سەعید نوورسی: زانای ئیسلامیی کورد و نووسەری ڕەسالەی نوور (1877

پێڕستی ناوەڕۆک

پێشەکی

لە دوا دەیەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، منداڵێکی کورد لە گوندێکی شاخاوی نزیک بەدلیس گەورە دەبوو بۆ ئەوەی ببێتە یەکێک لە کاریگەرترین زانایانی ئیسلامیی سەدەی بیستەم. سەعید نوورسی لە 1877دا لە گوندی نوورس، لە بارودۆخێکی سادەدا لەدایک بوو و خاوەن بیر و هۆشێکی نائاسایی بوو کە پێش ئەوەی بگاتە سییەکانی تەمەنی، نازناوی بەدیعوزەمانی بۆ بەدەست هێنا؛ واتە کەسایەتیی نائاسایی سەردەم. گەشتەکەی لە گوندێکی بچووک و نەناسراوی کوردییەوە بۆ باڵاترین ئەنجومەنەکانی زانستی عوسمانی، و دواتر بۆ چەندین دەیە دوورخستنەوە و زیندان لەژێر کۆماری تورکیادا، یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین چیرۆکەکانی مێژوو دەربارەی باوەڕ و بەرەنگاربوونەوەی فکری.

نوورسی سێ قۆناغی هەرە پڕئاژاوەی مێژووی جیهانی موسڵمانی بەسەر برد: ڕووخانی هێواشی خەلافەتی عوسمانی، کۆمەڵکوژیی جەنگی جیهانیی یەکەم و سێکولارکردنی توندی کۆماری تورکیا لەژێر دەسەڵاتی مستەفا کەمال ئەتاتورکدا. لەو شوێنەی زانایانی دیکە هەڵدەهاتن، خۆیان لەگەڵ دۆخەکە دەگونجاند یان بێدەنگ دەکران، نوورسی بە نووسین وەڵامی دەدایەوە؛ لێکدانەوەیەکی مەزنی قورئانی بەرهەم هێنا کە بە ڕەسالەی نوور ناسراوە و زیاتر لە شەش هەزار لاپەڕەیە. زۆربەی لە دوورخستنەوەدا نووسرا، هەزاران شوێنکەوتووی بێناو بە دەست نووسییانەوە و سەرەڕای قەدەغەکانی دەوڵەت بە نهێنی لە سەرانسەری تورکیادا بڵاو کرایەوە. ڕەسالەی نوور یەکێک لە نائاساییترین کردارەکانی بەرەنگاربوونەوەی فکریی ئیسلامی لە مێژووی نوێدا نوێنەرایەتی دەکات.

ڕەچەڵەکە کوردییەکەی بە شێوەیەکی قووڵ شێوەی بە ڕوانگەی بۆ جیهان دا. ساڵە سەرەتاییەکانی بە بەرگریکردن لە چاکسازیی پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتە کوردییەکەدا بەسەر برد؛ هەوڵی دەدا سوڵتانی عوسمانی ڕازی بکات بە دامەزراندنی زانکۆیەک کە پردێک لە نێوان خوێندنی ئایینی و زانستی نوێدا دروست بکات، و لەبارەی ماف و پێویستییەکانی گەلەکەی دەینووسی. هەرچەندە دواتر ڕووی لە ناخ کرد و سیاسەتی بۆ ژیانی ڕۆحی بەجێ هێشت، ناسنامەی کوردی هەرگیز لێی جیا نەبووەوە. گوندی نوورس، کە ناوەکەی لێ وەرگرتبوو، لە درێژایی ژیانێکدا کە ئاوارەیی دیاری دەکرد، بەردەوام خاڵێکی گەڕانەوە بوو. ئەمڕۆ ملیۆنان کەس لە سەرانسەری جیهاندا خۆیان بە میراتگرانی ئەو بزووتنەوەیە دەزانن کە ئەو دایمەزراند.

ڕەگ و ڕیشە لە ناوچە شاخاوییە کوردییەکانی بەدلیس

سەعید نوورسی لە 1877دا لە گوندی نوورس لەدایک بوو؛ گوندێکی دوورەدەست لە نزیک حیزان لە ویلایەتی بەدلیسی ئیمپراتۆریای عوسمانی، لە ناوەندی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان. باوکی میرزا و دایکی نووریە جوتیاری کوردی دیندار و کەم‌دەرامەت بوون و حەوت منداڵیان لە ماڵێکدا گەورە دەکرد کە بە خشتەی لەبەر خۆر وشککراو دروست کرابوو و شاخەکان دەوریان دابوو. دیمەنی کوردستان لە ناخی سەعیدی گەنجدا جێگیر بوو؛ فراوانی، بێدەنگی و جوانییەکەی دواتر لە سەرانسەری نووسینەکانیدا وەک خوازەی دووبارەبووەوە بۆ بەدیهێنانی خودا و بچووکێتیی مرۆڤ دەردەکەوتن.

نوورسی لە زووترین تەمەنییەوە توانایەکی نائاسایی بۆ فێربوون نیشان دا. کتێبە فێرکارییەکانی زانستە ئیسلامییە کلاسیکییەکانی بە خێرایییەک لەبەر دەکرد کە مامۆستاکانی سەرسام دەکرد، و بەهرەکەی بۆ مشتومڕ تەنانەت لە هەرزەکاریدا ئەفسانەئاسا بوو. لە پارێزگا کوردییەکاندا لە مەدرەسەیەکەوە بۆ مەدرەسەیەکی دیکە دەچوو، لای باشترین زانا ناوخۆییەکان دەیخوێند و زانستە ئیسلامییەکانی نەریتەکەی بە خێرایییەک وەردەگرت کە هیچ دامەزراوەیەک نەیدەتوانی بە تەواوی لە خۆیدا جێی بکاتەوە. ساڵە سەرەتاییەکانی لە مەدرەسەکانی کوردستان هەروەها ساڵەکانی ناسینێکی قووڵی نەریتی سۆفیگەری بوون؛ ڕێنمایی ڕۆحیی لە مامۆستا بەرچاوە نەقشبەندییەکان وەرگرت، هەرچەندە ئەرکەکەی لە داهاتوودا لە سنووری هەر تەریقەتێکی تاکدا تێدەپەڕی.

لە سەرەتای بیستەکانی تەمەنیدا، نوورسی پێشتر ناوبانگێکی بەدەست هێنابوو کە لە ناوچەکەی خۆی تێپەڕیبوو. تەنها بە فراوانیی زانیارییەکانی نەدەناسرا، بەڵکو بە زمان‌تیژی و بوێریی لە بەرهەڵستکردنی زانا جێگیرەکانیش دەناسرا. دەگوترێت ئامادەیی دەربڕیبوو لەگەڵ هەر دەسەڵاتێکی ئایینی لە ئیمپراتۆریاکەدا مشتومڕ بکات، و چیرۆکی سەرکەوتنەکانی بە فراوانی دەگێڕدرانەوە. لەم ماوەیەدا بۆ یەکەم جار نازناوی بەدیعوزەمان، واتە کەسایەتیی نائاسایی سەردەم، پێ بەخشرا؛ دانپێدانانێک لەلایەن هاوتەکان و ڕکابەرەکانییەوە بەوەی لە بەردەم بیر و هۆشێکدان کە لە پۆلێنە ئاساییەکاندا جێی نابێتەوە.

بەدیعوزەمان: دەرکەوتنی بەهرەیەکی نائاسایی

پەروەردەی سەرەتایی نوورسی ڕێگایەکی نائاسایی گرتە بەر. بە پێچەوانەی زۆربەی زانایانی سەردەمەکەی، ئیجازەنامەی نەریتیی وەرنەگرت؛ ئەو بڕوانامە فەرمییەی کە تەواوکردنی بەرنامەی خوێندنی کلاسیکی دەسەلماند. پێی وابوو پێکهاتە ڕەقەکانی سیستەمی جێگیری مەدرەسە زۆر هێواش و سنووردارن. بێ ئۆقرە لە مامۆستایەکەوە بۆ مامۆستایەکی دیکە دەچوو و زانیاریی بە خێرایییەک وەردەگرت کە سیستەمە فەرمییەکە بۆ جێکردنەوەی داڕێژراو نەبوو. ئەم پەروەردە نائاسایییە دواتر شێوەی بە ڕەخنەکانی لە پەروەردەی عوسمانی دا؛ سیستەمێک کە باوەڕی وابوو بە جیاڕاگرتنی زانستە ئایینی و نائایینییەکان، لە خزمەتکردنی هەردووکیاندا سەرکەوتوو نییە.

