ئەم ڕاپۆرتەی توێژینەوە لە گۆڕانی ژێئۆپۆلیتیکیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نێوان 1918 و 1923 دەکۆڵێتەوە و سەرنج دەخاتە سەر ستراتیژیی ئیمپریالیی بەریتانیا و «پرسی کوردستان». ڕوونی دەکاتەوە کە وینستۆن چەرچڵ سەرەتا داکۆکیی لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی حائڵ کرد بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا لە تورکیایەکی دووبارە بەهێزبووەوە و پاراستنی کەمینەی کورد لە دەسەڵاتی عەرەب. بەڵام بەهۆی سنووردارییە داراییەکان و فشاری کارگێڕەکانی بەغدا کە پێشینەییان دەدا بە یەدەگە نەوتییەکانی مووسڵ، لە کۆتاییدا ئەم پلانانە واز لێ هێنران و لەبری ئەوە خاکە کوردییەکان خرانە ناو عێراقەوە. دەقەکە بە تایبەتی وتەیەکی نادروست پاڵدراو هەڵدەوەشێنێتەوە کە زۆرجار دەدرێتە پاڵ چەرچڵ و ڕوون دەکاتەوە کە ترسی لەدەستدانی سەربەخۆیی تورکیا نیگەرانییەکی نەتەوەپەرستانەی تورکی بوو، نە هەستێکی بەریتانی. لە کۆتاییدا، گواستنەوە لە پەیمانی سیڤەر بۆ پەیمانی لۆزان دابەشکردنی گەلی کوردی فەرمی کرد و بووە هۆی سەدەیەک ململانێی ئەتنیکی و بێدەوڵەتی.
پێڕستی ناوەڕۆک
شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و گومانلێکردنی زێدەڕۆیانەی ستراتیژیی کەمالی
هەڵوەشاندنەوەی وتە نادروست پاڵدراوەکە: چەرچڵ، کوردستان و سەربەخۆیی تورکیا
وەشانی PDF بۆ داگرتن
پێشەکی: داڕمانی ئیمپراتۆریەت و گەڕان بەدوای ڕێکخستن
کۆتایی شەڕی جیهانیی یەکەم بووە هۆی داڕمانی تەواو و بێگەڕانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و بنەما ژێئۆپۆلیتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لە جێی خۆیان هەڵکەند و پێشبڕکێیەکی ناجێگیری بۆ سەروەریی خاک، نفووزی ئیمپریالی و مافی دیاریکردنی چارەنووسی ئەتنیکی و نەتەوەیی دەست پێ کرد. کاتێک هێزە هاوپەیمانە سەرکەوتووەکان هەوڵیان دەدا پاشماوەکانی دەوڵەتی عوسمانی دابەش بکەن، ناچار بوون ڕێگا بە ناو تۆڕێکی ئاڵۆزی بەڵێنە ناکۆکەکانی سەردەمی شەڕ، بزووتنەوە نەتەوەپەرستە دووبارە سەرهەڵداوەکان و سەرچاوە داراییە زۆر سنووردارەکاندا بکەنەوە. لە ناوەندی ئەم تاقیکردنەوە دیپلۆماسییەدا وینستۆن چەرچڵ بوو کە بە وەرگرتنی پۆستی وەزیری کۆلۆنییەکانی بەریتانیا لە شوباتی 1921، ئەرکە گەورەکەی داڕشتنی ڕێکخستنێکی ئیمپریالیی جێگیر و کەم‌تێچوو لە ناوچەکەدا کەوتە ئەستۆ.
یەکێک لە ئاڵۆزترین کێشەکانی بەردەم کاربەدەستانی بەریتانیا لەم ماوەیەدا «پرسی کوردستان» بوو؛ واتە چارەنووسی سیاسیی دانیشتووانە کوردەکان کە لە ڕووی پێکهاتەی دانیشتووانەوە جیاواز بوون و خاکەکانیان پەیوەست بوو بە یەکەوە، لە سەرانسەری سنوورە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، باکووری مەیسۆپۆتامیا و ڕۆژاوای فارس. چارەنووسی کوردەکان بە شێوەیەکی دانەبڕاو بە دوو هێزی ژێئۆپۆلیتیکیی ڕکابەرەوە بەسترا بوو: پێویستیی بەریتانیا بە مسۆگەرکردنی مانداتەکەی لە مەیسۆپۆتامیا (عێراقی ئەمڕۆ) و بەرگریی چەکداریی توندی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورک بە سەرکردایەتی مستەفا کەمال (ئاتاتورک)، کە پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئەنادۆڵی بە پێویستییەکی ڕەهای مانەوەی خۆی دەزانی.
ئەم ڕاپۆرتەی توێژینەوە فراوانە بە وردی لە داڕشتنی سیاسەتی بەریتانیا سەبارەت بە کوردستان لە نێوان 1918 و 1923 دەکۆڵێتەوە، بە سەرنجێکی تایبەت لە حیسابە ستراتیژییەکانی وینستۆن چەرچڵ. هەروەها ڕاستەوخۆ پرسیارێکی دیاریکراوی مێژوویی دەخاتە بەرباس و هەڵیدەسەنگێنێت: ئایا وینستۆن چەرچڵ وتوویەتی ئەگەر کوردستان سەربەخۆ بێت، ئەوا تورکیا سەربەخۆییەکەی لەدەست دەدات؟ بە شیکردنەوەیەکی وردی نامە دیپلۆماسییەکان، تۆمارەکانی کۆنفرانس و ئەرشیفە مێژووییەکان، ئەم ڕاپۆرتە ڕەگەکانی ئەم بۆچوونە هەڵدەوەشێنێتەوە و سنوورە ئایدیۆلۆژییە ڕوونەکانی نێوان دیدی چەرچڵ بۆ دەوڵەتێکی کوردیی حائڵ و دڵەڕاوکێکانی مانەوەی کۆماری نوێدامەزراوی تورکیا دیاری دەکات. شیکردنەوەی دواتر نیشان دەدات کە پاڵدانی ئەم هەستە بە چەرچڵ پێچەوانەکردنەوەیەکی قووڵی مێژوونووسییە؛ ترسە سەرەکییەکانی بزووتنەوەی نەتەوەپەرستی تورک سەبارەت بە مانەوەی خۆی بە هەڵە دەدرێنە پاڵ هەمان داڕێژەری بەریتانی کە هەوڵی سنووردارکردنیان دەدا.
چوارچێوەی ستراتیژیی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا دوای 1918
دوای واژۆکردنی ئاگربەستی مۆدرۆس لە 30ی تشرینی یەکەمی 1918، کە بە فەرمی کۆتایی بە شەڕ لە نێوان هێزە هاوپەیمانەکان و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هێنا، هێزەکانی بەریتانیا کەڵکیان لە پێشڕەویی ستراتیژی وەرگرت بۆ داگیرکردنی سەرجەم ویلایەتی مووسڵ (پارێزگا). ئەم ناوچەیە، کە دانیشتووانێکی زۆری کوردی تێدا بوو، سەرەتا لە پلاندانانی ئیمپریالیی بەریتانیا پێش شەڕ پێشینەیی پێ نەدرابوو؛ ئەو پلاندانانە بە پلەی یەکەم سەرنجی لە مسۆگەرکردنی ویلایەتی بەسڕە بوو بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە دەریاییەکان لە کەنداوی فارس. بەڵام سەرکەوتنی شەڕی جیهانیی یەکەم ئیمپراتۆریەتی بەریتانیای لە ڕووی خاکەوە زۆر زیاتر لە توانای خۆی فراوان کردبوو و لە ڕووی داراییەوە بەکردەوە ماندووی کردبوو.
بڵاوبوونەوەی سوپا زیاتر لە توانای بەردەوامی و سەرهەڵدانی چاودێریی ئاسمانی
لە ماوەی ڕاستەوخۆ دوای شەڕ، ئامێری سەربازی و کارگێڕیی بەریتانیا ئەرکی چاودێریی ناوچەیەکی فراوانی تازەبەدەستهاتووی لە ئەستۆ بوو کە لە کەناراوەی دەریای ناوەڕاستی فەلەستینەوە تا سنوورەکانی فارس درێژ دەبووەوە. ئەم مانداتە فراوانە بەهۆی قەیرانی هاوکات و تێکەڵبوو ئاڵۆزتر بوو: نائارامیی ناوخۆ لە دوورگەکانی بەریتانیا، پەرەسەندنی شەڕی ناوخۆ لە ئیرلەندا، پابەندییەکانی دەستێوەردان دژی ڕژێمی بەلشەڤیکی لە ڕووسیا، داگیرکردنی ڕاینلاند لە ئەورووپا و هەڕەشەی نزیکبووەوەی تورکیایەکی تۆڵەسێن. وەزارەتی شەڕی بەریتانیا بە ڕوونی زانیبووی کە مۆدێلی نەریتیی گارنیزۆنی ئیمپریالی، کە پشتی بە ناردنی زۆری پیادە و سواری سەر زەوی دەبەست، لە ڕووی داراییەوە بەردەوامی نەبوو و لە ڕووی سیاسییەوە لای خەڵکی بەریتانیا کە لە شەڕ ماندوو بوون زۆر ناپەسەند بوو.
