەلمەجیدی، بە سکرتێری گشتیی مەکتەبی باکووری حیزبی بەعس دانا.4 ئەم دانانە دەسەڵاتی فراوان و دیکتاتۆریی دا بە ئەلمەجید لەسەر هەموو دەزگا دەوڵەتی، سەربازی، هەواڵگری و مەدەنییەکانی کارکردوو لە ناوچەکەدا.19 ئەرکە ڕوونەکەی ئەلمەجید لەلایەن سەدام حوسێنەوە، وێرانکردنی تەواوی کوردستانی گوندنشین و «کۆمەڵکوژیی تێکدەرەکان» بە شێوەی سیستەماتیک بوو.19

ستراتیژیی لەناوبردن لە بەهاری 1987 بە هەڵمەتێکی سەرەتاییی سیستەماتیکی وێرانکردنی گوند دەستی پێ کرد و پانتاییەکی فراوان و چڕدانیشتووی ناوچە گوندنشینەکانی کوردی بە «ناوچە قەدەغەکراوەکان» ڕاگەیاند.32 بۆ دابینکردنی چوارچێوەیەکی بێرۆکراتی بۆ جینۆسایدە بەڕێوەکە، لە 17ی تشرینی یەکەمی 1987 سەرژمێرییەکی نیشتمانی کرا.32 ئەم سەرژمێرییە بۆ پێناسەکردنی یاساییی «ڕیزە نیشتمانییەکان» بەکار هێنرا؛ هەر کوردێک دوای ئەم بەروارە دیاریکراوە لە ناوچە دیاریکراوە قەدەغەکراوەکاندا دەدۆزرایەوە، بە خۆکاری بە تێکدەری ئێرانی دادەنرا، هەموو پاراستنە یاساییەکانی لێ دەسەندرایەوە و تووشی سیاسەتی توندی تەقەکردن بۆ کوشتن لەلایەن پاسەوانە سەربازییەکانەوە دەبوو.32

لە 1988، ئەلمەجید هەڵمەتی ئەنفالی دەست پێ کرد. ناوی ئۆپەراسیۆنەکە لە سوورەی هەشتەمی قورئانەوە وەرگیرابوو، بە مانای «دەستکەوتەکانی» شەڕ.4 بە بەکاربردنی ئەم زاراوە ئایینییە، لە میدیا دەوڵەتییەکانی عێراقدا بە ڕادەیەکی زۆر بانگەشە بۆ ئۆپەراسیۆنەکە دەکرا وەک درێژەیەکی پیرۆزی شەڕە بەردەوامەکە دژی بێباوەڕە ئێرانییەکان؛ بەوە لە کرداردا ئامانجە مەدەنییە کوردەکان لە مرۆڤایەتی دادەماڵدران و تاڵانکردنی موڵکەکانیان ڕەوا دەکرا.4 هەڵمەتەکە بە وردییەکی ترسناک لە هەشت قۆناغی سەربازیی زۆر هاوئاهەنگ و تێکچڕژاودا لەنێوان شوبات و ئەیلوولی 1988 جێبەجێ کرا.32

هەشت قۆناغەکەی هەڵمەتی ئەنفال

هەڵمەتەکە بە شێوەی سیستەماتیک بە ناوچە کوردییەکاندا تێپەڕی و وێرانیی تەواوی لەدوای خۆی بەجێ هێشت. ستراتیژیی سەربازی هێزی زاڵی باو، شەڕی کیمیایی و مامەڵەی بێرۆکراتیی تێکەڵ دەکرد بۆ لەناوبردنی دانیشتووانە ئامانجکراوەکان.

قۆناغی ئۆپەراسیۆن

ماوەی کاتی (1988)

ناوچە جوگرافییە ئامانجکراوەکە

ڕووداوە سەرەکییە سەربازییەکان و ئامانجە تاکتیکییەکان

ئەنفالی یەکەم

23ی شوبات – 19ی ئازار

سەرگەڵوو و بەرگەڵوو

بە گەمارۆدانی بارەگای یەکێتی لە دۆڵی جافایەتی دەستی پێ کرد؛ بە وێرانکردنی فراوانی ژێرخان و دەستپێکردنی دەرکردنی سیستەماتیکی مەدەنییەکان ناسراو بوو.32

ئەنفالی دووەم

22ی ئازار – 1ی نیسان

قەرەداغ

بوو بە هۆی کۆچی بەکۆمەڵی مەدەنییە تۆقیوەکان کە لە بۆردومانی بێوچانی تۆپخانە و هێرشە کیمیاییەکان هەڵدەهاتن و بەرەو باشووری گەرمیان دەڕۆیشتن.32

ئەنفالی سێیەم

7ی نیسان – 20

گەرمیان

کوشتاربارترین و فراوانترین قۆناغ بوو و ناوەندە گەورەکانی دانیشتووانی وەک تووزخورماتوو، قادەرکەرەم و سەنگاوی ئامانج دەکرد. سوپا «خاڵەکانی کۆکردنەوە»ی فراوانی دامەزراند بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ مەدەنییە گیراوەکان.32

ئەنفالی چوارەم

3ی ئایار – 8

دۆڵی زێی بچووک

بە بەکاربردنی چڕی چەکی کیمیایی لەسەر گوندە مەدەنییەکانی وەک گۆپتەپە و عەسکەر ناسراو بوو، لەگەڵ هەڵمەتە گەورە سەربازییەکانی گەڕان و گرتن لە ڕۆژهەڵاتی تەقتەق و ناوچەی شواندا.32

ئەنفالەکانی پێنجەم، شەشەم و حەوتەم

15ی ئایار – 26ی ئاب

شەقڵاوە و ڕەواندز

تەرکیزی لەسەر چوونە ناو قوڵاییی دۆڵە شاخاوییەکان بوو بۆ لەناوبردنی «دوایین بەرگریی یەکێتی». بۆردومانی ئاسمانیی بەردەوام و زۆر وێرانکەری ئامانجە مەدەنییەکانی لە خۆ دەگرت.32

ئەنفالی هەشتەم (کۆتایی)

25ی ئاب – 6ی ئەیلوول

ناوچەی بادینان

لە 25 و 26ی ئاب هێرشە کیمیاییە فراوانەکانی دەست پێ کرد؛ ڕزگاربووان بۆنەکەیان بە بۆنێکی تایبەتی «سێو و شتێکی شیرین» وەسف کردووە. بە ئێعدامکردنی بەکۆمەڵی دەستبەجێ و لە شوێنی خۆی پیاو و کوڕە گیراوەکان ناسراو بوو.32

ڕێبازی ئەنفال لە کاراییی دڕندانەکەیدا پیشەسازی بوو. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بە گشتی بە بۆردومانی چڕی ئاسمانی و هێرشی چەکی کیمیایی دەستیان پێ دەکرد، کە بە تایبەتی بۆ بڵاوکردنەوەی تۆقینی بەکۆمەڵ، پێکهێنانی زیانی دەستبەجێی مەدەنی و دەرکردنی دانیشتووانە ڕزگاربووەکان لە ماڵ و شوێنەکانی خۆحەشاردانیان داڕێژرابوون.4 پاشان هێزە زەمینییەکان، بە پشتگیریی بەهێزی فیرقە زرێپۆشەکان و گردانە ئەندازیارییەکان، ناوچە ئامانجکراوەکەیان لە کرداردا گەمارۆ دەدا، هەموو پێکهاتە ماددییەکانیان وێران دەکرد، ماڵەکانیان بە دینامیت دەتەقاندەوە، بیرەکانی ئاو بە کۆنکرێت پڕ دەکردەوە بۆ ڕێگرتن لە نیشتەجێبوونی داهاتوو، و هەموو ئامێرە کشتوکاڵییەکان و ئاژەڵەکانیان تاڵان دەکرد.4 خەمڵاندن دەکرێت کە لەم ماوەیەدا نزیکەی 1,200 تا 4,000 گوندی کوردی بە شێوەی سیستەماتیک لە نەخشە سڕابنەوە.4