یەکێک لە ڕووداوە هەرە ڕوونکەرەوەکانی ژیانی سەرەتایی ئەو، گەیشتنی بوو بە شاری وان، کە نزیکەی دەیەیەک تێیدا مایەوە. والیی وان، تاهیر پاشا، بووە پشتیوانی و کتێبخانە و شوێنی بۆ دابین کرد بۆ ئەوەی بە تامەزرۆیی لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا بخوێنێتەوە؛ تەنها زانستە ئیسلامییەکان نا، بەڵکو فەلسەفەی ڕۆژاوا، زانستە سروشتییەکان، مێژوو و بیرکاریش. ئەم تێکەڵبوونە قووڵە بە بیرکردنەوەی نوێ، ئەزموونێکی گۆڕان‌هێنەر بوو. لەبری ئەوەی زانستی ڕۆژاوا نیگەرانی بکات، نوورسی دڵنیا بوو کە بیرکردنەوەی ڕاستەقینەی ئیسلامی هیچ هۆکارێکی نییە لە عەقڵ و زانست بترسێت؛ بەڵکو عەقڵ و زانست، ئەگەر بە دروستی تێیان بگەین، ئاماژە بە ڕاستییەکانی باوەڕ دەکەن.

هەر لە واندا دیدگاکەی بۆ مەدرەسەتوززەهرا داڕشت؛ زانکۆیەکی مەزنی ڕۆژهەڵات کە زانستە ئایینییەکان و بوارە نوێیەکان شان بە شانی یەکتر فێر دەکات. باوەڕی وابوو جیاڕاگرتنی پەروەردەی نائایینی و ئایینی هۆکاری بنەڕەتیی پاشەکشەی جیهانی موسڵمانە؛ گەنجەکان ناچار دەکران لە نێوان باوەڕەکەیان و بەشدارییان لە جیهانی نوێدا یەکێکیان هەڵبژێرن. زانکۆ پێشنیارکراوەکەی ئەم هەڵبژاردنە هەڵەیەی چارەسەر دەکرد. ئەمە دیدگایەک بوو کە بۆ ماوەی ژیانی بەبێ بەدیهاتن لەگەڵی هەڵیگرت؛ ڕژێمە یەک‌لەدوای‌یەکەکان، کە لە دەرئەنجامەکانی دەترسان، بە دووبارە ڕەتیان دەکردەوە.

ئەستەنبوڵ، سیاسەت و بەرگریکردن لە کورد

لە کۆتایی 1907دا، نوورسی گەیشتە ئەستەنبوڵ، پایتەختی ئیمپراتۆریا، و داواکارییەکی بۆ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم لەگەڵ خۆی هێنا بۆ دابینکردنی پارەی زانکۆ پێشنیارکراوەکەی لە ڕۆژهەڵات. گەیشتنەکەی دەستبەجێ سەرنجی ڕاکێشا. لە گەڕەکی فاتح تابڵۆیەکی بە دەرگاکەیدا هەڵواسی کە دەیگوت: «لێرە هەموو کێشەیەک چارەسەر دەکرێت و هەموو پرسیارێک وەڵام دەدرێتەوە، بەڵام هیچ پرسیارێک ناکرێت». زانا ئیسلامییەکانی ئەستەنبوڵ، کە ئەم بانگەشەیە کنجکۆڵی کردبوون و ڕەنگە ورووژاندبوونیشی، هاتن تاقی بکەنەوە. زۆریان بە سەرسامییەوە ڕۆیشتن. ناوبانگەکەی پێش خۆی گەیشتبوو، و متمانە فکرییەکەی، کە هەندێک بە لووتبەرزی ناویان دەبرد، هەم ناودار و هەم مشتومڕاویی کرد.

کاتێک شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908دا دەسەڵاتی ڕەهای حەمیدی ڕووخاند و دەستووری عوسمانی گەڕاندەوە، نوورسی بە جۆش‌وخروشەوە پێشوازیی لێ کرد. بووە پشتیوانێکی دەنگبەرزی دەستوورخوازی؛ لە ڕۆژنامەکاندا وتاری دەنووسی و وتاری دەدا کە حکومەتی دەستووری لەگەڵ بنەما ئیسلامییەکانی ڕاوێژدا دەگونجێت، بەڵکو ئەو بنەمایانە داوای دەکەن. پەیوەست بوو بە کۆمەڵەی هاوکاری و پێشکەوتنی کورد، بە ناوی ڕەسەنی Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti، و دەستی بە نووسینی ڕاستەوخۆ دەربارەی دۆخ و مافەکانی گەلی کورد کرد؛ بەهێزکردنی کوردی وەک بەشێک لە پڕۆژە فراوانترە دەستوورییەکەی موسڵمانان خستە ڕوو.

بەشداریی ئەو لە بەرگریکردن لە کورد لەم ماوەیەدا ڕاستەوخۆ و ڕوون بوو. داوای مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەیەکی کوردیزمانی کرد بە ناوی Marifet ve İttihad-ı Ekrad، واتە پێگەیشتن و یەکگرتنی کورد؛ ئەمە ڕەنگدانەوەی باوەڕەکەی بوو بەوەی پێشکەوتنی کولتووری و پەروەردەیی لەنێو کورددا بۆ نوێکردنەوەی جیهانی موسڵمانی عوسمانی پێویستە. کاتێک دژەشۆڕشی ئاداری 1909 بۆ ماوەیەکی کورت هەڕەشەی لە سیستەمە دەستوورییەکە کرد، نوورسی بە ئاشکرا پشتگیریی سەرکوتکردنی کرد. دەستگیر و دادگایی کرا، بەڵام بێتاوان ناسێنرا. پەیوەندییەکەی لەگەڵ کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن، پارتی دەسەڵاتداری تورکە گەنجەکان، لە سەرانسەری ئەو ماوەیەدا پڕگرژی بوو؛ ستایشی دەستوورخوازییەکەیانی دەکرد، بەڵام بەرامبەر نەتەوەپەرستیی تورکییان دەوەستا.

وتاری دیمەشق و سەروبەندی جەنگ

لە 1911دا، نوورسی گەشتی بۆ دیمەشق کرد و لە مزگەوتی ئومەوی بۆ کۆمەڵێکی زیاتر لە دە هەزار نوێژکەر ئەو وتارەی پێشکەش کرد کە بە خوتبەی شامییە، واتە وتاری دیمەشق، ناسرا. وتارەکە دەستنیشانکردنێکی فراوانی پاشەکشەی جیهانی موسڵمان و بەرنامەیەک بۆ نوێکردنەوەی بوو. شەش نەخۆشیی دیاری کرد کە باوەڕی وابوو کۆمەڵگە موسڵمانەکان پێوە دەناڵێنن: بڵاوبوونەوەی بێهیوایی، نەبوونی ڕاستگۆیی لە ژیانی سیاسیدا، خۆشەویستیی ململانێ، نەزانینی ئەو پەیوەندییانەی باوەڕداران یەک دەخەن، ستەمکاری و زاڵبوونی بەرژەوەندیی کەسی بەسەر خزمەتکردنی بەرژەوەندیی گشتیدا.