کاتێک وینستۆن چەرچڵ دەسەڵاتی وەزارەتی کۆلۆنییەکانی گرتە دەست، فەرمانە سەرەکییەکەی کابینە بۆی ئەوە بوو کە بەبێ لەدەستدانی زاڵبوونی بەریتانیا، باری دارایی مانداتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەکی بنەڕەتی کەم بکاتەوە. چارەسەرەکەی چەرچڵ زۆر نوێکارانە بوو و بە زۆری پشتی بە دۆکترینە سەربازییە تازە سەرهەڵداوەکەی «چاودێریی ئاسمانی» دەبەست. هێزی ئاسمانیی شاهانە (RAF)، کە کەسانی وەک هیۆ ترێنچارد داکۆکییان لێ دەکرد، بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە هێزی ئاسمانی دەتوانێت بە بەشێکی زۆر بچووک لە تێچووی گارنیزۆنە نەریتییەکانی سەر زەوی، بە کاریگەری ئاسایشی ناوخۆ بپارێزێت و ڕێگری لە هێرشە دەرەکییەکان بکات.
چەرچڵ دیدێکی داڕشت کە تێیدا عێراقێکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، دۆستی بەریتانیا و کراوە بەڕووی بازرگانیی بەریتانیا، دەکرا بە کۆمەڵێک فڕۆکەخانەی RAF کە بە شێوەیەکی ستراتیژی دانرابوون و بە پەروەردەکردنی هێزە نیابەتییە خۆجێییەکان بپارێزرێت. بەڵام کاریگەریی ئەم ستراتیژییە بە تەواوی پەیوەست بوو بە کەمکردنەوەی ناکۆکیی ناوخۆ لە خاکەکانی ژێر ماندات. هەر ئەم هەوڵە بۆ جێگیریی ناوخۆ بوو کە دیدە سەرەتاییەکانی چەرچڵی سەبارەت بە بەڕێوەبردنی دانیشتووانی کورد داڕشت.
ناکۆکییەکانی بەڵێنەکانی سەردەمی شەڕ و ئایدیاڵە ویڵسۆنییەکان
هەوڵی بەریتانیا بۆ سەپاندنی ڕێکخستن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەهۆی ئەو بەڵگەنامە دیپلۆماسییە ناکۆکانەوە کە لە پەلەی شەڕدا نووسرابوون زۆر ئاڵۆز بوو. ئەمانە بریتی بوون لە نامەگۆڕینەوەکانی مەکماهون–حوسێن (1915)، کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بەڵێنی پاشایەتییەکی سەربەخۆی عەرەبی بە هاشمییەکان دەدا لە بەرامبەر ڕاپەڕینیان دژی تورکەکان؛ ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ (1916)، کە بە نهێنی ناوچەکەی بەسەر ناوچەکانی نفووزی بەریتانیا و فەڕەنسادا دابەش کرد؛ و ڕاگەیاندنی بەڵفور (1917)، کە بەڵێنی پاڵپشتیی دامەزراندنی نیشتمانێکی نەتەوەیی جولەکەی لە فەلەستین دەدا.
هەروەها، دیمەنی ئایدیۆلۆژیی جیهان بەهۆی «چواردە خاڵ»ەکەی وودرۆ ویڵسۆن، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بە شێوەیەکی بێگەڕانەوە گۆڕابوو؛ ئەوە بەهێزی داکۆکیی لە بنەمای مافی دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەیی دەکرد. ماددەی دوازدەهەمی ڕاگەیاندنەکەی ویڵسۆن بە ڕوونی پێشنیاری دەکرد کە نەتەوە ناتورکەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەبێت «ئاسایشی ژیانی بێگومان و دەرفەتێکی ڕەهای بەبێ هیچ دەستدرێژییەک بۆ پەرەسەندنی خۆبەڕێوەبەرانە»یان بۆ مسۆگەر بکرێت. ئەم دۆکترینە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر سەرکردە کوردەکانی سەرانسەری ناوچەکە هەبوو.
کەسانی وەک شێخ مەحموودی بەرزنجی، سەرکردەی شۆڕشگێڕی کورد، بەڵێنی مافی دیاریکردنی چارەنووس بە پاڵپشتیی ئەمریکا هێندە ئیلهامی پێ بەخشین کە ڕاپۆرت کراوە ئەو کۆپییەکی چواردە خاڵەکەی ویڵسۆنی لە گیرفانیدا هەڵدەگرت. بۆ کوردەکان، کۆتایی سەردەمی عوسمانی وەک نیشانەی بەیانیی کوردستانێکی خاوەن سەروەری و دانپێدانراو لە ڕووی یاساییەوە دەردەکەوت.
پەیمانی سیڤەر (1920): لووتکەی خواستەکانی کورد
دەربڕینی دیپلۆماسیی بنەما ویڵسۆنییەکان و سیاسەتی سزادەریی هێزە هاوپەیمانەکان بەرامبەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی شکستخواردوو لە پەیمانی سیڤەردا گەیشتە لووتکە، کە لە 10ی ئابی 1920 واژۆ کرا. بۆ گەلی کورد، پەیمانی سیڤەر لووتکەیەکی مێژوویی، هەرچەندە زۆر کورتخایەن، لە دانپێدانانی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی بوو و بە فەرمی ڕێڕەوی یاسایی بۆ دەوڵەتبوون و خۆبەڕێوەبردنی خاکی تۆمار کرد.
ماددەکانی 62، 63 و 64: چوارچێوەی یاسایی بۆ کوردستان
چوارچێوە دیاریکراوەکەی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد لە بەشی سێیەمی پەیمانەکەدا دانرابوو و سێ ماددەی زۆر وردی لەخۆ دەگرت کە هەوڵیان دەدا خاکە کوردییەکان بە شێوەیەکی یاسایی لە پاشماوەکانی دەوڵەتی عوسمانی جیا بکەنەوە.
ماددەی 62 دامەزراندنی کۆمسیۆنێکی نێودەوڵەتی بە پێویست دەکرد بۆ داڕشتنی پلانێکی گشتگیر بۆ خۆبەڕێوەبردنی خۆجێیی لەو ناوچانەی کە زۆرینەیان کورد بوون و دەکەوتنە ڕۆژهەڵاتی ڕووباری فورات، باشووری سنووری تازە پێشنیارکراوی ئەرمەنستان و باکووری ئەو سنوورەی کە تورکیا لە سووریا و مەیسۆپۆتامیا جیا دەکردەوە.
ماددەی 63 حکومەتی عوسمانیی لە ئەستەنبوڵ ناچار دەکرد لە ماوەیەکی بە توندی دیاریکراوی سێ مانگدا بە فەرمی بڕیارەکانی ئەم کۆمسیۆنە نێودەوڵەتییە پەسەند و جێبەجێ بکات.
ماددەی 64 میکانیزمە کۆتایی و بێوێنەکەی بۆ سەروەریی تەواو دابین دەکرد. مەرجی ئەوەی دانابوو کە ئەگەر لە ماوەی ساڵێک لە بەکارکەوتنی پەیمانەکەدا، دانیشتووانی کورد ئارەزوویەکی ڕوونی سەربەخۆیی لە تورکیا نیشان بدەن، و ئەگەر دواتر ئەنجومەنی کۆمەڵەی نەتەوەکان ئەوان بە توانادار بۆ ئەم سەربەخۆییە بزانێت، تورکیا لە ڕووی یاساییەوە ناچار دەبێت واز لە سەرجەم ماف و سەروەرییەکانی بەسەر خاکەکەدا بهێنێت.
لە ڕووی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی بەریتانیاوە خاڵێکی چارەنووسساز ئەوە بوو کە پەیمانەکە هەروەها دیاریی دەکرد هێزە هاوپەیمانەکان هیچ ناڕەزاییەک دەربنەبڕن ئەگەر کوردە دانیشتووەکانی ویلایەتی مووسڵ، کە ئەوکاتە لە ژێر داگیرکاریی سەربازیی بەریتانیادا بوو، هەڵبژێرن بە ئازادیی خۆیان پەیوەست بن بە ئەم دەوڵەتە نوێ و سەربەخۆیەی کورد.
پەیمان | بەرواری واژۆکردن | بڕگە سەرەکییەکانی سەبارەت بە کوردستان | ئەنجامی ژێئۆپۆلیتیکی |
پەیمانی سیڤەر | 10ی ئابی 1920 | ماددەکانی 62-64 بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی خۆجێیی دەستبەجێ و ڕێڕەوێکی مەرجدار و پابەندکەری یاسایی بۆ سەربەخۆیی تەواویان دەدا، بە مەرجی ڕیفراندۆم و پەسەندکردنی کۆمەڵەی نەتەوەکان. | ناڕەزاییەکی توندی نەتەوەپەرستانەی لە ئەنادۆڵ هەڵگیرساند؛ بەهۆی سەرکەوتنە سەربازییەکانی شەڕی سەربەخۆیی تورکیا، بە تەواوی پەسەندنەکراو مایەوە و بەکردەوە جێبەجێکردنی نەدەکرا. |
پەیمانی لۆزان | 24ی تەممووزی 1923 | سەرجەم ئاماژە پێشووترەکانی بە خۆبەڕێوەبردن، مافی دیاریکردنی چارەنووس یان سەربەخۆیی کورد بە تەواوی لابرد. سنوورە نوێ و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراوەکانی کۆماری تورکیای دامەزراند. | دابەشبوونی هەمیشەیی دانیشتووانی کوردی بەسەر سنوورە سەروەرەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا فەرمی کرد و بووە هۆی بێدەوڵەتییەکی سیستەماتیک. |
مانۆڕە دیپلۆماسییەکان پێش سیڤەر
دانانی ئەم ماددانە تەنها سازشێکی بەخشندانەی هێزە هاوپەیمانەکان نەبوو، بەڵکو ئەنجامی هەوڵی توندی لۆبیی دیپلۆماسی و حیسابە ستراتیژییەکانی سنووردارکردنی هێزی تورک و ڕووسیای بەلشەڤیکی بوو. کاربەدەستانی بەریتانیا زانیبوویان کە دەوڵەتێکی یەکگرتوو و سەربەخۆی کورد دەتوانێت ڕێگری لە کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە شاخاوییە ستراتیژییەکانی نێوان ئەرمەنستان و مەیسۆپۆتامیا لەلایەن تورکیاوە بکات.