ئەو مەدەنییە هەڵهاتووانەی لە بۆردومانە سەرەتاییەکان ڕزگاریان بووبوو، سوپا لە «خاڵە دیاریکراوەکانی کۆکردنەوە»دا کۆی دەکردنەوە و پاشان بە کاروانە سەربازییەکان بۆ تۆڕێکی زۆر ڕێکخراوی کەمپەکانی مامەڵەکردن و ناوەندەکانی ڕاگرتن دەیگواستنەوە، لەوانە تۆپزاوا، تکریت، زیندانی ژنانی دبس و کەمپی زیندانی خراپناوبانگی نوگرەسەلمان، کە لە قوڵاییی بیابانە سەختەکەی باشوور هەڵکەوتبوو.32 

لەم کەمپانەدا دانیشتووان بە توندی بەپێی تەمەن و ڕەگەز جیا دەکرانەوە. لە کاتێکدا هەزاران ژن، منداڵی بچووک و بەساڵاچوو لەم دامەزراوە پیسانەدا بەهۆی برسیێتیی بەئەنقەست، مانەوە لەبەر سەرما و گەرما و نەخۆشیی بڵاوبووەوە مردن، چارەنووسی پیاوان بۆ هەموویان کوشندە بوو.32 ئەو پیاو و کوڕانەی بە «تەمەنی شەڕکردن» دادەنران (بە نزیکەیی وەک تەمەنی نێوان 15 و 50 ساڵ پێناسە دەکرا)، بە شێوەی سیستەماتیک دەخرانە ناو پاسە داخراوەکان، لەژێر داپۆشی تاریکیدا بۆ شوێنە دوورەکانی ئێعدامکردن لە بیابان دەگوازرانەوە و بە دەستەکانی تەقەکردن بەکۆمەڵ دەکوژران، پێش ئەوەی بە بولدۆزەر لەناو خەندەقەکاندا بنێژرێن.32 سروشتی سیستەماتیکی کوشتنەکە بوو بە هۆی مردنی خەمڵاندراوی 50,000 تا 180,000 کورد.4

جاش: بەخزمەتگرتنی لەلایەن دەوڵەتەوە و درز لە پێکهاتەی عەشیرەت

توخمێکی دیاریکەر، زۆر ئاڵۆز و زۆر جێی مشتومڕی هەڵمەتی ئەنفال، پشتبەستنی فراوانی دەوڵەتی عێراق بە میلیشیا کوردییە هاوکارەکان بوو. ئەم یەکە نیوەسەربازییانە، کە ڕژێمەکە بە فەرمی ناوی گردانەکانی بەرگریی نیشتمانیی لێ نابوون، لەنێوان دانیشتووانی کورددا بە گشتی بە زاراوە زۆر سووکایەتیپێکەرەکەی جاش  (بە کورمانجی بە مانای «منداڵی کەر») ناسراو بوون، کە ئەوانی بە خیانەتکار یان هاوکاری داگیرکەر یەکسان دەکرد.19

لە کۆتاییی پلەبەندیی توندی ئۆپەراسیۆنی عەلی حەسەن ئەلمەجیددا، جاش  ڕۆڵە پێویستە لۆجستی، تاکتیکی و دەروونییەکانی دەگێڕا کە سوپای ئاساییی عێراق بەهۆی نەشارەزایی بە سروشتی زەوی و زمانی ناوخۆیی، نەیدەتوانی بە سەربەخۆیی جێبەجێیان بکات.19

ڕۆڵە تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنییەکانی جاش

دەوڵەت بە ڕادەیەکی زۆر ئەم هێزە نانیزامییانەی بەکار دەهێنا بۆ فراوانکردنی مەودای گەیشتن و کاراییی دەزگای سەربازیی ئاسایی.

ڕۆڵی سەرەکیی ئۆپەراسیۆنی

وەسفی چالاکییەکان

پشکنینی سەربازی و ئۆپەراسیۆنە پێشڕەوەکان

یەکەکانی جاش  وەک دەستەی پێشڕەوی پشکنین کار دەکردن و ستوونەکانی سوپای ئاساییی عێراقیان بە ناو ناوچە شاخاوییە ئاڵۆز و نەخشەنەکراوەکەدا ڕاستەوخۆ بۆ گوندە کوردییە شاراوەکان و بنکە بەهێزەکانی پێشمەرگە  ڕێنیشان دەدان.19 زۆرجار لە قۆناغە سەرەتاییەکانی پێکداداندا وەک «خۆراکی تۆپ»ی بەفیڕۆدراو بەکار دەهاتن.

گرتنی مەدەنییەکان و پاکتاوکردنی پاشماوەکان

دوای وێرانکردنی گوندێک لەلایەن هێزە ئاسمانی و زەمینییەکانەوە، جاش  بەرپرسیار بوو لە گەڕانی وردی لێژاییەکانی چیا و ئەشکەوتەکان بۆ دۆزینەوە و گرتنی مەدەنییە هەڵهاتووەکان و گواستنەوەیان بۆ خوارەوە، بۆ خاڵە سەربازییەکانی کۆکردنەوە.19

فریودان و لێبووردنی ساختە

بە سوودوەرگرتن لە زمانی هاوبەش و تێگەیشتنی کولتووری، جاش  زۆرجار بە بەڵێنی ساختەی لێبووردنی حکومەت و تێپەڕینی ئارام پەنابەرە تۆقیوەکانی فریو دەدا، لە حەشارگە دەری دەهێنان تەنها بۆ ئەوەی ڕاستەوخۆ ڕادەستی دەزگای ئێعدامکردنی سەربازییان بکات.19

لۆجستیک و ئاسایش

ڕێگرییەکانیان لەسەر ڕێگا دەپاراست، پاسەوانییان لە ناوچە گوندنشینەکان دەکرد، کاروانە سەربازییەکانیان دەپاراست و ڕێگەیان بە مەدەنییەکان نەدەدا لە «ناوچە قەدەغەکراوەکان» ڕابکەن.39

دەزگا هەواڵگرییەکانی عێراق بە تێکەڵەیەکی بەهێزی پروپاگەندەی ئایینی و هاندانی ماددیی نزم، فەرماندەکانی جاش  (مستەشارەکان) و شەڕڤانە ئاساییەکانیان کۆنترۆڵ دەکرد. ئەفسەرانی هەواڵگری بە ڕوونی ڕێنمایییان بە جاش  دەدا کە شەڕڤانەکانی پێشمەرگە  بەپێی یاسای ئیسلام «بێباوەڕن» و دەبێت بێبەزەییانە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.19 هەروەها هاوکارەکان لە ڕووی داراییەوە هان دەدران؛ بە فەرمی بەڵێنی موڵک، مەڕ و مانگای ئەو کوردانەیان پێ دەدرا کە بە سەرکەوتوویی دەیانگرت، کە بوو بە هۆی تاڵانکردنی فراوانی گوندە بەجێهێڵراو و وێرانەکان.19