وتاری دیمەشق تەنها وتارێکی ئایینی نەبوو؛ بەرهەمێکی فەلسەفەی کۆمەڵایەتی و سیاسی بوو و لە ساتێکدا پێشکەش کرا کە شۆڕشە نەتەوەپەرستییەکان و فشارەکانی هێزە گەورەکان ئیمپراتۆریای عوسمانییان دەهەژاند. نوورسی دەیگوت هیوایە، نەک بێهیوایی، وەڵامی گونجاوی موسڵمانە بۆ قەیران؛ و ڕزگاریی جیهانی موسڵمان لە تێکەڵکردنی ئەخلاقی ئیسلامی بە زانستی نوێ و حوکمڕانیی دەستووریدایە. وتارەکە دواتر نووسرایەوە و بووە یەکێک لە دەقە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵەی ڕەسالەی نوور؛ نەوەکانی شوێنکەوتووانی دووبارە چاپیان کردەوە و لێیان کۆڵییەوە.

هەمان ساڵ لە گەشتە ئیمپراتۆرییەکەی سوڵتان مەحمەدی پێنجەم بۆ کۆسۆڤۆ هاوڕێی بوو و شاهیدیی لەسەر دەسەڵاتە ناسەقامگیرەکەی ئیمپراتۆریا بەسەر خاکە ئەورووپاییەکانیدا دا. لە سەروبەندی جەنگی جیهانیی یەکەمدا کە گەڕایەوە وان، مەدرەسەی خۆی دامەزراند؛ لە کۆتاییدا بە پێوانەیەکی بچووک ئەوەی بەدی هێنا کە خەونی بوو لە سەرانسەری ناوچەی ڕۆژهەڵاتدا بیکات، و دەستی بە لێکدانەوەیەکی قورئانی بە زمانی عەرەبی کرد. کاتێک ئیمپراتۆریای عوسمانی لە 1914دا چووە ناو جەنگەکە، دوودڵ نەبوو. خۆبەخشانە چووە خزمەتی سەربازی و وەک فەرماندەی هێزە میلیشیاکان لە بەرەی ڕۆژهەڵات دژی سوپای هێرشبەری ڕووسیا کاری کرد.

جەنگی جیهانیی یەکەم و دیلی لە ڕووسیا

بەرەی ڕۆژهەڵاتی جەنگی جیهانیی یەکەم یەکێک لە دڕندانەترین گۆڕەپانەکانی هەموو ئەو ململانێیە بوو. نوورسی هاوشانی هێزە عوسمانی و کوردییەکان دژی پێشڕەویی ئیمپراتۆریی ڕووسیا بەناو ئەناتۆلیادا شەڕی کرد و فەرماندەی یەکە چەکدارە نانیزامییەکانی لە خاکە شاخاوییەکەدا بوو کە بەباشی دەیناسی. دەگوترێت بەشێک لە لێکدانەوە قورئانییەکەی لەسەر پشت ئەسپ و لە خەندەقەکاندا نووسیوە؛ وردەکارییەک کە لەنێو شوێنکەوتووانیدا بووە ئەفسانە. هاوسەردەمەکانی ئازایەتیی ئەویان لەژێر ئاگرەدا تۆمار کرد و لە شەڕدا بریندار بوو. دواتر، لە سەرەتای 1916دا لە کاتی کەوتنی بەدلیس، هێزەکانی ڕووسیا بە دیلی گرتیان.

نوورسی نزیکەی دوو ساڵ و نیو وەک دیلی جەنگ لە کۆسترۆما بەسەر برد؛ شارێک لە باکووری ڕۆژاوای ڕووسیا. ئەزموونەکە بە شێوەیەکی قووڵ تەریککەر بوو؛ لە کۆمەڵگەی عوسمانی، لە خوێندکارەکانی و لەو جیهانە فکرییە دابڕابوو کە تێیدا ژیابوو. وەک دواتر نووسی، ئەمە ماوەیەکی هەڵسەنگاندنەوەی قووڵی ناخ بوو. لە نزیکەوە شاهیدیی شۆڕشی ڕووسیای 1917 بوو و لە ئاژاوەی دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن بەلشەڤیکەکانەوە لە کەمپەکە هەڵات و بەناو ئەورووپادا ڕێگای گەڕانەوەی بۆ ئەستەنبوڵ گرتە بەر. لە کۆتایی 1918دا گەیشتە پایتەخت، هەر لە کاتێکدا کە ئیمپراتۆریای عوسمانی خۆی ڕادەستی هاوپەیمانان دەکرد.

گەڕانەوەی بۆ ئەستەنبوڵ هاوکات بوو لەگەڵ تاریکترین کاتەکانی ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە. شارەکە لەژێر داگیرکاریی هاوپەیماناندا بوو؛ سوڵتان لە کۆشکی خۆیدا نزیک لە زیندانییەک بوو؛ و وا دیار بوو داهاتووی جیهانی موسڵمان لە نێوان مانەوە و لەناوچووندایە. سەرەڕای ئەمە، نوورسی وەک قارەمانی جەنگ پێشوازیی لێ کرا و لە دارولحیکمەی ئیسلامییە دامەزرا؛ باڵاترین ئەنجومەنی زانستی ئیسلامیی ئیمپراتۆریای عوسمانی. ئەمە دانپێدانانێک بوو هەم بە پێگەی فکریی ئەو و هەم بە خزمەتەکەی بۆ ئیمپراتۆریا. بۆ زانایەکی کورد کە لە گوندێکی شاخاوییەوە هاتبوو، ڕێزلێنانێکی نائاسایی بوو و لووتکەی پێگە فەرمییەکەی لەناو دامەزراوەی عوسمانیدا دیاری کرد.

لە قارەمانی عوسمانییەوە بۆ دوورخراوەی کۆمار

لە ساڵەکانی ڕاستەوخۆ دوای جەنگدا، نوورسی بە سەربەخۆییەکەی کە تایبەتمەندیی بوو، بەناو سیاسەتە پڕئاژاوەکەی ئیمپراتۆریای لە ڕووخاندا و بزووتنەوەی نەتەوەپەرستیی تورکیی لە سەرهەڵداندا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە. سەرەتا پشتگیری لە بزووتنەوەی بەرەنگاربوونەوەی مستەفا کەمال لە ئەناتۆلیا کرد و بە بەرگرییەکی ڕەوا لە خاکە موسڵمانەکان دژی ئیمپریالیزمی مەسیحی سەیری دەکرد. بەڵام کاتێک سروشتی بەرنامەی کەمال ڕوونتر بووەوە، واتە سێکولارکردنێکی بنەڕەتیی کۆمەڵگەی تورک کە خەلافەت هەڵدەوەشاندەوە، پەروەردەی ئایینی قەدەغە دەکرد و مۆدێلێکی ڕۆژاوایی حوکمڕانی دەسەپاند، نوورسی بە قووڵی نیگەران بوو و لە کۆتاییدا پشتگیرییەکەی کشاندەوە.

کاتێک کۆماری تورکیا لە 1923دا ڕاگەیەنرا و ساڵی دواتر خەلافەت هەڵوەشایەوە، نوورسی لە ژیانی گشتی کشایەوە. گەڕایەوە وان، بە پێی گوندی لەدایکبوونەکەی نازناوی خێزانیی خۆی گۆڕی بۆ نوورسی و دەستی بە گۆڕانێکی قووڵی ڕۆحی و فکری کرد کە دواتر وەک تێپەڕین لە «سەعیدی کۆن»ەوە بۆ «سەعیدی نوێ» باسی دەکرد. سەعیدی کۆن ڕۆشنبیرێکی گشتیی خەباتکار بوو کە تێکەڵی سیاسەت و دەسەڵات بوو؛ سەعیدی نوێ ڕووی لە هەموو ئەوانە وەرگێڕا و دڵنیا بوو کە گەورەترین خزمەت کە دەتوانێت بیکات سیاسی نییە، بەڵکو ڕۆحییە: پاراستنی باوەڕی خەڵکی ئاسایی لە هێزە خۆرەکەکانی سێکولاریزم و بێباوەڕی بە خودا.