هەروەها، سەرکردەکانی کورد و ئەرمەن هەوڵیان دا هەوڵە دیپلۆماسییەکانیان هاوئاهەنگ بکەن بۆ ئەوەی دەسەڵاتی کاریگەرییان بەرامبەر تورکەکان بگەیەننە زۆرترین ئاست. لە 20ی تشرینی دووەمی 1919، بۆغۆس نوبار پاشا بە نوێنەرایەتی ئەرمەنەکان ڕاگەیاندنێکی هاوبەشی لەگەڵ ژنڕاڵ شەریف پاشا بە نوێنەرایەتی کوردەکان واژۆ کرد. ئەم ڕێککەوتنە بە شێوەیەکی دوولایەنە دانی بە پێویستیی ئەرمەنستانێکی یەکگرتوو و سەربەخۆ لە تەنیشت کوردستانێکی سەربەخۆدا نا و لە ڕووی تیۆرییەوە پاڵپشتیی یارمەتیی زلهێزێکی هەبوو.
لاوازیی بنەڕەتی و هەڵوەشاندنەوەی چوارچێوەی سیڤەر
سەرەڕای گرنگییە یاساییە قووڵەکەی، پەیمانی سیڤەر لە بنەڕەتدا کەموکوڕیی هەبوو، زۆر ئارەزووخوازانە بوو و لە کۆتاییدا جێبەجێکردنی نەدەکرا. لاوازیی کوشندەی پەیمانەکە پشتی بە تەسلیمبوون و تواناکانی جێبەجێکردنی حکومەتی ناوەندیی عوسمانی لە ئەستەنبوڵ دەبەست. تا 1920، حکومەتی سوڵتان بە هیچ شێوەیەک دەسەڵاتی ڕاستەقینەی بەسەر ناوخۆی فراوانی ئەنادۆڵدا نەبوو، کە تێیدا مستەفا کەمال بە خێرایی بەرگرییەکی سەربازیی توند و زۆر هاندراوی نەتەوەپەرستانەی ڕێک دەخست.
هەروەها، وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا بە خێرایی دانی بە کێشە لۆجستییە ترسناکەکانی ناو پلانی سیڤەردا نا. دامەزراندنی کوردستانێکی یەکگرتوو و هاوچەشن لە ڕووی جوگرافی و پێکهاتەی دانیشتووانەوە بە نامومکین دانرا، بەبێ ئەوەی یەکپارچەیی خاکی فارسی دراوسێ (ئێران) بە توندی بخاتە مەترسییەوە. حکومەتی ئێران پێشتر تووشی ناکۆکیی توند لەگەڵ دانیشتووانە کوردەکانی خۆی بووبوو و بەبێ گومان بە دژایەتییەکی زۆر توند وەڵامی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لەسەر سنوورەکانی خۆی دەدایەوە. بەمەش، هەرچەندە سیڤەر لەسەر کاغەز بەڵێنی سەربەخۆیی دەدا، میکانیزمە کردەییەکانی دیاریکردنی سنوور، ڕکابەرییە ڕیشەدارە عەشیرەتییەکانی نێوان ئاغا کوردەکان (سەرۆکەکان) و نەبوونی ناسنامەیەکی نەتەوەیی کوردیی یەکپارچە و ناوەندگەر، لە هەر دەستپێکەوە پرۆژەکەیان زۆر ناسک کردبوو.
وینستۆن چەرچڵ و کۆنفرانسی قاهیرەی 1921
لە سەرەتای بەهاری 1921دا، ئامێری بەریتانیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تووشی ئیفلیجی دامەزراوەیی، بەرنامە ڕکابەرەکانی نێوان وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتی هیندستان و خراپبوونی خێرای بارودۆخی ئاسایش لە مانداتی مەیسۆپۆتامیا بووبوو. ڕاپەڕینی عێراقی 1920 متمانەی بەریتانیای بە توندی لەرزاندبوو و بۆ سەرکوتکردنی پێویستی بە ناردنی گەورە و پڕتێچووی سوپا هەبوو. بۆ چارەسەرکردنی ئەم زنجیرە قەیرانانە و سەپاندنی سیاسەتێکی یەکگرتووی ئیمپریالی، وینستۆن چەرچڵ کۆنفرانسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لە قاهیرە ساز کرد (12–30ی ئازاری 1921) و دواتر کۆبوونەوەی لاوەکی لە قودس بەدوادا هات.
چەرچڵ لەگەڵ کۆمەڵێکی چل کەسیی پسپۆڕانی ناوچەکە، کە دیارترینیان تی. ئی. لۆرەنس (لۆرەنسی عەرەبستان)، گێرترود بێڵی سکرتێری ڕۆژهەڵات و سێر پێرسی کۆکسی کۆمیسەری باڵا بوون، ئەوەی داڕشت کە لە مێژوودا بە «چارەسەری شەریفی» ناسرا.
چارەسەری شەریفی و کۆلۆنیالیزمی نوێ
کۆنفرانسی قاهیرە سیاسەتی کۆلۆنیالیی نوێی بەریتانیای بە شێوەیەکی بنەڕەتی دووبارە ڕێک خستەوە. بەریتانیا لەبری هەوڵدان بۆ بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆ و زۆر پڕتێچوو بەسەر دانیشتووانی دژبەردا، هەڵیبژارد زاڵبوونی خۆی لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی پاشا نیابەتییە هاوپەیمانەکانەوە بسەپێنێت. کۆنفرانسەکە میڕ فەیسەڵ، شازادەیەکی هاشمی کە فەڕەنسییەکان بەم دواییە لە سووریا دەریان کردبوو، بە پاشای دەوڵەتی تازەدامەزراوی عێراق پەسەند کرد. لە هەمان کاتدا، کۆنفرانسەکە دانی بە براکەی، عەبدوڵڵا، وەک فەرمانڕەوای میرنشینی تازە جیاکراوەی ڕۆژهەڵاتی ئوردن نا.
چەرچڵ تیۆریی ئەوەی دادەڕشت کە بەرزکردنەوەی بنەماڵەی هاشمی ڕۆحی بەڵێنەکانی بەریتانیا لە سەردەمی شەڕدا بە عەرەبەکان دابین دەکات، نەتەوەپەرستیی عەرەبیی سەرهەڵداو ئارام دەکاتەوە و سیستەمێکی هاوپەیمانیی بنەماڵەیی لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروست دەکات. چونکە فەیسەڵ لە عێراق، عەبدوڵڵا لە ڕۆژهەڵاتی ئوردن و باوکیان حوسێن لە حیجاز هەموویان پشت بە هاوکاریی دارایی و پاراستنی بەریتانیا دەبەستن، فشاری لەندەن لە بەشێکدا دەستبەجێ لە هەرسێ بەشەکەدا هەستی پێ دەکرا. بەپێی باوەڕی چەرچڵ، ئەم سیستەمە نیابەتییە دەکرا بە کەم‌تێچوویی بە سیستەمە ناوبراوەکەی کۆنترۆڵی ئاسمانیی RAF بپارێزرێت.
دیدی ستراتیژیی چەرچڵ بۆ دەوڵەتێکی کوردیی حائڵ
لە ناو مشتومڕە توندەکانی کۆنفرانسی قاهیرەدا بوو کە وینستۆن چەرچڵ دۆکترینە ستراتیژییە تایبەتەکەی سەبارەت بە گەلی کورد داڕشت و دەریبڕی. بە پێچەوانەی ئەو سیاسەتەی کە لە کۆتاییدا سەرکەوت، کە دانیشتووانە کوردەکانی ویلایەتی مووسڵی بە زۆر خستە ناو دەوڵەتی عەرەبی عێراقەوە، چەرچڵ داکۆکیکارێکی گەرموگوڕ و ئاشکرای دامەزراندنی دەوڵەتێکی جیاواز و سەربەخۆی کورد بوو.