بەڵام ڕەفتاری جاش  بە شێوەیەکی یەکسان ڕەها نەبوو و سروشتی زۆر درزداربووی کۆمەڵگای کوردی لەژێر فشاری زۆری بەعسدا دەنوواند. پەیوەندییە عەشیرەتییەکان و وەفادارییە ناوچەییەکان هەندێک جار فەرمانە توندەکانی دەوڵەتیان تێپەڕ دەکرد. نموونەی بەرفراوان تۆمارکراو هەبوو کە شەڕڤانەکانی جاش  ئەو گیراوانەیان ئازاد دەکرد کە پەیوەندیی تایبەتی عەشیرەتی یان خزمایەتییان لەگەڵیان هەبوو.19 لە حاڵەتی دیکەدا، ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر بەرتیلی بەرچاوی دارایی ئاسانکارییان بۆ ڕاکردنی گوندییەکان دەکرد.19 

هەروەها شایەتییە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هەندێک لە هاوکارەکانی جاش  تەنها دوای بینینی ڕاستیی ترسناکی ناوەندەکانی مامەڵەکردن بەزەییان پیشان دا، کاتێک بە درەنگی درکیان بەوە کرد کە نیازی کۆتاییی سوپای عێراق جینۆسایدی تەواوی دانیشتووانی گوندنشینی کوردە، نەک تەنها شکستی پێشمەرگە.19 سەرەڕای ئەم کردارە دەگمەنانەی لێبووردن، هاوبەشیی ئەوان لە ماشێنی بێرۆکراتیی ئەنفالدا بە بەشێکی تاریک و ئازاربەخشی مێژووی کورد دەمێنێتەوە.

هەڵەبجە و پێکهاتەی بێسزاییی نێودەوڵەتی

هاوکات لەگەڵ قۆناغە سەرەتاییەکانی هەڵمەتی ئەنفال، ئەو تاوانە دڕندانەی ململانێی عێراق و کورد ڕووی دا کە خراپناوبانگترین بوو و بە فراوانترین شێوە لە میدیادا بڵاو کرایەوە و بە شێوەیەکی بنەڕەتی تێڕوانینی جیهانی بۆ ڕژێمەکەی سەدام حوسێنی گۆڕی. لە 16ی ئازاری 1988، هێزی ئاسمانیی عێراق دانیشتووانە مەدەنییەکانی شارۆچکە کوردییەکەی هەڵەبجەی خستە بەر بۆردومانێکی گەورە و بەردەوامی کیمیایی.26 ئەم هێرشە ئامانجدارە وەک تۆڵەسەندنەوەی ڕاستەوخۆ بۆ گرتنی شارۆچکەکە لە دوو ڕۆژ پێشتر لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەی  یەکێتییەوە کرا، کە لە ئۆپەراسیۆنی زەفەر 7دا لەگەڵ پاسدارانی شۆڕشی ئێران کار دەکردن.35

بۆردومانەکە لە ئاڵۆزیی کوشندەکەیدا بێوێنە بوو و تێکەڵەیەکی کوشندەی ماددە کیمیاییەکانی بەکار هێنا. لێکۆڵینەوەکانی دواتری نەتەوە یەکگرتووەکان و پسپۆڕە سەربەخۆکان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە سوپای عێراق گازی خەردەلی لەگەڵ تێکەڵەیەکی ماددە عەصەبییە زۆر کوشندە و نەناسراوەکان بەکار هێناوە، کە دواتر پشتڕاست کرایەوە سارین، تابوون و VXی لە خۆ گرتووە.41 هێرشەکە بە خەمڵاندن لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا 3,200 تا 5,000 مەدەنیی کوردی کوشت؛ قوربانییەکان بێجووڵە و کۆبووەوە لە شەقامەکاندا یان لە ماڵەکانیان بە دەمی کراوەوە کەوتبوون.35 7,000 تا 10,000 مەدەنیی دیکە تووشی برینداربوونی توند و هەتا کۆتاییی ژیان بوون، لەوانە لەکارکەوتنی هەناسەدان، کوێریی هەمیشەیی و زیانی لاوازکەری دەمارەکان.41

هەرچەندە هەڵەبجە لە ڕووی تەکنیکییەوە جیاواز بوو لە هەڵمەتی ئەنفالی تەرکیزکراو لەسەر گوندەکان، بەڵام ئامانجێکی چارەنووسساز و هەژمارکراوی دەروونیی بۆ ڕژێمەکەی سەدام حوسێن جێبەجێ دەکرد.35 هێرشە کیمیاییەکە کردەوەیەکی کارەساتباری سزادانی بەکۆمەڵ بۆ وانەدان بە ئەوانی دیکە بوو، کە بە تایبەتی بۆ لێدانی زەبرێکی شەکەتکەری دەروونی لە بەرگریی کورد داڕێژرابوو.39 ڕژێمەکە بە ئامانجکردنی ناوەندێکی دانیشتووانی مەدەنی بە چەکی لەناوبردنی بەکۆمەڵ، مەبەستی ئەوە بوو ئیرادەی گەلی کورد بشکێنێت و ئامادەییی ڕەها و ترسناکی خۆی پیشان بدات بۆ تێپەڕکردنی هەموو سنوورەکانی یاسای مرۆییی نێودەوڵەتی.39

جێبەجێکردنی ئەم کۆمەڵکوژییەی پشتگیریکراوی دەوڵەت و جینۆسایدە فراوانترەکەی ئەنفال کە دواجار تا 180,000 ژیانی برد، لە ژینگەیەکی بێباکیی سەرسوڕهێنەر و سیستەماتیکی نێودەوڵەتی و خۆپارێزیی هەژمارکراوی سیاسیدا ڕووی دا.4 لە شەڕی ئێران و عێراقدا، ئەمریکا لەگەڵ هێزە ڕۆژئاوایی و عەرەبییە ناوچەییەکانی دیکە بە ناڕاستەوخۆ پشتگیریی عێراقیان دەکرد و سەدام حوسێنیان بە بەربەستێکی پێویست دەزانی بۆ ڕێگرتن لە سەرکەوتنی کۆماری ئیسلامیی ئێران.

لە ئەنجامدا، وەڵامی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بۆ هێرشەکەی هەڵەبجە بە ناڕوونکردن و ڕەتکردنەوەی لێپرسینەوە لە بەغدا ناسراو بوو. حکومەتی ڕێگان لە ئەمریکا بە توندی بەرامبەر هەوڵەکانی کۆنگرێسی ئەمریکا بۆ سەپاندنی گەمارۆی گشتگیری بازرگانی لەسەر عێراق لە 1988دا دەوەستایەوە.32 هەروەها دەزگای هەواڵگریی بەرگریی ئەمریکا سەرەتا هەوڵی دا تۆمەتەکە لە بەغدا لاببات، بە بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتە ناوخۆییەکان کە ئاماژەیان بەوە دەکرد ئەگەری زۆر هەیە ئێران بەرپرسیار بێت لە هێرشە کیمیاییەکەی کوردی کوشت، سەرەڕای ئەوەی عێراق بە ئاشکرا دانی بە بەکاربردنی گازی ژەهراوی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دیکەدا نابوو.32

وەڵامی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانیش هەمان ساردیی هەبوو و لە ڕووی پێکهاتەوە سنووردار بوو. هەرچەندە ئەنجومەنەکە بڕیارەکانی 612 و 620ی لە 1988 پەسەند کرد کە بە توندی بەکاربردنی چەکی کیمیایییان لە چوارچێوەی ململانێی ئێران و عێراقدا مەحکووم دەکرد، بەڵام بە ئەنقەست و بە شێوەیەکی دیار هیچ ئاماژە یان مەحکوومکردنێکی ڕوونیان بۆ بەکاربردنی ئەم چەکە قەدەغەکراوانە لەلایەن عێراقەوە دژی هاووڵاتییە کوردەکانی ناوخۆی خۆی نەهێنا.41 

کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ڕێزی لە بنەمای سەروەریی دەوڵەت گرت و کۆمەڵکوژییەکەی بە «کاروبارێکی ناوخۆیی» دانا.41 ئەم هەڵوێستە زۆر بێباوەڕە دیپلۆماسییە وانەیەکی قووڵی ستراتیژیی بە سەدام حوسێن دا: هاوڕیزیی جیۆسیاسی بە سەرکەوتوویی ڕژێمەکەی لە لێپرسینەوەی مافەکانی مرۆڤ دەپاراست و پێکهاتەیەکی بێسزاییی تەواوی دامەزراند کە تاریکترین پاڵنەرەکانی حکومەتەکەی بوێرتر کرد.42

ڕاپەڕینی 1991، کۆچی بەکۆمەڵ و سەرەتای ناوچەی ئارام

دەستی باڵای ڕەها و بێڕکابەری بەعس بە شێوەیەکی بەرچاو تێکشکا، دوای هێرشەکەی سەدام حوسێن بۆ کوەیت لە ئابی 1990 کە لە ڕووی ستراتیژییەوە کارەساتبار بوو، و دواتر وێرانکردنی تەواوی دەزگای سەربازیی عێراق لەلایەن هاوپەیمانییەکەی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە شەڕی کەنداوی 1991دا.1

لە شوباتی 1991، لە کاتێکدا شەڕە زەمینییەکە هێزە عێراقییەکانی لەناو دەبرد، سەرۆکی ئەمریکا جۆرج ئێچ. دابلیو. بوش بە ئاشکرا و دووبارەوبارە هانی سوپای عێراق و دانیشتووانە مەدەنییەکەی دەدا کە «خۆیان چارەنووسی خۆیان بەدەستەوە بگرن و سەدام حوسێنی دیکتاتۆر ناچار بکەن لابچێت».45 ئەم پەیامە بە ڕادەیەکی زۆر بە پەڕەی بانگەشە و ڕادیۆ بۆ ناو عێراق بڵاو دەکرایەوە.46 بەو باوەڕەی ڕژێمەکە بە شکستە سەربازییەکە تا سنووری ڕووخان لاواز بووە، و بەو گریمانەیەی پشتگیریی سەربازیی ڕۆژئاوا وەردەگرن، ڕاپەڕینێکی گەورە و خۆڕسک بەڵام بە زۆری ناهاوئاهەنگ (ناسراو بە ڕاپەڕین) لە سەرتاسەری وڵاتدا هەڵگیرسا.46 

لە سەرەتای ئازاردا بە دانیشتووانی شیعەی پارێزگاکانی باشوور دەستی پێ کرد و بەخێرایی بۆ باکووری کوردی بڵاو بووەوە.46 لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا، بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر چواردە لە هەژدە پارێزگاکەی عێراق بە تەواوی لە کۆنترۆڵی بەغدا دەرچوون، و شەڕڤانە کوردەکانی پێشمەرگە  لە شاخەکانەوە دابەزین و بۆ ماوەیەکی کورت ناوەندە گەورە شارستانییەکانیان ئازاد کرد، لەوانە هەولێر، سلێمانی و شاری زۆر ناکۆکی لەسەرەکەی کەرکووک.46

بەڵام حکومەتی بوش بەهۆی ترسی دابەشبوونی دەوڵەتی عێراق، ئەگەری ناسەقامگیرکردنی ناوچەکە و بەهێزبوونی هێزە شیعە بەوەکالەتەکانی پشتگیریکراوی ئێران بێجووڵە بوو و ڕەتیکردەوە بە شێوەی سەربازی بۆ پشتگیریی هێزە یاخییەکان دەستێوەردان بکات.46 سەدام حوسێن بە سوودوەرگرتن لەم دەرفەتە چارەنووسسازە، بەشێک لە پاسەوانە هەڵبژاردەکانی کۆماری لە نوێوە پێک هێنایەوە. ڕژێمەکە بە کەڵکوەرگرتن لە کەلێنێک لە ڕێککەوتنی ئاگربەستی سەفوان کە ڕێگەی بە سوپای عێراق دەدا بۆ مەبەستی «گواستنەوە» هەلیکۆپتەر بفڕێنێت، هەلیکۆپتەرە زۆرچەکدارە هێرشبەرەکانی بەکار هێنا بۆ تێکشکاندنی بێبەزەییانە و سیستەماتیکی ڕاپەڕینەکان لە باکوور و باشووردا.46 هێزە وەفادارەکان بێ جیاوازی تەقەیان لە ناوچە نیشتەجێبوونەکان دەکرد و هەزاران مەدەنیی بێچەک و گوماناویان بەکۆمەڵ ئێعدام دەکرد.48

لە باکوور، پێشڕەوییی خێرای سوپای تۆڵەسەندەوەی عێراق، کە بەشێکی بە فەرماندەییی داڕێژەری ئەنفال، عەلی حەسەن ئەلمەجید، بوو، تۆقینێکی بەکۆمەڵ و کۆنترۆڵنەکراوی هەڵگیرساند.45 لەگەڵ ئەوەی یادەوەریی ئازاربەخشی هەڵەبجە و جینۆسایدی ئەنفال هێشتا لە هۆشیاریی کۆمەڵدا تازە بوو، بە خەمڵاندن 1.5 تا 2 ملیۆن کورد لە سەرما ڕەقەکەی ئازار و نیساندا لە شار و شارۆچکەکانیان هەڵهاتن و لە شاخە بەفرپۆشەکانی سنوورە سەختەکانی تورکیا و ئێراندا بەدوای پەناگەیەکی ناسەقامگیردا دەگەڕان.23

ئەو کارەساتە مرۆییەی دواتر ڕووی دا و بە شێوەیەکی زۆر بەرچاو بۆ سەرتاسەری جیهان بڵاو دەکرایەوە، وەڵامێکی نێودەوڵەتیی بەناچاری بەڵام بێوێنەی سەپاند. نەتەوە یەکگرتووەکان بە جەختکردنەوە لە دۆکترینی تازەسەرهەڵداوی دەستێوەردانی مرۆیی، بڕیاری 688ی پەسەند کرد و سەرکوتکردنی دانیشتووانە مەدەنییەکەی عێراقی مەحکووم کرد.49 هاوکات، ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو و فەرەنسا ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەییان دەست پێ کرد.3 ئەم ئۆپەراسیۆنە گەورە سەربازی و مرۆییە «ناوچەیەکی ئارام»ی لە باکووری عێراق دامەزراند و ناوچەیەکی توندی قەدەغەی فڕینی لە باکووری بازنەی پانیی 36دا سەپاند، بۆ ڕێگرتن لە هێرشکردنی فڕۆکەکانی سەدام.47

ئەم دەستێوەردانە سەربازییە نێودەوڵەتییە ڕێگەی لە جینۆسایدێکی دووەم گرت و هێزە زەمینییەکانی عێراقی ناچار کرد بۆ باشووری هێڵێکی سەوزی تازەدامەزراو و زۆر بەهێزپارێزراو بکشێنەوە.52 ئەم کشانەوە زۆرەملێیە بەبێ مەبەست بوو بە هۆی لەدایکبوونی دەوڵەتێکی کوردی کە لە کرداردا  سەربەخۆ بوو.50 سەرکردایەتیی کورد لەو ناوچە داخراوەدا دەسەڵاتێکی دامەزراند، لە کاتێکدا لە بەغدا دابڕابوو و تووشی گەمارۆیەکی دووانەی شەکەتکەر بووبوو: سزا نێودەوڵەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی دەوڵەتی عێراق و گەمارۆی ئابووریی ناوخۆیی کە سەدام حوسێن بە خراپەکاری سەپاندبووی. لە 1992دا، هەڵبژاردنی مێژوویییان بۆ پەرلەمانێکی کاتیی 105 ئەندامی کرد، کە بوو بە هۆی دابەشکردنی وردی 50-50ی دەسەڵات لەنێوان پارتی و یەکێتیدا و بنەمای حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG)ی دانا.52