کشانەوەی لە سیاسەت لە دەوڵەت نەپاراستی. لە 1925دا شۆڕشی شێخ سەعید، کە ڕاپەڕینێکی گەورەی کوردی دژی کۆمارە نوێیەکە بوو، بە توندوتیژییەکی زۆر سەرکوت کرا. هەرچەندە نوورسی بە ڕوونی بانگهێشتەکەی شێخ سەعیدی بۆ بەشداری لە شۆڕشەکە ڕەت کردبووەوە و لە ڕاستیدا بەوە ڕەخنەی لێ دەگرت کە ئەنجامی پێچەوانەی هەیە، دەسەڵاتداران هەر بە کێشەسازێکی ئەگەری دەستنیشانیان کرد. بۆ بوردور دوور خرایەوە، دواتر بۆ ئیسپارتا گوازرایەوە و لە کۆتاییدا ناچار کرا لە گوندی بچووکی بارلا لەژێر دۆخێکی هاوشێوەی دەستبەسەرکردنی ماڵەوەدا بژی؛ شوێنێک ئەوەندە دوورەدەست بوو کە حکومەت حسابی ئەوەی کردبوو لەوێ هیچ زیانێک ناگەیەنێت. هەڵەیان کردبوو.

سەعیدی نوێ: گۆڕان لە بارلا

بارلا گوندێکی بچووکی ئەناتۆلیایی بوو کە ڕەنگە چەند سەد کەسێکی تێدا بژیایە، لە ناو گردەکانی سەرووی دەریاچەیەک لە ناوچەی ئیسپارتا جێگیر بوو. لە ڕوانگەی حکومەتەوە، شوێنێکی تەواو گونجاو بوو بۆ بەندکردنی زانایەکی کورد کە مایەی بێزاری بوو؛ تەریک، دوور لە ناوەندە گەورەکانی دانیشتوان و بە ئامرازی پەیوەندیی سنووردار. بەڵام نوورسی بەندکردنەکەی گۆڕی بۆ گۆشەگیرییەکی ڕۆحی و گوندنشینەکانی بارلای کردە یەکەم خوێندکارەکانی. وەک دواتر نووسی، ئەوان ئەو بەخشینەی زانست و ڕووناکییان ناسییەوە کە هاتبووە ناویان، و دەستیان کرد بە کۆبوونەوە لە دەوری.

لە بارلا، لە نێوان 1926 و 1934دا، نوورسی نزیکەی دوو لەسەر سێی هەموو کۆمەڵەی ڕەسالەی نووری نووسی. لە دۆخێکدا دەینووسی کە خۆی بە ڕوونبوونەوەی ناخ وەسفی دەکرد، نەک تەنها داڕشتنی دەق؛ بە وەسفەکەی ئەو، وشەکان لە بیر و هۆشی خۆیەوە نەدەهاتن، بەڵکو لە خودی قورئانەوە و بە نێوەندگیریی ساڵانێک دوعا و تێڕامان دەهاتن. بە پەلەیەکی لە قەیرانەوە هاتوو دەینووسی: تورکیای دەوروبەری پێکهاتە دامەزراوەییەکانی ئیسلامی یەک لە دوای یەک هەڵدەوەشاندەوە، مەدرەسەکانی دادەخست، پەروەردەی ئایینیی قەدەغە دەکرد، پیتە عەرەبییەکانی بە پیتی لاتینی دەگۆڕییەوە و بانگدان بە عەرەبیی هەڵدەوەشاندەوە. لە ڕوانگەی نوورسییەوە هەر چاکسازییەک هێرشێک بوو بۆ سەر باوەڕی ملیۆنان کەسی ئاسایی کە سەرچاوەی فکرییان بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەبوو.

«سەعیدی نوێ» بە ئاشکرا کەسایەتییەکی جیاواز بوو لەو زانا گەنج و خەباتکارەی کە زانایانی ئەستەنبوڵی بەرهەڵست کردبوو. بە ئەنقەست هەڵوێستێکی خۆدوورخستنەوەی لە دەسەڵاتی سیاسی گرتە بەر؛ بەهۆی ترسەوە نەبوو، بەڵکو بەو باوەڕەوە بوو کە تێکەڵبوون بە سیاسەت ئەرکە ڕۆحییەکەی، کە بۆ خۆی دیاری کردبوو، خراپ دەکات و سەرنجی لێ لا دەبات. دیارییەکانی دەوڵەتی ڕەت دەکردەوە. ڕەتی دەکردەوە داوای بارودۆخێکی باشتر بکات. بە ئەنقەست لە هەژاریدا دەژیا، جلی سادەی لەبەر دەکرد و خواردنی سادەی دەخوارد و تەنها ئەوەی قبووڵ دەکرد کە بە دڵخوازی پێی دەدرا. شوێنکەوتووانی، کە خۆیان بە خوێندکارانی نوور ناو دەبرد، ڕێزیان لەم ژیانی زاهیدانە دەگرت و بە خۆی بە شێوەیەکی فێرکردن سەیریان دەکرد.

ڕەسالەی نوور: شاهکارێکی لەدایکبوو لە دوورخستنەوەدا

ڕەسالەی نوور، واتە ڕەسالەکانی ڕووناکی، لێکدانەوەیەکی باوی قورئان نییە. بە ئایەت بە ئایەت بەناو دەقی قورئاندا ناڕوات تا بە شێوازی تەفسیری کلاسیکی مانا زمانی و یاساییەکانی ڕوون بکاتەوە. لەبری ئەوە، بە بەڵگەی عەقڵانی و خوازە و تێڕامانی بەردەوام پرسیارە بنەڕەتییەکانی باوەڕ دەخاتە ڕوو: بوونی خودا، ڕاستیی زیندووبوونەوە، سروشتی خودی مرۆڤ و مانای ئازار. قورئان سەرچاوەی سەرەکییە، بەڵام خوێنەر دەخاتە ناو گفتوگۆیەکەوە کە بۆ بیر و هۆشی نوێ ڕێک خراوە. نوورسی بۆ ئەو کەسانەی دەنووسی کە لە قوتابخانە نائایینییەکاندا خوێندبوویان و ڕووبەڕووی حوجەتەکانی زانستی ماتریالیستی و فەلسەفەی بێباوەڕی بە خودا دەبوونەوە.

کۆمەڵەکە بەسەر چوار بەشی سەرەکیدا دابەش دەبێت: وشەکان (Sözler)، نامەکان (Mektubat)، بریسکەکان (Lem'alar) و تیشکەکان (Şuâlar). بەیەکەوە زیاتر لە شەش هەزار لاپەڕە دەبن. وشەکان دڵی خوایناسیی کۆمەڵەکە پێک دەهێنن و بە لێکچوواندنە وردەکان و بەڵگەهێنانەوەی لۆژیکی، پەرە بە بەڵگەکانی نوورسی بۆ ستوونەکانی باوەڕی ئیسلامی دەدەن. نامەکان وەڵامی ئەو پرسیارانەن کە خوێندکاران دەیانخەنە ڕوو؛ زۆریان سروشتێکی کەسی و ڕێنمایی ڕۆحییان هەیە. بریسکەکان بە جوانییەکی تایبەتیی شیعری لە بابەتە ڕۆحییەکان دەکۆڵنەوە. تیشکەکان هەرە توندترین بەرهەڵستەکانی سەردەمی کۆمار دەخەنە ڕوو: سەرکوتکردنی بانگدان، داخستنی زیارەتگەکان و چەوساندنەوەی باوەڕداران.

ئەوەی ڕەسالەی نووری جیاواز دەکرد تەنها ناوەڕۆکەکەی نەبوو، بەڵکو ڕێباز و شێوازی دەربڕینەکەیشی بوو. نوورسی بە ئەنقەست بە شێوەیەکی ئاسان‌تێگەیشتن دەینووسی و تەکنیکی تەمسیل، واتە پیشاندان لە ڕێی لێکچوواندنەوە، بەکار دەهێنا تا ڕاستییە ئەبستراکتەکانی خوایناسی بخاتە بەردەستی ئەو خوێنەرانەی پەروەردەی فەرمیی ئایینییان نەبوو. وەک مامۆستایەک نەدەینووسی کە وانە بە خوێندکاران بڵێتەوە، بەڵکو وەک هاوڕێیەک کە بە دەنگی بەرز بیر دەکاتەوە، بەناو سەختییەکاندا دەڕوات، دان بە نادڵنیایی دادەنێت و لە ڕێی خودی پرۆسەی بیرکردنەوەوە دەگاتە دڵنیایی. ئەم شێوازی گەشتی هاوبەشی فکری لە ئەدەبی ئیسلامیدا نوێ بوو و هەر ئەوە بوو کە ملیۆنان تورکی ئاسایی پێویستیان بوو بیبیستن؛ ئەوانەی لە جیهانێکدا سەرگەردان بوون کە پشتگیریی دامەزراوەیی لە باوەڕەکەیان وەرگیرابوو.