داکۆکیی چەرچڵ لە کوردستانێکی سەربەخۆ ڕەگی لە ئایدیاڵگەرایی ویڵسۆنیدا نەبوو، بەڵکو بە دوو حیسابی ژێئۆپۆلیتیکیی جیاواز و زۆر کردەیی هان دەدرا:
سنووردارکردنی تورکیای کەمالی: چەرچڵ بە نیگەرانییەکی قووڵەوە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکی دووبارە سەرهەڵداو بە سەرکردایەتی مستەفا کەمال دەڕوانی. ئەنقەرە پێشتر بە شێوەیەکی توند بانگەشەی مافی خۆی بەسەر ویلایەتی مووسڵدا دەکرد، بە چالاکی پاڵپشتیی یاخیبوونە عەشیرەتییە کوردییەکانی دەکرد و بە شێوەیەکی سیستەماتیک سنوورەکانی مانداتی بەریتانیای تاقی دەکردەوە بۆ دۆزینەوەی خاڵە لاوازەکان. چەرچڵ بە شێوەیەکی قەناعەتپێکەر بانگەشەی دەکرد کە کوردستانێکی خۆبەڕێوەبەر یان بە تەواوی سەربەخۆ دەبێتە «دەوڵەتێکی دۆستی حائڵ» کە جێگای پڕ ناکرێتەوە لە نێوان دەوڵەتی عەرەبی تازە ناسکی عێراق و سنوورە تۆڵەسێن و زۆر سەربازیکراوەکانی تورکیای کەمالیدا. بە جیاکردنەوەی کوردەکان لە عێراق، بەریتانیا دەیتوانی بەربەستێکی شاخاوی لە عەشیرەتە کوردە لایەنگرەکانی بەریتانیا بخاتە بەردەم هەر پێشڕەوییەکی سەربازیی تورکیا بەرەو باشوور.
پاراستنی کەمینە ئەتنیکییەکان لە زاڵبوونی عەرەب: چەرچڵ گومانێکی قووڵ و پێشبینانەی سەبارەت بە توانای پاشایەتییەکی عەرەبی بۆ فەرمانڕەوایی دادپەروەرانە بەسەر کەمینە ئەتنیکییە ناعەرەبەکاندا هەبوو. ئەو دەترسا کە فەرمانڕەوایەکی داهاتووی عێراق لە دەرەوەدا ڕێسا دەستوورییەکان پەسەند بکات بۆ ڕازیکردنی کۆمەڵەی نەتەوەکان، لە کاتێکدا لە ناخەوە ڕێبازە دیموکراسییەکان بە سووک بزانێت. لە حیسابەکانی چەرچڵدا، بۆ پاشا عەرەبە نوێیەکە زۆر ئاسان دەبوو هەستەکانی کورد پشتگوێ بخات و بە چالاکی کەمینەی کورد بچەوسێنێتەوە. چەرچڵ ئاگاداری دەکردەوە کە ناچارکردنی کوردە شاخاوییە زۆر سەربەخۆخوازەکان بە ژیان لە ژێر دەسەڵاتی عەرەبی بەغدا، بە هەموو شێوەیەک دەبێتە هۆی نائارامیی بێکۆتایی ئەتنیکی و نەتەوەیی و هەر ئەو سەرچاوە سەربازی و داراییەکانی بەریتانیا هەڵدەلووشێت کە ئەو بۆ پاراستنیان نێردرابووە وەزارەتی کۆلۆنییەکان.
دابەشبوونی بیرۆکراسی: چەرچڵ بەرامبەر کۆکس و بێڵ
سەرەڕای پلەی باڵاتری چەرچڵ وەک وەزیری کۆلۆنییەکان، دیدە ستراتیژییەکەی بۆ دەوڵەتێکی کوردیی حائڵ بە شێوەیەکی سیستەماتیک لەلایەن کارگێڕە مەدەنییەکانی خۆی لە مەیسۆپۆتامیا هەڵوەشێنرایەوە و ڕێگریی لێ کرا. کارگێڕییەکە کە ناوەندەکەی بەغدا بوو، بە سەرکردایەتیی بەهێزی سێر پێرسی کۆکسی کۆمیسەری باڵا و گێرترود بێڵی سکرتێری ڕۆژهەڵات بە توندی دژایەتیی جیاکردنەوەی خاکە کوردییەکانی لە دەوڵەتی عێراق دەکرد.
پێویستییە ئابووری و دیمۆگرافییەکانی یەکخستن
کۆکس و بێڵ دژایەتیی توندی خۆیان بۆ پلانی کوردستانی چەرچڵ لەسەر دوو بنەمای توانای بەردەوامیی ئابووری و هاوسەنگیی پێکهاتەی دانیشتووان دامەزراندبوو. ویلایەتی مووسڵ تەنها سنوورێکی شاخاوی و دژوار نەبوو؛ ڕووپێوە جیۆلۆژییەکان نیشانیان دەدا یەدەگە نەوتییە زۆر گەورەکانی تێدایە، هەرچەندە زۆربەیان کەڵکیان لێ وەرنەگیرابوو. کۆکس بە سووربوون بانگەشەی دەکرد کە لابردنی مووسڵ و دانیشتووانە کوردەکەی لە عێراق، پاشایەتییە نوێ هاشمییەکە لە ڕووی داراییەوە مایەپووچ دەکات و بە تەواوی وابەستەی پاڵپشتیی دارایی بێکۆتایی بەریتانیا دەکات؛ ڕێک هەمان دیمەن کە فەرمانەکەی چەرچڵ بۆ کەمکردنەوەی تێچوو داڕێژرابوو بۆ خۆپاراستن لێی. داهاتە نەوتییەکانی مووسڵ بە بزوێنەری ئابووریی بنەڕەتی دادەنران کە بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی نوێی عێراق پێویست بوو.
هەروەها، کاربەدەستانی بەریتانیا لە بەغدا یەکخستنی کوردە سوننەکانیان بە پێویستییەکی ڕەهای دیمۆگرافی دەزانی. بەبێ بەشدارکردنی کوردە سوننەکان وەک هێزێکی هاوسەنگکەری دانیشتووان، بەریتانییەکان دەترسان زۆرینەی گەورەی عەرەبی شیعە لە باشووری عێراق بە خێرایی زاڵ بێت بەسەر کارگێڕییە سوننە زاڵەکەی پاشا فەیسەڵدا. بۆیە دەبوو کوردەکان بەکار بهێنرێن بۆ هاوسەنگکردنی ژمێریاریی مەزهەبی ناوخۆی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکە.
باڵی بیرۆکراسی | داکۆکیکارە سەرەکییەکان | پێشینەیی ستراتیژی | هەڵوێست سەبارەت بە سەربەخۆیی کورد | هۆکاری سەرەکی |
لەندەن / وەزارەتی کۆلۆنییەکان | وینستۆن چەرچڵ | کەمکردنەوەی تێچوو و سنووردارکردن لە ناوچەکەدا | لەگەڵیدا (لە سەرەتادا) | دەوڵەتێکی کوردیی حائڵ عێراقی لە فراوانخوازیی کەمالی دەپاراست و کوردەکانی لە چەوساندنەوەی پێشبینیکراوی عەرەب دەپاراست. |
کارگێڕیی بەغدا | سێر پێرسی کۆکس، گێرترود بێڵ | جێگیریی ناوخۆ و توانای بەردەوامیی دارایی عێراق | بە توندی دژایەتیی دەکرد | یەکخستنی مووسڵ بە پێویستییەکی ڕەها دادەنرا بۆ داهاتی نەوتی داهاتوو و پاراستنی هاوسەنگیی دانیشتووانی سوننە و شیعە. |
نەتەوەپەرستە تورکەکان | مستەفا کەمال (ئاتاتورک) | سەروەریی تەواوی خاکی ئەنادۆڵ | بە توندی دژایەتیی دەکرد | سەربەخۆیی کورد بە پارچەکردنی پەیمانی نەتەوەیی و هەڕەشەیەکی کوشندە بۆ مانەوەی دەوڵەتی تورک دادەنرا. |
تەسلیمبوونی وەزارەتی کۆلۆنییەکان
گێرترود بێڵ بە سەرکەوتوویی لۆبیی لای چەرچڵ کرد بۆ دواخستنی بڕیارێکی کۆتایی و بێگەڕانەوە سەبارەت بە خۆبەڕێوەبردنی کورد. ئەو بانگەشەی دەکرد کە پرسی کورد دەبێت بە کاتی بۆ شەش مانگ دوا بخرێت و بە گەشبینی پێشبینی دەکرد کە بە تێپەڕینی کات و هاندەرە ئابوورییەکان، عەشیرەتە کوردەکان بە خواستی خۆیان ڕازی دەبن پەیوەست بن بە عێراقە نوێ و ئاوەدانەکە.
لە کۆتاییدا، لە بەردەم پێداگریی بەهێزی پسپۆڕە متمانەپێکراوەکانی خۆی لە ناوچەکە، نامومکینییە لۆجستییەکانی پاراستنی کیانێکی جیاواز و دەریاپێنەگەیشتووی کوردی بەبێ ناردنی گەورەی سوپا و بەڵێنە داراییە ڕانەگیرەکەی نەوتی مووسڵدا، چەرچڵ ملکەچ بوو. وەزارەتی کۆلۆنییەکان هەڵوێستی خۆی پێچەوانە کردەوە و وازی لە «شەڕ بۆ کوردستان» هێنا. کاربەدەستە بەریتانییە هاوسۆزەکانی کورد، وەک ماجۆر ئێدوارد نۆئێڵ، خرانە پەراوێز و حکومەتی بەریتانیا لکاندنی فەرمیی ناوچە کوردییەکانی بە پاشایەتیی عێراق پەسەند کرد.