براکوژی و مامەڵە لەگەڵ شەیتان: شەڕی ناوخۆی کورد (1994–1998)

سەرکەوتنی ئازادیی 1991 و دامەزراندنی ناوچەیەکی ئارامی دیموکراتیک بەخێرایی لەژێر سێبەری لایەنگەریی توند و قووڵی ناوخۆییدا کەوتن. دەرکەوت کە ڕێکخستنی 50-50ی دابەشکردنی دەسەڵات لەنێوان پارتیی مەسعود بارزانی و یەکێتیی جەلال تاڵەبانیدا ــ دوو حیزب بە مێژوویەکی ڕکابەریی توندوتیژ کە دەگەڕایەوە بۆ 1975 ــ لە ڕووی پێکهاتەوە جێبەجێکردنی مەحاڵە و لە بنەڕەتدا ناسەقامگیرە.52

ئەم ڕکابەرییە سیاسییە بەهۆی بێبەشبوونی توندی ئابوورییەوە بە شێوەیەکی کارەساتبار توندتر بوو. گەمارۆ دووانە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکان بەو مانایە بوون کە ئابووریی کورد بە تەواوی دابڕاوە؛ هەموو مامەڵە ئابوورییەکان لەگەڵ جیهانی دەرەوە ناچار بوون لە ڕێگەی بازاڕی ڕەشەوە بکرێن.58 لە ئەنجامدا، کۆنترۆڵی ڕێگاکانی قاچاخ و داهاتە گومرگییەکان بوو بە خەڵاتێکی چارەنووسسازی ئابووری کە بردنەوەی لایەنێک بە مانای دۆڕانی ئەوی دیکە بوو.52 سەرچاوەی سەرەکیی ناکۆکی کۆنترۆڵی دەروازە سنوورییەکەی ئیبراهیم خەلیل لەگەڵ تورکیا بوو، کە تەنها پارتی بەڕێوەی دەبرد و داهاتێکی گەورەی بێباجی بەرهەم دەهێنا کە لەگەڵ یەکێتی هاوبەش نەدەکرا.56

لە ئایاری 1994، پێکدادانە بچووکەکان لەسەر ناکۆکیی زەوی و هاوبەشکردنی داهات بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەیان سەند و بوون بە شەڕی ناوخۆی کوردی عێراق.56 ململانێکە ناوچەی خۆبەڕێوەبەری بە توندوتیژی بە دوو بەش دابەش کرد و سنوورە ناوخۆییە زۆر بەهێزپارێزراوەکانی دامەزراند، کە هەر حیزبێک دەیان خاڵی نوێی گومرگی لەسەر دانا.59 ئابووریی ناوچەکە بێجووڵە بوو، چونکە هەم پارتی و هەم یەکێتی باجی زۆری «هاوردە» و «هەناردە»یان لە کوردە ئاساییەکان دەسەند کە کاڵایان بە هێڵە ناوخۆییە جیاکەرەوەکاندا دەگواستەوە.59

شەڕی ناوخۆ کارەساتە کۆتایی و دووبارەبووەوەکەی پێگەی جیۆسیاسیی کوردی دەخستە ڕوو: لایەنە کوردییەکان لە هەوڵی بێئومێدانەی شکستهێنان بە ڕکابەرە ناوخۆییەکانیاندا، دووبارەوبارە داوای هاوپەیمانییان لەگەڵ هێزە ناوچەییەکان دەکرد کە لە بنەڕەتدا دژایەتیی خۆبەڕێوەبردنی کوردیان دەکرد. یەکێتی بە چالاکی لەگەڵ حکومەتی ئێران هاوپەیمان بوو و پشتگیریی سەربازیی وەردەگرت بۆ گرتنەوەی خاک و پاشەکشەپێکردنی هێزەکانی پارتی.56 تورکیاش دژی یەکێتی دەستێوەردانی سەربازیی کرد، بە تایبەتی بۆ ئامانجکردنی بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK).58

لە وەڵامی دەستێوەردانی ئێران بۆ پشتگیریی یەکێتیدا، مەسعود بارزانی بڕیارێکی ستراتیژیی سەرسوڕهێنەر، زۆر جێی مشتومڕ و لە ڕووی مێژووییەوە شۆکهێنەری دا. لە ئابی 1996، پارتی بە ڕوونی داوای یارمەتیی ڕاستەوخۆی سەربازی لە ئازاردەری مێژووییی خۆیان، سەدام حوسێن، کرد بۆ دەرکردنی یەکێتی لە پایتەختی هەرێم، هەولێر.22 سەدام حوسێن بە ناسینەوەی دەرفەتێکی نائاسایی بۆ سەپاندنەوەی کاریگەریی بەعس لە باکوور، سوودوەرگرتن لە دابەشبوونەکانی کورد و سزادانی توندوتیژانەی گرووپە نەیارە عێراقییەکان کە لە ناوچەی ئارامدا پەنایان گرتبوو، دەستبەجێ 45,000 سەرباز و زرێپۆشە قورسەکانی پاسەوانی کۆماری نارد.22

لە 31ی ئابی 1996، هێزە چەکدارەکانی عێراق کە لەگەڵ پێشمەرگەی پارتی کار دەکردن، هەولێریان داگیر کرد.22 هەرچەندە ڕەنگە بارزانی فەرمانی کۆمەڵکوژیی نەدابێت، هێزە عێراقییەکان بانگهێشتەکەیان وەک بیانوو بەکار هێنا بۆ ڕاوکردنی سیستەماتیکی نەیارە سیاسییەکان.22 هەواڵگریی عێراق هێرشی کردە سەر زیاتر لە 30 بینای بەرەی تورکمانیی عێراق، 48 کەسی ئێعدام کرد و دەیان کەسی دیکەی گرت.22 هاوکات، هێزە عێراقییەکان نزیکەی 700 شەڕڤانی یەکێتی و ئەندامی کۆنگرەی نیشتمانیی عێراقی پشتگیریکراوی ئەمریکایان لە دەرەوەی شارەکەدا دەستبەجێ ئێعدام کرد.22 

ڕەزامەندیی ناڕاستەوخۆی پارتی بە ئەم کۆمەڵکوژییە بۆ مسۆگەرکردنی دەستی باڵای سیاسی لەسەر هەولێر، سروشتی زۆر درزداربووی بەرگریی کوردی دەخستە ڕوو. دوای گرتنی هەولێر، هێزە عێراقییەکان بۆ پێگەکانی پێشوویان کشانەوە، کە ڕێگەی دا پارتی بۆ ماوەیەکی کورت یەکێتی بە تەواوی لە ناوچەکە بەرەو سنووری ئێران دەر بکات، و ئەمریکای ناچار کرد بەپەلە زیاتر لە 6,000 کارمەندی نەیار لە باکووری عێراقەوە بگوازێتەوە بۆ ڕێگرتن لە کۆمەڵکوژییان.22