تۆڕە نهێنییەکەی دەستنووسە بە دەست نووسراوەکان

بڵاوبوونەوەی ڕەسالەی نوور لە یەکەم دوو دەیەی بوونیدا بە تەواوی نایاسایی بوو. کۆماری تورکیا لە 1928دا ئەلفوبێی لاتینی سەپاندبوو و ئەو نووسینی نەریتییە عەرەبییەی نوورسی ڕەسالەکانی پێ دەنووسی، بە فەرمی لەکارکەوتوو و بۆ نەوەی تازە بەردەست‌نەبوو کردبوو. دەسەڵاتدارانی دەوڵەت ڕەسالەی نووریان وەک بانگەشەی ئایینیی دژ بە سیستەم قەدەغە کرد و جار جار نوسخەکانیان دەستبەسەردا دەگرت. هەبوونی دەستنووسەکان لای کەسێک دەیتوانی ببێتە هۆی زیندانی‌کردنی. هیچکام لەمانە بڵاوبوونەوەی دەقەکانی ڕانەگرت؛ تەنانەت ڕەنگە خێراتریشی کردبێت.

چارەسەرەکەی نوورسی، لەگەڵ سادەییەکەیدا، بوێرانە بوو. داوای لە هەر کەسێک دەکرد کە بیەوێت ڕەسالەی نوور بخوێنێتەوە، بە دەست و بە پیتی عەرەبی بینووسێتەوە و لانیکەم کەسێکی دیکە بۆ هەمان کار ڕازی بکات. دەستنووسەکان لە ماڵی خوێندکارەکانیدا ئامادە دەکران و لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی دیکە و لە شارێکەوە بۆ شارێکی دیکە دەگوازرانەوە. بازرگانە گەڕۆکەکان و گەشتیاران هەڵیاندەگرتن، لە خورجینەکان و لەژێر تەختەکانی زەویدا دەیانشاردنەوە. ژمارەی ئەو لاپەڕانەی لەم ماوەیەدا بە دەست نووسراونەتەوە بە شەش سەد هەزار خەمڵێنراوە. ئەمە یەکێک بوو لە گەورەترین کارە نهێنییەکانی بڵاوکردنەوە لە مێژووی جیهانی موسڵماندا.

ئەم تۆڕە نهێنییەی نووسەرەوە و بڵاوکەرەوەکان، واتە خوێندکارانی نوور یان نوورجوو، بووە ناوەندی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی کە لە هەموو هەوڵێک بۆ سەرکوتکردنی زیاتر مایەوە. خودی نووسینەوە شێوەیەک لە ڕاهێنانی ڕۆحی بوو؛ نووسینەوەی وشەکانی ڕەسالەی نوور واتای ئەوە بوو لە ناخدا جێگیریان بکەیت و بەرپرسیارێتیی پاراستن و گواستنەوەیان بگریتە ئەستۆ. ئەو خوێندکارانەی دەقەکانیان دەنووسییەوە، لە ڕێی تۆڕێکی نامەنووسینەوە کە وەک کۆمەڵگەیەکی پەخشبوو کار دەکرد، پەیوەندییان لەگەڵ یەکتر و لەگەڵ خودی نوورسی دروست دەکرد؛ کۆمەڵێکی باوەڕدار بەبێ بینا، قوتابخانەیەک بەبێ دیوار، کە تەنها بە پابەندیی هاوبەشی ئەو تاکانە بەردەوام بوو کە بەسەر ئەناتۆلیادا پەخش بووبوون.

دادگاییکردن، ژەهردان و چەندین دەیە چەوساندنەوە

دەوڵەتی تورکیا لە نێوان دەیەکانی 1930 و 1950دا بە دووبارە نوورسیی دادگایی کرد. دەستگیر دەکرا و لە نێوان زیندان و شوێنەکانی دوورخستنەوەدا دەگوازرایەوە: بوردور، ئیسپارتا، کاستامۆنو، دەنیزلی و ئەفیۆن. ئەم دووبارەبوونەوەیە هەم ڕەنگدانەوەی نیگەرانیی دەسەڵاتداران لە کاریگەرییەکەی بوو و هەم بێتوانایییان لە دۆزینەوەی بنەمایەکی یاسایی بۆ بێدەنگکردنی بۆ هەمیشە. لە 1943دا لەگەڵ 126 خوێندکارەکەی بۆ دادگای باڵا لە دەنیزلی نێردرا. لیژنەیەکی پسپۆڕان، لە زانا و دادوەران پێکهاتبوو، ڕەسالەی نووری پشکنی و لە کۆتاییدا بە بێلایەن لە ڕووی سیاسییەوەی ناسی؛ حوکمێک کە بووە هۆی بێتاوان‌ناسینی لە 1944دا.

چەوساندنەوەکە تەنها لە ڕێکارە یاساییەکاندا سنووردار نەبوو. نوورسی چەند جارێک بانگەشەی کرد کە هەوڵی ژەهردانی دراوە؛ شوێنکەوتووانی، بەهۆی دووبارەبوونەوەی نەخۆشکەوتنە لەناکاوەکانی لە ماوەکانی زیندانیدا، ئەم تۆمەتانەیان بە جدی وەردەگرت. لە کاتی دادگاییکردنەکەدا نۆ مانگ لە زیندانی دەنیزلی بەسەر برد، لە پەیوەندی لەگەڵ خوێندکارەکانی بێبەش کرا و بارودۆخی سەختی بەسەردا سەپێنرا. دواتر لە زیندانی ئەفیۆن قەیرانی تەندروستیی دیکە ڕوویدا لە بارودۆخێکدا کە پشتیوانەکانی دەیانخستە پاڵ ژەهراویکردنی ئەنقەستی. ئەم بانگەشانە ڕاست بووبن یان نا، قووڵایی باوەڕی کۆمەڵگەکەی ئەویان نیشان دەدا بەوەی دەوڵەت بڕیاری داوە بە هەر ئامرازێکی بەردەست لەناوی ببات.

لە سەرانسەری هەموو ئەمانەدا، نوورسی هێمنییەکی هۆشیارانەی دەپاراست کە شوێنکەوتووانی بە ئارامییەکی پیرۆزانە لێکیان دەدایەوە. ڕەتی دەکردەوە داوای بەزەیی لە چەوسێنەرەکانی بکات. سەرەڕای هەبوونی دەرفەت، ڕەتی دەکردەوە لە تورکیا هەڵبێت. لە زینداندا بە فراوانی دەینووسی و تەنانەت لە بەندیشدا بەشێکی دیکەی بۆ ڕەسالەی نوور زیاد دەکرد. نامەکانی لە زیندانەوە بۆ خوێندکارەکانی، کە زۆریان لە کۆمەڵەکەدا جێگیر کراون، بەڵگەنامەی نائاسایی پیاوێکن کە بڕیاری دابوو هەر ناخۆشییەک وەک بەخشینی خودا، هەر زیندانێک وەک گۆشەگیرییەکی ڕۆحی و هەر دوورخستنەوەیەک وەک شێوەیەک لە هیجرەت لێک بداتەوە. تواناکەی بۆ گۆڕینی ئازار بۆ وانەی ڕۆحی، ڕەنگە نائاساییترین تایبەتمەندیی ئەزموونە درێژ و سەختەکەی بووبێت.