ساڵانێک دواتر، کاتێک چەرچڵ بیری لەم ئەنجامە دەکردەوە، تا ڕادەیەک سەرسووڕمانی دەربڕی و ئاماژەی بەوە کرد کە ئەو ڕێکخستنەی کوردەکانی لە ژێر دەسەڵاتی یاسایی عێراقدا دانا بە تەنها بەڵێنی ناڕوونی خۆبەڕێوەبردنی خۆجێیی، «ئەوە نەبوو کە چەرچڵ دەیویست، و کاتێک ئەنجامەکە بەو شێوەیە دەرچوو تا ڕادەیەک سەری سووڕما». نیگەرانییەکانی سەبارەت بە یەکخستنی بەزۆری کورد و عەرەب بە شێوەیەکی تراژیدی پێشبینانە دەرچوون و پێشەنگی سەدەیەک ململانێی دڕندانەی ئەتنیکی و نەتەوەیی لە نێوان هەولێر و بەغدا بوون.
شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و گومانلێکردنی زێدەڕۆیانەی ستراتیژیی کەمالی
لە کاتێکدا مشتومڕی ناوخۆی بەریتانیا سەبارەت بە سنوورە کارگێڕییەکانی مانداتی مەیسۆپۆتامیا بە توندی بەردەوام بوو، گۆڕانێکی قووڵی سەربازی و سیاسی لە ئەنادۆڵدا خێراتر دەبوو. واژۆکردنی پەیمانی سیڤەر بێ‌مەبەست خێرایی بە هەمان ئەو دیاردەیە بەخشی کە هەوڵی سەرکوتکردنی دەدا: نەتەوەپەرستییەکی توند و زۆر ڕێکخراوی تورکی.
مستەفا کەمال و ئایدیۆلۆژیای پەیمانی نەتەوەیی
مستەفا کەمال پاشا، فەرماندەی سەربازیی عوسمانی کە زۆر خەڵاتی پێ بەخشرابوو، بە تەواوی سازشەکانی سیڤەری ڕەت کردەوە. ئەو دابەشکردنی ئەنادۆڵ، و بە تایبەتی دروستکردنی ئەرمەنستانێکی سەربەخۆ و کوردستانێکی خۆبەڕێوەبەر، بە پێشێلکردنێکی بەرگەنەگیراو و سووککەرەوەی سەروەریی تورک دەزانی. لە نیسانی 1920دا، کەمال ئەنجومەنی گەورەی نەتەوەیی لە ئەنقەرە دامەزراند و زەمینەی بۆ شەڕی سەربەخۆیی تورکیا (1919–1923) ڕەخساند، کە زنجیرەیەک هەڵمەتی سەربازیی دڕندانە بوو و لە کۆتاییدا توانی هێزە یۆنانی، فەڕەنسی و ئەرمەنییەکان لە ئەنادۆڵ دەربکات.
بنەمای ئایدیۆلۆژیی بزووتنەوەی کەمالی میساقی میللی (پەیمانی نەتەوەیی) بوو؛ ڕاگەیاندنێک کە داوای یەکپارچەیی ڕەهای ئەو خاکە عوسمانییانەی دەکرد کە لە کاتی ئاگربەستی مۆدرۆسدا داگیر نەکرابوون. خاڵە چارەنووسسازەکە ئەوە بوو کە کەمالییەکان بانگەشەیان دەکرد ویلایەتی مووسڵ و دانیشتووانە کوردەکانی ناوی لە بنەڕەتدا دەکەونە ناو ئەم سنوورانەی کە نابن بە بابەتی دانوستان.
بەکارهێنانی تاکتیکیی هاوپشتیی ئیسلامی
ڕێبازی کەمالییەکان بەرامبەر دانیشتووانی کورد لە شەڕی سەربەخۆییدا بە کردەییبوونێکی تاکتیکیی زۆر ورد ناسرا بوو. بۆ ڕێگری لە هاوپەیمانیی کوردەکان لەگەڵ بەریتانیا یان هەوڵدانی چالاکیان بۆ ئەو سەربەخۆییەی لە سیڤەردا بەڵێنی پێ درابوو، مستەفا کەمال بە چالاکی چیرۆکێکی هاوپشتیی سەرتاسەری ئیسلامی بڵاو دەکردەوە. ئەو بە جەختکردنەوە لەسەر هەڕەشەی هاوبەشی ئیمپریالیزمی مەسیحی بۆ مانەوەیان، بە تایبەتی بانگەشەکانی یۆنان و ئەرمەنستان بۆ خاک، و بە جەختکردنەوە لەسەر ئەرکی ئایینیی هاوبەشیان بۆ ڕزگارکردنی سوڵتان و خەلافەت لە داگیرکاریی بیانی، سەرنجی سەرۆکە عەشیرەتە کوردەکانی ڕادەکێشا.
لەو قۆناغە مەترسیدار و زۆر جێمشتومڕەدا، کەمال بە ئاشکرا باسی کورد و تورکی وەک «یەکەیەکی دانەبڕاو» دەکرد کە کەلتوور و ئایینێکی هاوبەش یەکیان خستبوو. لە نامەکانی بۆ کەسایەتییە دیارە کوردەکاندا، کەمال بە تایبەتی ئاگاداری دەکردەوە کە پلانەکانی بەریتانیا بۆ دروستکردنی کوردستانێکی سەربەخۆ تەنها پەردەیەکن بۆ جیاکردنەوەی کوردستان لە تورکیا و ڕادەستکردنی خاکەکە بە ئەرمەنەکان. لە چاوپێکەوتنێکی 1923دا، پێش جێگیرکردنی تەواوی کۆمار، کەمال تەنانەت پێشنیاری ئەوەی کرد کە «بەپێی دەستوورەکەمان، جۆرێک لە خۆبەڕێوەبردنی خۆجێیی دەبەخشرێت... ئەو پارێزگایانەی کورد تێیاندا دەژین بە خۆبەڕێوەبردن خۆیان بەڕێوە دەبەن».
بەڵام ئەم وتارانە بە تەواوی ئامرازێک بوون و بە قووڵی فریودەرانە بوون. کەمالییەکان لە بنەڕەتدا دژی هەر دابەشکردنێکی دەوڵەت بوون. ئەنقەرە زانیبووی کە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد لەسەر سنووری باشووری، بە تایبەتی ئەگەر لە ژێر چاودێریی بەریتانیا کار بکات، دەبێتە بنکەیەکی هەمیشەیی بۆ دەستێوەردانی ئیمپریالی و ناوەندێکی زۆر مەترسیداری ڕاکێشانی جیاخوازیی کورد لە ناوخۆی ئەنادۆڵیشدا.
هەڵوەشاندنەوەی وتە نادروست پاڵدراوەکە: چەرچڵ، کوردستان و سەربەخۆیی تورکیا
پرسیارێکی بەردەوامی مێژوویی، کە بە ئاشکرا بنەمای لێکۆڵینەوەی سەرەکیی ئەم ڕاپۆرتە پێک دەهێنێت، لە دەوری وتەیەکی دیاریکراوی بانگەشەکراودا دەسووڕێتەوە: ئایا وینستۆن چەرچڵ وتوویەتی ئەگەر کوردستان سەربەخۆ بێت، ئەوا تورکیا سەربەخۆییەکەی لەدەست دەدات؟
شیکردنەوەیەکی گشتگیری تۆمارە ئەرشیفییەکان، تۆمارە دیپلۆماسییەکان کە نهێنیبوونیان لێ لابراوە، یادداشتەکانی نێوان وەزارەتەکان و یادەوەرییە فراوانەکانی چەرچڵ (لەوانە قەیرانی جیهان و دەرئەنجامەکان) دەگاتە ئەنجامێکی یەکلاکەرەوە و ڕەها: وینستۆن چەرچڵ هەرگیز ئەم وتەیەی نەکردووە. پاڵدانی ئەم هەستە بە چەرچڵ تێکەڵکردنێکی قووڵی دۆکترینە ڕکابەرە ئیمپریالییەکان و لێکدانەوەیەکی بنەڕەتیی هەڵەی ستراتیژییە ژێئۆپۆلیتیکییە ڕاستەقینەکەیەتی.
بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی ڕوودانی ئەم پاڵدانە هەڵە مێژووییە، دەبێت داتا بەردەستەکان بەسەر سێ ڕەهەندی شیکاریی جیاوازدا جیا بکرێنەوە:
1. حیسابە ستراتیژییە ڕاستەقینەکەی چەرچڵ: سنووردارکردن، نە پاراستن
وەک لە بەشەکانی پێشوودا بە وردی سەلمێنرا، هاندەری سەرەکیی چەرچڵ بۆ پاڵپشتیکردنی کوردستانێکی سەربەخۆ لە کۆنفرانسی قاهیرەی 1921دا ئەوە بوو کە کوردەکان وەک بەربەستێکی ستراتیژی دژی سەرهەڵدانەوەی نەتەوەپەرستیی تورکی بەکار بهێنێت. ئەرکەکەی چەرچڵ پاراستنی پاشایەتیی تازەدامەزراوی عێراق و ناوچەی فراوانتری نفووزی بەریتانیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو. ئەو بە هیچ شێوەیەک ئارەزووی پاراستن یان مسۆگەرکردنی سەربەخۆیی ڕژێمە کەمالییەکەی ئەنقەرەی نەبوو.