براکوژییەکە، کە هەزاران ژیانی کوردی برد، تەنها بە فشاری توندی نێودەوڵەتی کۆتایی هات. لە 1998، ئەمریکا بە سەرکەوتوویی ناوبژیوانیی ڕێککەوتنی واشنتۆنی کرد؛ پەیمانێکی ئاشتیی دابەشکردنی دەسەڵات کە کۆتایی بە شەڕی چالاک هێنا، بەڵام لە کرداردا دابەشبوونی ناوچەکەی بۆ دوو ناوچەی ئیداریی جیاواز و زۆر حیزبی فەرمی کرد؛ دابەشبوونێکی حیزبی کە بۆ چەندین دەیە گەشەپێدانی دامەزراوەیی و یەکخستنی سەربازیی کوردستانی عێراقی بە توندی ڕێگری لێ کرد.50

لێکەوتە دەستوورییەکان و بێجووڵەبوونی ماددەی 140

هێرش بۆ سەر عێراق بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە 2003 بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە کۆتایی بە ڕژێمەکەی سەدام حوسێن هێنا و هاوسەنگیی دەسەڵاتی ناو دەوڵەتی بە شێوەیەکی گەورە و هەمیشەیی دووبارە ڕێک خستەوە.44 کورد، کە لە کاتی هێرشەکەدا وەک هاوپەیمانێکی چارەنووسساز و زۆر کاریگەری سەربازی بۆ هێزەکانی هاوپەیمانی کار دەکرد، کەڵکی لە سوودمەندیی سەربازیی خۆی، سەقامگیریی ڕێژەییی دامەزراوەیی و نوێنەرایەتیی سیاسیی یەکگرتوو وەرگرت بۆ مسۆگەرکردنی دەسەڵاتێکی بێوێنە لە پێکهاتەی عێراقی نوێی دوای سەدامدا.44

بەڵام میراتە بەردەوامەکەی ئەندازیاریی دڕندانەی دیمۆگرافیی سەدام حوسێن بە خاڵێکی بنەڕەتی و زۆر ناسەقامگیری ناکۆکی مایەوە. لە کاتی داڕشتنی بەپەلەی دەستووری عێراقی 2005دا، کە پرۆسەیەک بوو دانیشتووانی سوننی بایکۆتیان کردبوو و بە ناکۆکیی قووڵ ناسراو بوو، سەرکردایەتیی کورد داوای میکانیزمی ڕوونی دەستووریی کرد بۆ پێچەوانەکردنەوەی دەیان ساڵ سیاسەتی بەعەرەبکردن، مسۆگەرکردنی فیدراڵیزمی هەرێمی و لکاندنی یاساییی کەرکووک بە حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە.61 ئەو سازشە زۆر جێی مشتومڕەی لێ کەوتەوە، ماددەی 140ی دەستوور بوو.64

ماددەی 140، بە درێژکردنەوەی ئەرکی ماددەی 58ی یاسای بەڕێوەبردنی گواستنەوە، چوارچێوەیەکی توندی سێ هەنگاوی یاساییی دامەزراند بۆ چارەسەرکردنی دۆخی کەرکووک و ناوچە ناکۆکی لەسەرەکانی دیکە.64 هەنگاوە پێویستەکان ئەمانە بوون:

  1. ئاساییکردنەوە: چارەسەرکردنی گۆڕانە نادادپەروەرانەکانی دیمۆگرافی کە ڕژێمی بەعس ئەندازیاریی کردبوون، کە گەڕاندنەوەی کورد و تورکمانە دەرکراوەکان و قەرەبووکردنەوەی دارایی و گواستنەوەی نیشتەجێکارە عەرەبەکان بۆ پارێزگا ڕەسەنەکانی خۆیان لە خۆ دەگرت.64

  2. سەرژمێری: ئەنجامدانی سەرژمێرییەکی دادپەروەرانە و ڕوونی دانیشتووان لە ناوچە ناکۆکی لەسەرەکاندا.65

  3. ڕیفراندۆم: ڕێکخستنی ڕاپرسییەکی گشتی کە دەبێت تا 31ی کانوونی یەکەمی 2007 ئەنجام بدرێت، بۆ ئەوەی هاووڵاتییان دیاری بکەن ئایا دەیانەوێت بە هەرێمی کوردستانەوە بلکێن یان لەژێر بەڕێوەبردنی فیدراڵیدا بمێننەوە.64

بەڵام دەرکەوت کە جێبەجێکردنی ئەم ئەرکە دەستوورییە بە تەواوی مەحاڵە. حکومەتە ناوەندییە یەک لەدوای یەکەکانی بەغدا، بەهۆی ترسی لەدەستدانی هەمیشەییی سامانە گەورە نەوتییەکەی کەرکووک و ملکەچبوون بۆ فشاری توندی سیاسیی لایەنە عەرەب و تورکمانەکان، تاکتیکی دواخستنی بێرۆکراتییان بەکار هێنا کە زۆر بیر لە شکستی خۆبەڕێوەبردنی 1970 دەخستەوە.66 پرۆسەی ئاساییکردنەوە بە کەمیی بەئەنقەستی دارایی و ئیرادەی سیاسی شەکەت کرا، لە کاتێکدا سەرژمێری بۆ ماوەیەکی بێکۆتایی دوا خرا، بەهۆی ترسی ئەوەی تۆمارکردنی فەرمیی ڕاستیی گۆڕاوی دیمۆگرافی دەستبەجێ توندوتیژیی نێوان گرووپە ئەتنیکییەکان هەڵبگیرسێنێت.14 هەروەها بەغدا بە شێوەی سیستەماتیک ئەرکە دەستوورییەکانی دەربارەی دابەشکردنی ڕێژەییی داهاتە نەوتییەکانی پێشێل کرد، بە هەڕەمەکی پارەی کەم دەکردەوە و حکومەتی هەرێمی کوردستانی لە ڕووی ئابوورییەوە برسی دەکرد.67

تا ساڵانی 2024 و 2025، بەڵگەنامە فراوانەکان و ڕاپۆرتە فەرمییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەریان دەخست کە ماددەی 140 نزیکەی بە تەواوی جێبەجێ نەکراو ماوەتەوە.68 سەرەڕای پێکهێنانی چەندین لیژنە و تەرخانکردنی زیاتر لە دوو تریلیۆن دینار لەنێوان 2005 و 2025دا، ناکۆکیی بنەڕەتیی خاکی بە تەواوی بێچارەسەر مابووەوە.69

دۆخەکە دوای ڕیفراندۆمە بەدچارەنووسەکەی سەربەخۆییی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە تشرینی یەکەمی 2017 بە شێوەیەکی گەورە خراپتر بوو.44 وەک تۆڵەسەندنەوە بۆ هەوڵی سەربەخۆیی، هێزە فیدراڵییەکانی عێراق و میلیشیا شیعەکانی پشتگیریکراوی ئێران بە توندی دووبارە چوونە ناو کەرکووک و ناوچە ناکۆکی لەسەرەکانی دیکە، بە زۆر بەڕێوەبەرە سەربازییە کوردەکان و هەزاران هاووڵاتییان ئاوارە کرد، کە بوو بە هۆی کوژراو و بریندار و وێرانکردنی هەزاران ماڵ و کاری بازرگانیی کوردی، بە تایبەتی لە ناوچەکانی وەک خورماتوو.44 

چاودێران و سەرکردە سیاسییە ناوخۆییەکان تێبینییان کردووە کە دوای 2017، حکومەتی ناوەندیی عێراق دەستی کرد بە نوێکردنەوەی سیاسەتگەلێک کە هاوشێوەییی بەرچاو و زۆر نیگەرانکەری لەگەڵ ستراتیژییە دیمۆگرافییەکانی سەردەمی سەدامدا هەبوو. ئەم هەوڵە نوێیانە بە «بەعەرەبکردنی ئیداری» ناسران و لابردنی سیستەماتیکی کورد لە پۆستە باڵا ئیدارییە ناوخۆییەکان، کەمکردنەوەی نوێنەرایەتیی کورد و نیشتەجێکردنەوەی چالاکی زیاتر لە 100,000 خێزانی عەرەب لە ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە لە ناوەند و دەوروبەری کەرکووک لە خۆ دەگرت.21