سەعیدی سێیەم: ساڵە کۆتاییەکان و مەرگێکی ئارام

ئازادبوونی ڕێژەیی ژیانی سیاسیی تورکیا دوای 1950، کاتێک پارتی دیموکرات لە یەکەم هەڵبژاردنەکانی تورکیادا کە بەڕاستی ڕکابەرییان تێدا بوو گەیشتە دەسەڵات، ڕادەیەک ئاسوودەیی بۆ نوورسی هێنا کە چەندین دەیە بوو ئەزموونی نەکردبوو. حکومەتە نوێیەکە لە پێشینییە کەمالییەکانی کەمتر بە توندی سێکولارخواز بوو و ژینگەکە بۆ دەربڕینی ئایینی تا ڕادەیەک لێبوردەتر بوو. نوورسی لە تەریکبوونەوە هاتەوە دەر، دەستی کرد بە چاوپێکەوتنی ئاشکراتر لەگەڵ خوێندکاران و سەردانکەران، و تەنانەت لە 1956دا بۆ یەکەم جار ڕێگەی دا ڕەسالەی نوور بە ئەلفوبێی نوێی لاتینی چاپ بکرێت؛ ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بازنەی خوێنەرەکانی فراوان کرد.

ئەم قۆناغە، کە نوورسی ناوی «سەعیدی سێیەم»ی لێ نابوو، بە گەڕانەوەیەکی وریا بۆ ژیانی گشتی دیاری دەکرا، بەڵام هەمیشە بەپێی مەرجەکانی خۆی. بە ئاشکرا پشتگیریی پارتی دیموکراتی دەکرد، چونکە بە قەڵغانی بەرامبەر کەمالیزمە دژەئایینییەکەی پارتی گەلی کۆماری دەزانی. هەروەها بەرامبەر کۆمۆنیزم قسەی دەکرد، کە بە مەترسیدارترین هەڕەشەی ئایدیۆلۆژی لەسەر کۆمەڵگا موسڵمانەکان دەیزانی. دەستێوەردانە سیاسییەکانی تیۆری بوون زیاتر لەوەی ڕێکخراوەیی بن؛ هەرگیز پارتێکی دروست نەکرد، لە هەڵبژاردندا خۆی نەپاڵاوت و بەدوای دەسەڵاتی دامەزراوەییدا نەگەڕا. کاریگەرییەکەی بە تەواوی لە ڕێگەی نووسین و ئەو دەسەڵاتە کەسییە نائاساییەوە بەکار دەهێنا کە لەنێو شوێنکەوتووانیدا بەدەستی هێنابوو.

لە 23ی ئاداری 1960دا، سەعید نوورسی لە ڕوحا کۆچی دوایی کرد؛ شارێک کە وەک شوێنی لەدایکبوونی نەریتیی پێغەمبەر ئیبراهیم، هێماییەتییەکی قووڵی هەیە. تەمەنی 83 ساڵ بوو. مەرگەکەی تەنها دوو مانگ پێش کودەتا سەربازییەکەی ئایاری 1960 ڕوویدا، کە پارتی دیموکراتی ڕووخاند و خولێکی نوێی سەرکوتکردنی دەست پێکرد. دەسەڵاتداران، کە لە ئاژاوە دەترسان، تەرمیان لە گۆڕ دەرهێنا و لە شوێنێکی نهێنی دووبارە ناشتەوە؛ کۆتا کردەیەکی چەوساندنەوە دوای مەرگ کە شوێنکەوتووانی بە دواهەمین و بێسوودترین هەوڵی دەوڵەت بۆ سنووردارکردنی کەسێک دەیانزانی کە وشەکانی پێشتر لە هەموو ئەو سنوورانە دەرچووبوون کە دەوڵەت دەیتوانی دایان بنێت. گۆڕەکەی دواتر دۆزرایەوە و بە فەرمی لە ئیسپارتا دووبارە نێژرایەوە.

ڕیزبەندیی مێژوویی ڕووداوە سەرەکییەکان

1877 — لە گوندی نوورس، نزیک حیزان لە ویلایەتی بەدلیسی ئیمپراتۆریای عوسمانی، لە خێزانێکی جوتیاری کورد لەدایک بوو.
نزیکەی دەیەی 1890 — لە مەدرەسەکانی سەرانسەری کوردستان خوێندی؛ بەهۆی زانستی نائاساییەوە نازناوی بەدیعوزەمان، واتە کەسایەتیی نائاسایی سەردەم، بەدەست هێنا.
1897–1907 — لە وان لەژێر پشتیوانیی والی تاهیر پاشادا ژیا؛ بە فراوانی فەلسەفە و زانستی ڕۆژاوای خوێندەوە و دیدگاکەی بۆ زانکۆی مەدرەسەتوززەهرا پەرە پێ دا.
1907 — گەیشتە ئەستەنبوڵ؛ داواکاریی بۆ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم پێشکەش کرد بۆ دابینکردنی پارەی دروستکردنی زانکۆیەکی ڕۆژهەڵات بۆ کورد.
1908 — بە جۆش‌وخروشەوە پشتگیریی شۆڕشی دەستووریی تورکە گەنجەکانی کرد؛ لە ڕۆژنامەکاندا دەربارەی دەستوورخوازی و مافەکانی کورد نووسی.
1909 — دوای دژەشۆڕشەکە دادگایی کرا و بێتاوان ناسێنرا. پەیوەست بوو بە کۆمەڵە کوردی و ئیسلامییە جۆراوجۆرەکان و دواتر لێیان دەرچوو.
1911 — وتاری دیمەشقی لە مزگەوتی ئەمەویدا بۆ زیاتر لە دە هەزار نوێژکەر پێشکەش کرد؛ لەگەڵ سوڵتان مەحمەدی پێنجەم گەشتی بۆ کۆسۆڤۆ کرد.
1914–1916 — لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا لە بەرەی ڕۆژهەڵات، بە فەرماندەیی هێزە میلیشیاکان، دژی سوپای ڕووسیا شەڕی کرد و لە شەڕدا بریندار بوو.
1916 — لە کەوتنی بەدلیسدا لەلایەن هێزەکانی ڕووسیاوە دیل گیرا؛ وەک دیلی جەنگ لە کۆسترۆمای ڕووسیا ڕاگیرا.
1917–1918 — لە کاتی شۆڕشی بەلشەڤیکدا هەڵهات؛ بە ڕێگەی ئەورووپادا گەڕایەوە ئەستەنبوڵ و لە دارولحیکمەی ئیسلامییە دامەزرا.
1923–1924 — کاتێک کۆمار خەلافەتی هەڵوەشاندەوە، پشتیوانیی لە مستەفا کەمال کشاندەوە؛ لە ژیانی گشتی کشایەوە و دەستی بە گۆڕانێکی ڕۆحی کرد.
1925 — دوای ڕاپەڕینی شێخ سەعید، سەرەڕای ئەوەی هیچ بەشدارییەکی تێیدا نەبوو، بۆ بوردور دوور خرایەوە؛ دواتر بۆ بارلا گوازرایەوە و لەژێر دەستبەسەریی ماڵەوەدا ڕاگیرا.
1926–1934 — نزیکەی دوو لەسەر سێ بەشی ڕەسالەی نووری لە بارلا نووسی؛ تۆڕە نهێنییەکەی دەستنووسە بە دەست نووسراوەکانی دەست پێکرد.
1935–1948 — بە دووبارە لەنێوان شوێنەکانی دوورخستنەوە لە کاستامۆنو، دەنیزلی و ئەفیۆندا گوازرایەوە؛ لە 1943دا دادگایی کرا و لە 1944دا بێتاوان ناسێنرا؛ لە سەرانسەری ئەو ماوەیەدا بە زۆری دەینووسی.
1950 — پارتی دیموکرات یەکەم هەڵبژاردنی کێبڕکێدار لە تورکیا بردەوە؛ نوورسی بە وریاییەوە گەڕایەوە و بە ئاشکرا پشتگیریی حکومەتی نوێی کرد.
1956 — ڕەسالەی نوور بۆ یەکەم جار بە ئەلفوبێی لاتینی چاپ کرا؛ ژمارەی خوێنەرانی بە شێوەیەکی بەرچاو لە سەرانسەری تورکیادا فراوان بوو.
23ی ئاداری 1960 — لە ڕوحا، لە تەمەنی نزیکەی 83 ساڵدا کۆچی دوایی کرد و هەر لەوێ نێژرا؛ دەسەڵاتداران دواتر بە نهێنی تەرمیان لە گۆڕ دەرهێنا و لە شوێنێکی نەناسراو دووبارە ناشتەوە.
دوای 1960 — بزووتنەوەی نوور بەردەوام بوو لە گەشەکردن؛ ژمارەی شوێنکەوتووانی لە سەرانسەری جیهاندا دواجار گەیشتە ملیۆنان کەس و ڕەسالەی نوور بۆ دەیان زمان وەرگێڕدرا.