بەڕاستی، لە کۆتایی 1922دا، کاتێک هێزە سەرکەوتووەکانی تورکیا لە قەیرانی چاناکدا هەڕەشەیان لە پێگەکانی بەریتانیا دەکرد، چەرچڵ یەکێک بوو لە توندترین ئەندامە شەڕخوازەکانی کابینەی بەریتانیا و ئامادە بوو مەترسیی شەڕێکی گشتگیر قبووڵ بکات بۆ وەستاندنی فراوانبوونی سەربازیی تورکیا بۆ ئەورووپا. بۆیە چەرچڵ هەرگیز ئەگەری لەدەستدانی سەربەخۆیی تورکیای وەک ڕێگرێک بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی نەدەهێنایەوە. بە پێچەوانەوە، لاوازکردنی پێکهاتەی تورکیایەکی دوژمن بە جیاکردنەوەی پارێزگا کوردییە ڕۆژهەڵاتییەکانی، لەلایەن چەرچڵ و وەزارەتی کۆلۆنییەکانەوە بە قازانجێکی ستراتیژیی زۆر گەورەی سافی دابنرایە.
2. سەرچاوە ڕاستەقینەکەی هەستەکە: گومانلێکردنی زێدەڕۆیانەی دەوڵەتی تورک
بۆچوونە دیاریکراوەکەی ئەوەی «سەربەخۆیی کورد ڕاستەوخۆ یەکسانە بە لەدەستدانی سەربەخۆیی تورکیا» دۆکترینێکی ئیمپریالیی بەریتانی نییە؛ بەڵکو نیگەرانییەکی بنەڕەتی و ناسێنەری خودی کۆماری تورکیایە. لە 1919ەوە، مستەفا کەمال و داڕێژەرەکانی دەوڵەتی نوێی تورک بەڵێنی سیڤەر بۆ کوردستانیان بە هێرشێکی ڕاستەوخۆ و کوشندە بۆ مانەوەی نەتەوەیی خۆیان دەزانی.
وەک شیکردنەوەی مێژوویی بە ڕوونی ئاماژەی پێ دەکات، «تورکەکان دەترسن ئەگەر دەوڵەتێکی کوردی لە باکووری عێراق دامەزرێت، ڕووبەڕووی زیادبوونی... [هەڕەشە بۆ] سەربەخۆیی دەوڵەتی تورک دەبنەوە». مێژوونووسیی نەتەوەپەرستی تورک بە قووڵی گومانی لەوە دەکرد کە پەروەردەکردنی سەرکردە کوردەکان لەلایەن بەریتانیاوە پلانێکی ئەنقەست و خراپکارانەیە بۆ هاندانی شەڕێکی براکوژی و لە کۆتاییدا لەناوبردنی تورکیا لە ناوخۆوە. کاتێک دیپلۆماتە تورکەکان بە توندی سیڤەریان ڕەت کردەوە، هەر لەسەر ئەم بنەمایە بوو کە جیابوونەوە لە خاکە کوردییەکان سەروەری، یەکپارچەیی و توانای بەردەوامیی نەتەوەی تورکیان بە شێوەیەکی کوشندە دەخستە مەترسییەوە. پرسیاری بەکارهێنەر بە تەواوی دیدی جیهانیی کەمالیی تورکی لەخۆ دەگرێت، بەڵام بە هەڵە ڕاستەوخۆ دەیخاتە سەر زمانی وینستۆن چەرچڵ.
3. تێکەڵبوونی دیپلۆماسی: هۆکاری ئەرمەنستان
توخمێکی کۆتایی و زۆر ئەگەردار کە بەشدارە لەم تێکەڵبوونە بەردەوامە مێژووییەدا، لەو وتانەوە سەرچاوە دەگرێت کە کاربەدەستانی دیکەی بەریتانیا لە کۆنفرانسی نێوان وەزارەتەکان سەبارەت بە کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە شوباتی 1920 کردوویانە. لەم کۆبوونەوە توندانەدا، سیاسەتداڕێژەکانی بەریتانیا مشتومڕیان لەسەر ئەنجامە ژێئۆپۆلیتیکییەکانی ڕێگەدان بە تورکیا بۆ هێشتنەوەی سەروەریی خۆی بەسەر کوردستاندا دەکرد.
ڕۆبەرت ڤانسیتارت، کاربەدەستێکی باڵای نوێنەری وەزارەتی دەرەوە، لە کۆنفرانسەکەدا بە ڕوونی وتی کە «دانپێدانان بە سەروەریی تورکیا بەسەر ناوچە کوردییەکاندا گورزی کوشندە دەبێت بۆ سەربەخۆیی ئەرمەنستان». ڤانسیتارت بە دروستی زانیبووی کە دەوڵەتێکی تورک کە شاخە ستراتیژییە کوردییەکان کۆنترۆڵ بکات، بە ئاسانی دەیتوانی هێزی خۆی بەرەو باکوور ببات و کۆماری تازە و زۆر هەستیار و لاوازی ئەرمەنستان بە ئاسانی تێک بشکێنێت.
لە ماوەی دەیان ساڵ گواستنەوە، وەرگێڕان و سادەکردنەوەی مێژووییدا، لەوانەیە ئاگادارکردنەوە ڕوونەکەی ڤانسیتارت سەبارەت بە لەناوچوونی سەربەخۆیی ئەرمەنستان بەهۆی سەروەریی تورکیا لە ڕووی چەمکەوە پێچەوانە کرابێتەوە و بە هەڵە درابێتە پاڵ چەرچڵ وەک ئاگادارکردنەوەیەک لە لەناوچوونی سەربەخۆیی تورکیا بەهۆی سەروەریی کورد.
گۆڕانی دیدی چەرچڵ سەبارەت بە تورکیا: کردەییبوون لە پێش ئایدیۆلۆژیا
شایانی باسە کە هەرچەندە چەرچڵ لە سەرەتای ماوەی کارەکەیدا بە چالاکی دژایەتیی ئارەزووە خاکییەکانی کەمالی دەکرد، ئەو کردەییگەرایەکی زۆر بەرچاو بوو. کاتێک شەڕی یۆنان و تورکیا بە سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە و زۆر گەورەی تورکیا کۆتایی هات و لە کۆتایی 1922دا سوپای یۆنانی لە سمیرنا ڕاکردە ناو دەریاوە، چەرچڵ بە ڕوونی دانی بە ڕاستیی هاوسەنگیی نوێی هێز نا.
چەرچڵ کە بە قووڵی ڕێزی لە لێهاتوویی سەربازی دەگرت، لە کۆتاییدا مستەفا کەمال ئاتاتورکی بە «شازادەیەکی جەنگاوەر» دەزانی و بە ئاشکرا ستایشی لێهاتووییەکەی وەک تاکتیکزانی سەربازی دەکرد. تی. ئی. لۆرەنس دواتر لە نامەیەکدا ئاماژەی کرد کە دڵخۆشە دەبینێت چەرچڵ «قسەیەکی باش سەبارەت بە مستەفا کەمال دەکات». بەڵام ئەم ڕێزە کردەییە بۆ ڕاستیی سەربازیی تورکیا یەکسان نەبوو بە باوەڕێکی فەلسەفی کە سەربەخۆیی کورد لە بنەڕەتدا ناڕەوایە چونکە هەڕەشە لە تورکیا دەکات. چەرچڵ وازی لە پرۆژەی کورد هێنا، نە بەهۆی نیگەرانییەکی بەخشندانە بۆ سەربەخۆیی ئەنقەرە، بەڵکو تەنها چونکە سوپای بەریتانیا زۆر لاواز بوو بۆ ئەوەی ئەو پرسە بسەپێنێت، کێڵگە نەوتییەکانی عێراق زۆر بەهادار بوون بۆ لەدەستدانیان، و ڕاوێژکارەکانی خۆی قەناعەتیان پێ هێنا کە مووسڵ بۆ مانەوەی تاجی هاشمی جێگای پڕ ناکرێتەوە.
پەیمانی لۆزان (1923) و دامەزراوەییکردنی دابەشکردن
ڕاستییە ژێئۆپۆلیتیکییە حاشاهەڵنەگرەکان کە لە مەیدانەکانی شەڕی ئەنادۆڵدا دروست بوون، دانوستانێکی تەواو و نوێیان بۆ ڕێککەوتنی ئاشتیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویست کرد. بەریتانییەکان، فەڕەنسییەکان و ئیتاڵییەکان، کە لە شەڕ ماندوو بوون، لە ڕووی داراییەوە ئیفلیج بوون و نەیاندەویست سوپای تازەی سەر زەوی بنێرن بۆ شەڕکردن لەگەڵ کەمالییە سەرکەوتوو و زۆر هاندراوەکان، لە کۆتایی 1922دا لە لۆزانی سویسڕا لەگەڵ نوێنەرە تورکەکان کۆبوونەوە.
لە کۆنفرانسی لۆزاندا، شاندی تورکیا بە سەرکردایەتی عیسمەت ئینۆنوی وەزیری دەرەوە، دەسەڵاتی کاریگەریی دیپلۆماسیی زۆر گەورەی هەبوو. ئینۆنو بە سەرکەوتوویی وتارە کەمالییە پێشووترەکانی بەکار هێنا و بەهێزی بانگەشەی کرد کە دەوڵەتی نوێی تورک دەوڵەتی «هەردووکی تورک و کوردە». ئەو بە توندی داوای سەروەریی تەواوی بەسەر ویلایەتی مووسڵدا کرد و حوججەتەکانی خۆی لەسەر داتا ئاڵۆزە سەربازی، مێژوویی، جوگرافی، ئابووری، سیاسی و ئەتنۆگرافییەکان بنیات نا و بە توندی ڕکابەریی ئامارەکانی بەریتانیای کرد.