شکستی تەواوی جێبەجێکردنی ماددەی 140 و گەڕانەوەی خولیی بۆ دەستکاریکردنی دیمۆگرافی ڕاستییەکی قووڵ پیشان دەدات: هەرچەندە سەدام حوسێن لە دەسەڵات لابرا و ئێعدام کرا، بەڵام ئەو یارییە پێکهاتەییە ئەتنیکی و خاکییەی کە بردنەوەی لایەنێک بە مانای دۆڕانی ئەوی دیکەیە و ئەو بە توندوتیژی لە دەوری کەرکووک و ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان ئەندازیاریی کردبوو، بە هەمیشەیی لە چوارچێوەی سیاسیی عێراقدا ڕەگی داکوتاوە. ئەو درزانەی دیمۆگرافی و خاکی کە بە سیاسەتەکانی تۆقاندنی بەکۆمەڵ، دەرکردن و جینۆسایدی ڕژێمی بەعس دروست بوون، بەردەوام سەقامگیری، پێکهاتەی فیدراڵی و ئاشتیی ناوخۆی دەوڵەتی نوێی عێراق دیاری دەکەن و بە بەردەوامی هەڕەشەیان لێ دەکەن.62

بەرهەمە ئاماژەپێکراوەکان

  1. ململانێی عێراق و کورد - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi%E2%80%93Kurdish_conflict

  2. سەد ساڵ هەوڵ بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://icds.ee/en/a-hundred-years-of-attempts-to-create-an-independent-kurdistan/

  3. خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن لە دەیەی 1970ەکانەوە تا ئێستا - پەیمانگای توێژینەوەی سیاسەتی دەرەوە، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.fpri.org/article/2019/07/the-kurdish-struggle-for-autonomy-from-the-1970s-to-the-present/

  4. ئەنفال، 1988 - مۆزەخانەی هۆلۆکۆستی هیۆستن، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://hmh.org/education/al-anfal-1988/

  5. دیلیپ هیرۆ: بۆچی کەرکووک خاڵی ئاشکرای هەڵگیرسانە لەگەڵ عێراق و دراوسێکانی، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.historynewsnetwork.org/article/dilip-hiro-why-kirkuk-is-the-obvious-flashpoint-wi

  6. شەڕی یەکەمی عێراق و کورد - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/First_Iraqi%E2%80%93Kurdish_War

  7. ستراتیژیی کیسینجەر لە یاخیبوونی کوردی عێراقی 1972-75دا: دەستپێکردنێکی هەڵە یان بنەمای ئەمریکی - EliScholar، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://elischolar.library.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=applebaum_award

  8. پەیوەندییە دەرەکییەکانی ئەمریکا، 1969–1976، بەرگی XXVII، ئێران؛ عێراق، 1973–1976 - بەڵگەنامە مێژووییەکان - نووسینگەی مێژوونووس، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d306

  9. بەڵگەنامە مێژووییەکان - نووسینگەی مێژوونووس، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d243

  10. عێراق - مێژووی دەستوورییەکەی - ConstitutionNet، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://constitutionnet.org/country/iraq

  11. کورد وەک لایەن و قوربانیی ململانێکان لە عێراق - ICRC، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.icrc.org/sites/default/files/review_article/file/irrc-868-4.pdf

  12. قەیرانی فرەڕەهەندی ئاسایشی کەرکووک - ناوەندی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم لە وێست پۆینت، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://ctc.westpoint.edu/kirkuks-multidimensional-security-crisis/

  13. VI. پێچەوانەکردنەوەی بەعەرەبکردنی کەرکووک - چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/7.htm

  14. چارەسەرکردنی کەرکووک: وانە وەرگیراوەکان لە یەکلاکردنەوەی ململانێ ئەتنیکی و خاکییەکانی پێشتر - RAND، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2012/RAND_MG1198.pdf

  15. بانگەشەکان لە ململانێدا: پێچەوانەکردنەوەی پاکتاوی ئەتنیکی لە باکووری عێراق: III ...، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/4.htm

  16. ڕێککەوتنی ئەلجەزائیری 1975 - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/1975_Algiers_Agreement

  17. شەڕی ئێران و عێراق - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Iran%E2%80%93Iraq_War

  18. پەیوەندییە دەرەکییەکانی ئەمریکا، 1969–1976، بەرگی XXVII، ئێران؛ عێراق، 1973–1976 - بەڵگەنامە مێژووییەکان - نووسینگەی مێژوونووس، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d286

  19. چیرۆکی ئەنفال – بەرنامەی یادەوەریی کوردستان، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://kurdistanmemoryprogramme.com/story-of-anfal/

  20. لەسەر زەوییەکی لاواز - Justice.gov، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/06/14/iraq_1109.pdf

  21. بەعەرەبکردنی کەرکووک - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Arabization_of_Kirkuk

  22. کۆمەڵکوژیی هەولێری 1996 - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/1996_Erbil_massacre

  23. بانگەشەکان لە ململانێدا: پێچەوانەکردنەوەی پاکتاوی ئەتنیکی لە باکووری عێراق | HRW، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/report/2004/08/02/claims-conflict/reversing-ethnic-cleansing-northern-iraq

  24. عێراق: بڕیاری ژمارە 666ی 1980 (هاووڵاتیبوون) - Refworld، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.refworld.org/legal/decreees/natlegbod/1980/en/10397

  25. عێراق: مێژوو و نەریتە یاساییەکان - Loc، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/llglrd/2018299338/2018299338.pdf?loclr=blogfam

  26. ئەنفالی یەکەم: گەمارۆی سەرگەڵوو و بەرگەڵوو، 23ی شوبات-19ی ئازاری 1988 - چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL3.htm

  27. بەشداریی کورد لە شەڕی ئێران و عێراق - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_involvement_in_Iran%E2%80%93Iraq_War

  28. ئێران لە عێراق: چەند کاریگەری؟ - ڕاپۆرتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ژمارە38 – 21ی ئازاری 2005، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/38-iran-in-iraq-how-much-influence.pdf

  29. ژەنەڕاڵەکانی سەدام: ڕوانگەکان دەربارەی شەڕی ئێران و عێراق، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.files.ethz.ch/isn/146268/Saddams%20Generals.pdf

  30. شەڕەکەی سەدام - NDU Press، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://ndupress.ndu.edu/Portals/68/Documents/Books/saddams-war.pdf

  31. هەڵمەتی ئەنفال - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Anfal_campaign

  32. چی بەسەر کوردەکانی عێراق هات؟ (چاودێریی مافەکانی مرۆڤ ...، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/1991/IRAQ913.htm

  33. جینۆساید لە عێراق: هەڵمەتی ئەنفال دژی کورد (ڕاپۆرتی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، 1993)، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/

  34. جینۆسایدی کورد - پەرلەمانی ئەورووپا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/d-iq/dv/03_kurdishgenocidesofanfalandhalabja_/03_kurdishgenocidesofanfalandhalabja_en.pdf

  35. پێشەکی: جینۆساید لە عێراق: هەڵمەتی ئەنفال دژی ...، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm

  36. کوردستانی عێراق - چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/pdfs/i/iraq/iraq.931/iraq931full.pdf