پرسیار و وەڵام

بۆچی سەعید نوورسی بە هێمایەکی کوردی دادەنرێت، کاتێک سەرەکییانە وەک زانایەکی ئیسلامیی تورکیا ناسراوە؟

سەعید نوورسی لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە کورد بوو؛ لە ناوچەی زۆرینەکوردی بەدلیس لە دایک و باوکێکی کورد لەدایک بوو و دەیەکانی داڕشتنی کەسایەتییەکەی لە ڕۆژهەڵاتە کوردییەکەی ئیمپراتۆریای عوسمانی بەسەر برد. چالاکیی سەرەتاییەکەی بە ئاشکرا خەسڵەتێکی کوردی هەبوو: پەیوەست بوو بە کۆمەڵە کولتوورییە کوردییەکان، هەوڵی بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەیەکی کوردی دا، داوای دامەزراندنی زانکۆیەک لە ڕۆژهەڵاتە کوردییەکە کرد و بە فراوانی دەربارەی پێویستییە پەروەردەیی و سیاسییەکانی گەلی کورد نووسی. هەرچەندە ئەرکە ڕۆحییەکەی دواتر سنوورە نەتەوەییەکانی تێپەڕاند، و هەرچەندە خۆی لە سیاسەتی ناسنامەی نەتەوەییەوە بەرەو دیدگایەکی ڕۆحیی سەرانسەری ئیسلام گۆڕا، ڕەچەڵەکە کوردییەکەی هەرگیز شتێک نەبوو بیشارێتەوە یان خۆی لێ بێبەری بکات. گوندی نوورس، کە ناوی خێزانییەکەی لێ وەرگرتبوو، لە سەرانسەری ژیانیدا لە ناوەندی ناسنامەکەیدا مایەوە. ئەو هەم هی جیهانە کوردییەکەیە کە شێوەی پێ دا و هەم هی جیهانی فراوانتری ئیسلامە کە هەوڵی نوێکردنەوەی دا.

ڕەسالەی نوور بە وردی چییە و بۆچی گرنگە؟

ڕەسالەی نوور، واتە نامەکانی ڕووناکی، کۆمەڵەیەکە لە زیاتر لە شەش هەزار لاپەڕە لێکدانەوەی قورئان و زانستی بیروباوەڕی ئیسلامی کە نوورسی لەنێوان دەیەکانی 1910 و 1950دا نووسیویەتی. بە پێچەوانەی تەفسیرە نەریتییەکان کە ئایەت بە ئایەت بە قورئاندا دەچن، ڕەسالەی نوور بە بەڵگەهێنانەوەی عەقڵانی، بەراوردی ورد و بیرکردنەوەی کەسیی بەردەوام وەڵامی پرسیارە بنەڕەتییەکانی باوەڕی ئیسلامی دەداتەوە: بوونی خودا، ڕاستیی زیندووبوونەوە، مانای ئازار و مەبەستی ژیانی مرۆڤ. گرنگییەکەی بە هەمان ئەندازەی ناوەڕۆکەکەی لە بارودۆخی نووسینەکەیدایە؛ لە توندترین قۆناغی سێکولارخوازیی تورکیادا نووسرا، کاتێک پەروەردەی ئیسلامی قەدەغە کرابوو، مەدرەسەکان داخرابوون و پێکهاتە دامەزراوەییەکانی ئایین بە شێوەیەکی سیستەماتیک هەڵدەوەشێنرانەوە. ڕەسالەی نوور بە دابینکردنی سەرچاوەی فکری بۆ خەڵکی ئاسایی تا بەبێ پشتیوانیی دامەزراوەیی باوەڕەکەیان بپارێزن و بەرگریی لێ بکەن، یارمەتیی پاراستنی باوەڕی ئیسلامی لە تورکیادا دا لە یەکێک لە دژوارترین ژینگە دژەئایینییەکانی مێژووی نوێی موسڵمانان.

ئەو سێ قۆناغەی ژیانی نوورسی چی بوون کە خۆی وەسفی کردوون؟

نوورسی ژیانی خۆی بە سێ قۆناغی جیاواز دابەش کرد. قۆناغی «سەعیدی کۆن»، کە نزیکەی ساڵە سەرەتاییەکانی تا دەوروبەری 1921 دەگرێتەوە، بە تێوەگلان لە سیاسەت، ڕۆحی بەربەرەکانیی زانستی و بەشداریی چالاکانە لە کاروبارە گشتییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی دیاری دەکرا؛ لەوانە پشتگیرییەکەی بۆ دەستوورخوازی، بەرگریکردنەکەی لە کورد و خزمەتە سەربازییەکەی. قۆناغی «سەعیدی نوێ»، لە دەوروبەری 1921ەوە تا 1949، بە کشانەوەیەکی بەئەنقەست لە سیاسەت، تەرکیز لەسەر نووسینی ڕۆحی و نووسینی زۆربەی ڕەسالەی نوور لە بارودۆخی دوورخستنەوە و زینداندا پێناسە دەکرا. لەم قۆناغەدا دەستی لە ئارەزووەکانی سەعیدی کۆن هەڵگرت، چونکە بە سەرگەرمکەرێکی ڕۆحیانە مەترسیداری دەزانین. قۆناغی «سەعیدی سێیەم»، لە 1949ەوە تا مەرگی لە 1960دا، گەڕانەوەیەکی وریا و هەڵبژێردراو بۆ ژیانی گشتی بەخۆیەوە بینی؛ پشتگیریی پارتی دیموکراتی دەکرد، بەرامبەر کۆمۆنیزم دەدووا و ڕێگەی دەدا بەرهەمەکانی بە فراوانتری چاپ بکرێن، لە هەمان کاتدا خەسڵەتە سەرەکییە ڕۆحییەکەی ئەرکەکەی دەپاراست.

بۆچی نوورسی پشتگیریی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی لە 1925دا ڕەت کردەوە؟

شێخ سەعید، ئەو ڕێبەرە ئایینییە کوردەی ڕاپەڕینی 1925ی دژی کۆماری تورکیا بەڕێوە برد، بە ڕوونی بانگهێشتی سەعید نوورسی کرد بۆ بەشداری لە ڕاپەڕینەکە، و نوورسیش بە ڕوونی ڕەتی کردەوە. هۆکارەکانی ئایینی و ستراتیژی بوون، نەک کەمیی هاوپشتی لەگەڵ کورد. باوەڕی وابوو ڕاپەڕینی چەکداری وەڵامی دروستی سیاسەتە سێکولارخوازەکانی کۆمار نییە، ئازار بە دانیشتووانی کورد دەگەیەنێت بەبێ ئەوەی ئامانجەکانی بەدی بهێنێت، و ڕێگەکانی نوێکردنەوەی ئیسلام ڕۆحی و پەروەردەیین زیاتر لەوەی سەربازی بن. هەروەها گومانی بە تێکەڵکردنی ئایین بە کرداری سیاسیی توندوتیژ هەبوو، چونکە دەترسا ناوبانگی هەردووکیان خراپ بکات. مێژوو تا ڕادەیەک وریاییەکەی پشتڕاست کردەوە؛ ڕاپەڕینەکە بە توندوتیژییەکی زۆر سەرکوت کرا و شکستەکەی هەر ئەو جۆرە سەرکوتکردنە کولتوورییەی خێراتر کرد کە نوورسی هەرە زۆر لێی دەترسا. سەرەڕای ئەوە، ڕەتکردنەوەی بەشداری لە ڕاپەڕینەکە لە دەوڵەت نەیپاراست؛ دەوڵەت هەر بە بیانووی گومانی هاوسۆزی دووری خستەوە.