لۆرد کێرزۆن بە نوێنەرایەتی بەریتانیا وەک وەزیری دەرەوە پێشینەیی دەدا بە مسۆگەرکردنی ئاشتییەکی خێرا لەگەڵ تورکیا. ئامانجە ستراتیژییە زاڵەکانی کێرزۆن ڕێگری لە فراوانبوونی ڕووسیای سۆڤیەت بەرەو کەنداوی فارس و سووککردنی ئەو تێچووە داراییە کەمەرشکێنانە بوون کە بۆ هێشتنەوەی کەشتیگەل و سوپای بەریتانیا لە ئامادەباشییەکی بەرز لە دەریای ناوەڕاستدا پێویست بوون. بۆ بەدیهێنانی ئەم ڕازیکردنە پێویستەی ئەنقەرە، کێرزۆن بە ڕوونی ڕازی بوو ماددەکانی 62 تا 65ی پەیمانی سیڤەر لاببات و چوارچێوەی یاسایی نێودەوڵەتی بۆ سەربەخۆیی کورد بە تەواوی لە پەیمانە نوێیەکەدا بسڕێتەوە.
ناکۆکیی مووسڵ و دیاریکردنی کۆتایی سنوور
پەیمانی لۆزان، کە بە فەرمی لە 24ی تەممووزی 1923 واژۆ کرا، بە فەرمی دانی بە سەروەریی بێکۆسپ و ڕەهای کۆماری نوێی تورکیا نا. بە هیچ شێوەیەک باسی کوردستان، خۆبەڕێوەبردنی کورد یان مافەکانی کەمینەی کوردی نەکرد. بەڵام پەیمانەکە نەیتوانی دیاریکردنی وردی سنووری نێوان تورکیا و عێراق چارەسەر بکات؛ بە تایبەتی دۆخی زۆر جێمشتومڕی ویلایەتی مووسڵ کە زۆرینەی دانیشتووانی کورد بوون.
بەهۆی نەگەیشتن بە ڕێککەوتنێکی دوولایەنە، ناکۆکییەکە ڕادەستی ئەنجومەنی کۆمەڵەی نەتەوەکان کرا. لە 1925دا، کۆمسیۆنێکی نێودەوڵەتیی لێکۆڵینەوە سەردانی ناوچەکەی کرد بۆ هەڵسەنگاندنی پێکهاتەی دانیشتووان و خواستی سیاسییان. سەرەڕای داواکانی تورکیا بۆ ڕیفراندۆمێکی پابەندکەر، کۆمەڵەکە لە کۆتاییدا ویلایەتی مووسڵی بەخشییە مانداتی بەریتانیا لە عێراق و تەنها بە ناڕوونی مەرجی دانا کە پاراستنی بچوکی کەلتووری و زمانەوانی بە کوردەکان ببەخشرێت. وینستۆن چەرچڵ، کە ئەوکاتە وەک وەزیری دارایی لە حکومەتی باڵدوین کار دەکرد، بەهێزی پاڵپشتیی لیۆ ئەمەریی وەزیری کۆلۆنییەکانی کرد لە بەرگریکردنی سەرکەوتووانە لە بانگەشەی عێراق لە بەردەم کۆمەڵەکە و یەکخستنی کوردەکانی لەگەڵ دەوڵەتە عەرەب زاڵەکەدا تەواو کرد.
بە دیاریکردنی یەکلاکەرەوەی سنوورەکان، نەتەوەی کورد بە شێوەیەکی سیستەماتیک بەسەر چوار دەوڵەتی نەتەوەیی خاوەن سەروەریی تەواودا دابەش کرا: کۆماری تورکیا، پاشایەتیی عێراق، مانداتی فەڕەنسیی سووریا و دەوڵەتی شاهەنشاهیی ئێران.
دەنگدانەوە ژێئۆپۆلیتیکییە درێژخایەنەکان و میراتی خیانەت
وازهێنانی دیپلۆماسی لە پرۆژەی سەربەخۆیی کورد لە 1923دا ئەنجامە ژێئۆپۆلیتیکییە کارەساتبار و سەدەییەکانی لێ کەوتەوە و بە شێوەیەکی بنەڕەتی نیگەرانییە سەرەتاییەکانی وینستۆن چەرچڵی سەبارەت بە توانای بەردەوامیی یەکخستنی بەزۆری چەند ئەتنیک لە ناوچەی ناجێگیری دوای عوسمانیدا پشتڕاست کردەوە.
کۆماری تورکیا و توانەوەی ئەتنیکی و نەتەوەیی
تەقریبەن دەستبەجێ دوای ئەوەی پەیمانی لۆزان سنوور و دانپێدانانی نێودەوڵەتیی کۆماری تورکیای مسۆگەر کرد، مستەفا کەمال وازی لە وتارەکانی سەردەمی شەڕ سەبارەت بە هاوپشتیی ئیسلامی و خۆبەڕێوەبردنی کورد هێنا. لە 1924دا، کۆمارە تازە عەلمانییەکە بە فەرمی خەلافەتی هەڵوەشاندەوە و دوایین پەیوەندیی دامەزراوەیی و ئایینیی بڕی کە لە مێژوودا دانیشتووانی کورد و تورکی لە چوارچێوەی عوسمانیدا بە یەکەوە بەستبوو.
دەوڵەتی کەمالی بە خێرایی گۆڕا بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی دوورخەرەوەی نەتەوەپەرستیی تورکی، بە توندی قەدەغەی بەکارهێنانی گشتیی زمانی کوردی کرد، دەربڕینی کەلتووریی کوردی سەرکوت کرد و بە شێوەیەکی سیستەماتیک بوونی جیاوازی ئەتنیکیی کوردەکانی ڕەت کردەوە (زۆرجار تەنها بە «تورکە شاخاوییەکان» ناوی دەبردن). ئەم سیاسەتە توند و ناسازشی توانەوە بە خێرایی بووە هۆی یاخیبوونە فراوان و گەورەکانی کورد، کە بە تایبەتی بە ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 دەستی پێ کرد و بە دڕندانەیی لەلایەن سوپای تورکیاوە سەرکوت کرا.
گومانلێکردنی قووڵ و زێدەڕۆیانەی سەبارەت بە جیاخوازیی کورد، هەر ئەو ترسەی مانەوە کە لە وتە سەرەتاییەکەی بەکارهێنەردا سەبارەت بە لەدەستدانی سەربەخۆیی تورکیا هەبوو، بووە چوارچێوەی ڕەها و ناسێنەری ئاسایشی ناوخۆی دەوڵەتی تورک. ئەم پەیوەندییە خولێکی سەرکوت و یاخیبوونی بەردەوام کرد کە لە کۆتاییدا لە کۆتایی دەیەی 1970ەکانەوە بووە ململانێیەکی دەیان ساڵەی خوێناوی و نایەکسان لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، کە تا ئەمڕۆش داڕێژەی ئاسایشی ناوچەکە پێک دەهێنێت.
تراژیدیای عێراق و دواڕۆکی ئەمریکی
لە هەمان کاتدا، ترسە پێشبینانەکەی چەرچڵ کە پاشایەتییەکی عەرەبی بەبێ گومان کەمینەی کورد دەچەوسێنێتەوە، بە وردییەکی دڕندانە لە عێراقدا بووە ڕاستی. مێژووی دەوڵەتی عێراق لە دەیەی 1920ەکانەوە تا ڕژێمی بەعسیی سەددام حوسێن، بە ڕاپەڕینە بەردەوامەکانی کورد، پەراوێزخستنی سیاسیی سیستەماتیک و هەڵمەتە ترسناکەکانی پاکتاوی ئەتنیکی بە پاڵپشتیی دەوڵەت ناسرا بوو؛ بە تایبەتی بۆردومانە کیمیاییەکانی هەڵەبجە لە کاتی هەڵمەتی ئەنفالدا.
خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی لە عێراق بە بەردەوامی بە پشتبەستن بە هێزە دەرەکییەکان ناسرا بوو کە زۆرجار بە گۆڕانی بارودۆخی ژێئۆپۆلیتیکی وازیان لە کورد هێنا. بۆ نموونە، لە 1972دا ویلایەتە یەکگرتووەکان بە هاندانی شای ئێران شۆڕشگێڕە کوردەکانی بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی چەکدار کرد بۆ ناجێگیرکردنی حکومەتی عێراقی هاوپەیمانی سۆڤیەت. بەڵام دوای ڕێککەوتنەکانی جەزائیر لە 1975 لە نێوان ئێران و عێراقدا، ئەمریکا و ئێران لەناکاو سەرجەم پاڵپشتییان کشاندەوە و ڕاپەڕینی کوردیان بەجێ هێشت تا بەغدا تێکی بشکێنێت.