  37. وتاری تەواو: جینۆسایدی ئەنفال و هەڵەبجە: وانە وەرنەگیراوەکان - Taylor & Francis، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21520844.2023.2236922

  38. گەرمیان ــ وڵاتی گەرم ــ دەشتێکی گەورەی پڕ گردە لە باشوورترین کۆتاییی بەشە سۆرانیئاخێوەکەی کوردستانی عێراق، لە سنووری ناوەندی عەرەبیی عێراقدا. لە ڕۆژئاواوە ڕێگای گەورەی نێوان شاری نەوتدەوڵەمەندی کەرکووک و شارۆچکەی تووزخورماتوو سنووری دیاری دەکات - چاودێریی مافەکانی مرۆڤ، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL5.htm

  39. جینۆساید لە عێراق | HRW.org، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/pdfs/i/iraq/iraq.937/anfalfull.pdf

  40. 1 بەعسییەکان و کورد «ڕەنگەکانی ڕەشن، چادرەکەی ڕەشە، ڕمەکەی، قەڵغانەکەی، ئەسپەکەی، زرێیەکەی، پەڕەکان و ڕەشی وەک قیر - بنکەدراوەی ئامرازە یاساییەکان، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.legal-tools.org/doc/274a62/pdf/

  41. کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Halabja_massacre

  42. چەکی کیمیایی و شەڕی ئێران و عێراق - ناوەندی جەیمز مارتن بۆ لێکۆڵینەوەکانی ڕێگرتن لە بڵاوبوونەوەی چەک، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.nonproliferation.org/wp-content/uploads/npr/81ali.pdf

  43. بڕیاری 620 (1988) / - سیستەمی کتێبخانەی دیجیتاڵیی نەتەوە یەکگرتووەکان، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://digitallibrary.un.org/record/44865

  44. ناسەقامگیری لە عێراق | چاودێریی ململانێی جیهانی - CFR.org، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/political-instability-iraq

  45. عێراق: دەرکردنی زۆرەملێی کەمینە ئەتنیکییەکان - Refworld، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.refworld.org/reference/countryrep/hrw/2003/en/30380

  46. بیرکردنەوە لە ڕاپەڕینی عێراقی بیست و پێنج ساڵ لەمەوبەر | ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.cfr.org/articles/remembering-iraqi-uprising-twenty-five-years-ago

  47. ڕاپەڕینەکانی عێراقی 1991 - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/1991_Iraqi_uprisings

  48. ڕاپەڕینی 1991 لە عێراق و لێکەوتەکانی - HRW.org، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.hrw.org/reports/1992/Iraq926.htm

  49. قەیرانی کورد: لێکۆڵینەوەی ڕووداوێکی نێودەوڵەتی - Digital Commons @ DU، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://digitalcommons.du.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1781&context=djilp

  50. پەرەسەندنی پێشمەرگە | شەڕ بۆ کوردستان؟ - Clingendael، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.clingendael.org/pub/2018/fighting-for-kurdistan/2-the-evolution-of-the-peshmerga/

  51. 1991 - ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی و چاودێریی باکوور > بەشی پشتگیریی مێژووییی هێزی ئاسمانی > پەڕەکانی زانیاری، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.afhistory.af.mil/FAQs/Fact-Sheets/Article/458953/1991-operation-provide-comfort-and-northern-watch/

  52. کوردستانی عێراق دوای بیست ساڵ | گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.crisisgroup.org/cmt/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iraq/iraqi-kurdistan-twenty-years-after

  53. کورد لە عێراقی دوای سەدام - Every CRS Report، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.everycrsreport.com/reports/RS22079.epub

  54. ناوچەی «قەدەغەی فڕین» لە عێراق | مێژوو | دەستپێکەکانی توێژینەوە - EBSCO، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.ebsco.com/research-starters/history/no-fly-zone-iraq

  55. هاوپەیمانە ناتەواوەکان و ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان: وانەکان لە ناوچەی قەدەغەی فڕینی 1991 لە عێراق | Brookings، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.brookings.edu/articles/imperfect-allies-and-non-state-actors-lessons-from-the-1991-no-fly-zone-in-iraq/

  56. کۆتاییهێنان بە شەڕی ناوخۆی کورد لە عێراق - پرۆژەی بەڵگەی باشتر - زانکۆی جۆرج مەیسن، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://bep.carterschool.gmu.edu/ending-the-kurdish-civil-war-in-iraq/

  57. شەڕی ناوخۆی کورد (1994–1998) و لێکەوتەکانی بۆ سیستەمی فەرمانڕەوایی لە هەرێمی کوردستانی عێراق - ResearchGate، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.researchgate.net/publication/361016173_THE_KURDISH_CIVIL_WAR_1994-1998_AND_ITS_CONSEQUENCES_FOR_THE_GOVERNING_SYSTEM_IN_THE_KURDISTAN_REGION_OF_IRAQ

  58. شەڕی ناوخۆی کوردی عێراق - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Kurdish_Civil_War

  59. وێرانکردنی کوردستانی عێراق - MERIP - پرۆژەی توێژینەوە و زانیاریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.merip.org/1996/12/the-destruction-of-iraqi-kurdistan/

  60. شەڕی ناوخۆی کوردی عێراق (1994 - 1997) - بنکەدراوەی ڕێککەوتنەکانی ئاشتیی PA-X، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.peaceagreements.org/conflict/89/

  61. عێراق: داڕشتنی دەستوور | ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.cfr.org/backgrounders/iraq-drafting-constitution

  62. عێراق: مردنی فیدراڵیزم | ناوەندی ویلسن، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.wilsoncenter.org/article/iraq-demise-federalism

  63. سیاسەتی عێراق دوای سەدام حوسێن: لەدایکبوونی دیموکراسییەکی تائیفی - پەیمانگای Clingendael، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.clingendael.org/pub/2020/iraqs-adolescent-democracy/1-iraqi-politics-after-saddam-hussein-the-birth-of-a-sectarian-democracy/

  64. ماددەی 140ی دەستووری عێراق - ویکیپیدیا، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://en.wikipedia.org/wiki/Article_140_of_the_Constitution_of_Iraq

  65. ماددەی 140ی کەرکووک: بەسەرچووە یان نا؟ - پەیمانگای واشنتۆن، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kirkuks-article-140-expired-or-not

  66. ڕیفراندۆمی کورد و دۆخی کەرکووک - پەیمانگای واشنتۆن، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-referendum-and-status-kirkuk

  67. بەڵگەی دەستووری بۆ سەربەخۆییی کوردستان & تۆمارێکی پێشێلکردنی دەستووری عێراق لەلایەن حکومەتە عێراقییە یەک لەدوای یەکەکان - پەیمانگای کوردیی پاریس، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.institutkurde.org/images/mediapdf/87KFRJGMPD.pdf

  68. حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت ماددەی 140 بۆ دوو دەیە لە ناوچە ناکۆکی لەسەرەکاندا ڕێگری لێ کراوە - باسنیوز، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.basnews.com/en/babat/907272

  69. ماددەی 140: 18 ساڵ دوای بەسەرچوونی بەروارەکە، جێبەجێکردن هێشتا چاوەڕوانە | Draw Media، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=18170

  70. نووسینگەی میدیای حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت ماددەی 140 دوای 20 ساڵ لە پەسەندکردنی هێشتا جێبەجێ نەکراوە، سەردانکراوە لە 9ی ئازاری 2026، https://www.kurdistan24.net/en/story/895841/krg-media-office-says-article-140-remains-unimplemented-20-years-after-adoption

فایلی PDF بۆ داگرتن

کتێبەکانی Kurdish-History.com