گاڵتەجاڕییەکی قووڵی یادەوەریی مێژووییە کە دوای سەدەیەکی تەواو لەوەی کاربەدەستانی بەریتانیا لە هۆڵەکانی میوانداریی قاهیرەدا مشتومڕیان لەسەر چارەنووسیان دەکرد، کوردەکان هێشتا بەدوای ڕزگاریی ژێئۆپۆلیتیکی لەلای هێزە ڕۆژاواییەکاندا دەگەڕێن و زۆرجار لەو پرۆسەیەدا وتەی وینستۆن چەرچڵ دەهێننەوە. لە کاتی دەستێوەردانەکانی عێراق بە سەرکردایەتی ئەمریکا (2003) و شەڕی دواتر دژی دەوڵەتی ئیسلامی (ISIS)، سەرکردە و شیکەرەوە کوردەکان زۆرجار وتەیەکی بەناوبانگی چەرچڵیان، هەرچەندە بە نادروستی درابووە پاڵی، بەکار دەهێنا بۆ وەسفکردنی پشتبەستنە ئازاربەخشەکەیان بە واشنتن: «هەمیشە دەکرێت پشت بە ئەمریکییەکان ببەسترێت کە کارە ڕاستەکە بکەن… دوای ئەوەی هەموو ئەگەرەکانی دیکەیان تەواو کردووە».
ئەم پشتبەستنە وتارییەی ئەمڕۆ بە زیندوویی لاوازیی بەردەوامی کوردەکان وەک گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیهان دەردەخات. کوردەکان کە تووشی فشار و هێرشی دووبارەی دەوڵەتە ناوەندگەرەکان بوون، زۆرجار تەنها لە لووتکە دژوارەکان و دۆڵەکانی زنجیرەشاخی زاگڕۆسدا پەناگەیان دۆزیوەتەوە و ڕاستیی وتە خەمگینە کوردییەکەیان پشتڕاست کردووەتەوە: «بێجگە لە شاخەکان هیچ دۆستێکمان نییە». ئەوان هێشتا لە ناو سنوورە ڕەقەکاندا گیر خواردوون کە سەرەتا کەسانی وەک چەرچڵ، کۆکس و کێرزۆن کێشاویانە و لەگەڵ ئەنجامەکانی سیاسەتی کۆلۆنیالیی نوێ دەژین کە ئابووریی ئیمپریالیی لە مافی دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەیی بە پێشتر داناوە.
کۆتایی
گۆڕینی هاوسەنگیی ژێئۆپۆلیتیکیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دوای شەڕی جیهانیی یەکەم بە جێبەجێکردنی ئایدیاڵیانەی مافی دیاریکردنی چارەنووسی ویڵسۆنی بەڕێوە نەدەبرا، بەڵکو ڕاستییە بێبەزەییانە و کردەییەکانی ئابووریی ئیمپریالی، ماندووبوونی توندی سەربازی و سەرهەڵدانەوەی لەناکاو و توندی هێزی ڕەقی تورک ئەویان دیاری دەکرد. وینستۆن چەرچڵ، کە وەک وەزیری کۆلۆنییەکان کار دەکرد، سەرەتا ناجێگیریی بنەڕەتیی ئەوەی گرووپە ئەتنیکییەکان کە لە مێژوودا دوژمنایەتییان هەبووە، لە ژێر یەک کیانی سەروەردا یەک بخرێن دەستنیشان کرد. پێشنیارەکەی بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی حائڵ مانۆڕێکی ستراتیژیی زۆر حیسابکراو بوو کە بە پلەی یەکەم بۆ پاراستنی مانداتە ناسکەکەی بەریتانیا لە مەیسۆپۆتامیا لە بانگەشە خاکییە توندەکانی تورکیای مستەفا کەمال داڕێژرابوو، و لە هەمان کاتدا بۆ ڕێگری لە چەوساندنەوەی تەواو پێشبینیکراوی کوردەکان لەلایەن حکومەتێکی عەرەب‌زۆرینەوە لە بەغدا.
بەڵام لە کۆتاییدا دیدە ستراتیژییە گەورەکەی چەرچڵ ملکەچی حوججەتە بیرۆکراسی و ئابوورییەکانی ژێردەستەکانی خۆی، سێر پێرسی کۆکس و گێرترود بێڵ، بوو کە بە سەرکەوتوویی توانای بەردەوامیی دارایی دەوڵەتە نوێیەکەی عێراقیان بە یەدەگە نەوتییەکانی مووسڵی کوردییەوە بەستەوە. لە هەمان کاتدا، سەرکەوتنە سەربازییە سەرسوڕهێنەرەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورک بەڵێنە یاساییەکانی پەیمانی سیڤەریان بە تەواوی بەسەرچوو کرد و بەریتانییەکانی ناچار کرد لە لۆزان بە شێوەیەکی دیپلۆماسی تەسلیم بن و دابەشکردنی فەرمی و هەمیشەیی نیشتمانی کورد پەسەند بکەن.
سەبارەت بە پرسیارە مێژووییەکەی ناوەندی ئەم شیکردنەوەیە: وینستۆن چەرچڵ هەرگیز بانگەشەی نەکردووە کە سەربەخۆیی کورد ببێتە هۆی لەدەستدانی سەربەخۆیی تورکیا. بانگەشەیەکی وا لە بنەڕەتدا مەنتیقی ئیمپریالیی بەریتانیا لەو سەردەمەدا بە هەڵە پیشان دەدات، کە دەوڵەتێکی کوردی بە ئامرازێکی ژێئۆپۆلیتیکیی زۆر بەسوود بۆ سنووردارکردن و لاوازکردنی هێزی تورک دەزانی، نە پاراستنی.
بانگەشەی ئەوەی سەروەریی کورد لە بنەڕەتدا بۆ سەروەریی تورک کوشندەیە، بە تەواوی بەرهەمی ئایدیۆلۆژیای کەمالییە؛ کاردانەوەیەکی بەرگرییە کە لە ئاگری شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا لەدایک بووە و تا ئەمڕۆش هەڵوێستی ژێئۆپۆلیتیکیی ئەنقەرە دیاری دەکات. چەرچڵ ئەم ترسەی نەخوڵقاند؛ تەنها دانی پێدا نا، هەوڵی دا بۆ قازانجی ئیمپریالی کەڵکی لێ وەربگرێت و لە کۆتاییدا لە بەردەم سنووردارییە سەربازی و داراییە ڕانەگیرەکاندا گەلی کوردی ڕادەستی کرد.
سەرچاوەکان
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
کۆنفرانسی قاهیرە (1921) – ویکیپیدیا
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
winstonchurchill.hillsdale.edu
«دادپەروەریی یەکسان»: ئەوەی چەرچڵ لە 1921 بە عەرەبەکانی وت
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
سەد ساڵەی سیڤەر: مافی دیاریکردنی چارەنووس و کوردەکان – ASIL
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
شەڕی سەربەخۆیی تورکیا – graduation.escoffier.edu
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
شەڕی سەربەخۆیی تورکیا – ویکیپیدیا
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
winstonchurchill.hillsdale.edu
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ: چەندێکی لە ئەستۆی چەرچڵە؟
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
هەڵسەنگاندنی پەیوەستبوونی تورکیا بە یەکێتیی ئەورووپا ... – CORE
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
مامان بۆ «بورکانێکی خێرنەناس»: چەرچڵ و دروستکردنی عێراق
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
سیاسەتی کوردیی بەریتانیا و کوردستان 1918 -1923 – زانکۆی ئیست ئەنگلیا
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
کوردەکان بەخێرهاتنی یارمەتیی ئەمریکا لە عێراق دەکەن، بەڵام مێژووی خیانەت لەبیر ناکەن – گۆڤاری تایم
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان: کۆمەڵگای کورد و مۆدێلی دەوڵەتی نەتەوەیی
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
سەد ساڵەی سیڤەر: ئاسۆکانی کوردستانێکی سەربەخۆ – ناوەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
کۆنفرانسی قاهیرە – 1921 – و تی. ئی. لۆرەنس – کلیۆ: وێناکردنی مێژوو
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
وینستۆن چەرچڵ لە قودس، 1921 – پارێزگارەکانی مانچەستەر
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
«بەڕێز چەرچڵ جێی ستایش بوو» – کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی چەرچڵ
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
توێژینەوەی کراون 7 – زانکۆی براندایس
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
«فڕین لە زریانێکدا»: چەرچڵ و لۆرەنس ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەڕێژن
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
نەتەوەپەرستیی سەرەتایی کورد – ویکیپیدیا
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
ڕۆڵی بەریتانیا لە دابەشکردنی کوردستانی گەورە (1916–1926) – چاوی کورد
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
شەڕی یۆنان و تورکیا (1919–1922) – ویکیپیدیا
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
(PDF) ململانێی بێوەستان لە ئەنادۆڵ: کوردەکانی تورکیا و دەوڵەتی ئەتنیکیی تورک
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
ویلایەتە یەکگرتووەکان و کوردەکان – DTIC
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
داڕمانی عوسمانی و تورکیا 1908-1950 – بەرهەمە ئەدەبییەکانی ساندەرسۆن بێک
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
مێژووی کوردەکان – بەرنامەی یادەوەریی کوردستان
لە پەنجەرەیەکی نوێدا دەکرێتەوە
پەیوەندیی کوردستانی عێراق لەگەڵ ئەمریکا بەرز و نزمیی هەبووە – عەرەبی نوێ