تۆڕە نهێنییەکەی بڵاوکردنەوەی ڕەسالەی نوور چۆن کاری دەکرد؟

نوورسی شێوازێکی نائاسایی بۆ بڵاوکردنەوە دامەزراند کە کرداری نووسینەوەی دەکردە جۆرێک لە پراکتیکی ئایینی. لە هەر خوێندکارێک کە دەیویست ڕەسالەی نوور بخوێنێت، داوای دەکرد بەشێکی بە دەست بنووسێتەوە؛ بە ڕێنووسی نەریتیی عەرەبی کە کۆمار بە فەرمی ئەلفوبێی لاتینی لە جێی دانابوو. هەروەها دەبوو لانیکەم کەسێکی دیکە بهێنێت تا هەمان کار بکات. دواتر ئەم دەستنووسە بە دەست نووسراوانە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە، لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی دیکە و لە شارێکەوە بۆ شارێکی دیکە دەگوازرانەوە، لە ڕێگەی تۆڕێکی گواستنەوەی متمانەپێکراوەوە؛ زۆرجار بازرگانی گەڕۆک، حاجی یان گەشتیار بوون کە دەقەکانیان دەشاردەوە و لە سەرانسەری وڵاتدا دەیانگواستنەوە. مێژوونووسان مەزندە دەکەن ژمارەی ئەو لاپەڕانەی لە ماوەی قەدەغەکردنەکەدا بە دەست نووسرانەوە نزیکەی شەش سەد هەزار بووبێت. ئەم تۆڕە هەروەها وەک کۆمەڵگایەک کاری دەکرد؛ مەترسیی هاوبەشی نووسینەوە و بڵاوکردنەوەی دەقە قەدەغەکراوەکان پەیوەندیی متمانە و بەرپرسیاریەتیی بەرامبەر بە یەکتر لەنێوان ئەو خوێندکارانە دروست دەکرد کە ڕەنگە لە بارودۆخێکی دیکەدا هەرگیز یەکتریان نەدیبێت.

ڕوانگەی نوورسی بۆ پەیوەندیی نێوان ئیسلام و زانستی نوێ چی بوو؟

نوورسی هەڵوێستێکی هەبوو کە لە سەردەمەکەیدا نامۆ بوو؛ لەبری ئەوەی زانستی نوێ بە هەڕەشەیەک بۆ باوەڕی ئیسلامی بزانێت، باوەڕی وابوو زانستی ڕاستەقینە و باوەڕی ڕاستەقینە بە پێویستی لەگەڵ یەکتر دەگونجێن و ناکۆکییە ڕواڵەتییەکان لە تێنەگەیشتنی هەردوو لاوە سەرچاوە دەگرن. دەیگوت جیهانی سروشتی، ئەگەر بە دروستی لێی بکۆڵرێتەوە، خۆی جۆرێکە لە وەحیی خودایی؛ قورئانێکە بە زمانی بەدیهێنان نووسراوە. بە بڕوای ئەو، وەڵامی دروست بۆ زانیاریی زانستی ڕەتکردنەوە نییە، بەڵکو یەکخستنییەتی لەگەڵ باوەڕ. زانکۆ پێشنیارکراوەکەی، مەدرەسەتوززەهرا، بە تایبەتی داڕێژرابوو بۆ ئەوەی ئەم یەکخستنە بەرجەستە بکات و زانستە ئایینی و سروشتییەکان شان بە شانی یەکتر فێر بکات. لە ڕەسالەی نووردا، زۆرجار بەراوردی لە زانستە سروشتییەکانەوە وەردەگرت، لەوانە زانستی ڕووناکی، زیندەزانی و ئەستێرەناسی، بۆ ڕوونکردنەوەی بەڵگە ئایینییەکان. باوەڕی وابوو ماتریالیزم و بێباوەڕی بە خودا بەرهەمی حەتمیی زانستی نوێ نین، بەڵکو لادانی زانستن، و ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ڕوون‌بیرانە لەگەڵ زانستەکان لە درێژخایەندا پشتیوانی لە باوەڕ دەکات لەبری ئەوەی لاوازی بکات.

دەسەڵاتدارانی تورکیا لە دەیەکانی دوورخستنەوە و زیندانیدا چۆن مامەڵەیان لەگەڵ نوورسی کرد؟

لە ناوەڕاستی دەیەی 1920ەوە تا سەرەتای دەیەی 1950، نوورسی تووشی چەوساندنەوەی بەردەوامی دەوڵەت بوو. لە ناوچەی خۆی دوور خرایەوە، لە گوندە دوورەدەستەکاندا بە دەستبەسەریی ماڵەوە ڕاگیرا، چەندین جار دادگایی کرا و بە دووبارە زیندانی کرا. کتێبەکانی قەدەغە و دەستیان بەسەردا گیرا. بە شێوەیەکی بەردەوام لەنێوان شوێنەکانی ڕاگرتن، بوردور، ئیسپارتا، بارلا، کاستامۆنو، دەنیزلی و ئەفیۆندا دەگوازرایەوە، کە هیچ کۆمەڵگایەکی جێگیری بۆ نەدەهێشتەوە. چەند جارێک بانگەشەی کرد لە ماوەی زیندانیدا ژەهریان پێ داوە؛ بانگەشەیەک کە شوێنکەوتووانی قبووڵیان کرد و ڕەنگە ڕەنگدانەوەی گومانی ڕاستەقینەی دەسەڵاتدارانی بووبێت کە بە تەنها ئامرازی یاسایی نەیاندەتوانی بێدەنگی بکەن. سەرەڕای هەموو ئەمانە، نوورسی لە دادگاییکردنە سەرەکییەکانیدا بێتاوان ناسێنرا، سەرەکییانە چونکە دادگاکان نەیاندەتوانی بسەلمێنن نووسینەکانی کارێکی تێکدەرانەی سیاسی پێک دەهێنن. ناکۆکیی نێوان بێتاوانناسینەکانی و چەوساندنەوەی بەردەوامی، دۆخی ئاڵۆزی دەوڵەتێکی ڕەنگ دەدایەوە کە دەیویست بێدەنگی بکات، بەڵام نەیدەتوانی لە ڕووی یاساییەوە پاساوی بۆ بهێنێتەوە.

وتاری دیمەشق چی بوو و بۆچی گرنگە؟

وتاری دیمەشق، یان خوتبەی شامییە، وتارێکی گرنگ بوو کە نوورسی لە 1911دا لە مزگەوتی ئەمەوی لە دیمەشق پێشکەشی کرد، بۆ جەماوەرێک کە مەزندە دەکرا زیاتر لە دە هەزار کەس بن. تێیدا ئەوەی بە شەش نەخۆشیی جیهانی موسڵمان دەزانی دیاری کرد: بێهیوایی، ناڕاستگۆیی لە ژیانی گشتیدا، خۆشەویستیی ناکۆکی، نەزانینی پەیوەندییەکانی نێوان موسڵمانان، ستەمکاری و زاڵبوونی بەرژەوەندیی کەسی بەسەر خزمەتکردنی کۆمەڵدا. دەیگوت چارەسەرەکە لە هیوا، ڕاستگۆیی، یەکێتیی ئیسلامی، حوکمڕانیی دەستووری و گەڕانەوە بۆ ئەرکە ڕەوشتییەکانی ئایینەکەدایە. وتارەکە دواتر نووسرایەوە و خرایە ناو کۆمەڵەی ڕەسالەی نوور، کە تێیدا بووە یەکێک لە دەقە هەرە زۆرخوێندراو و زۆرئاماژەپێکراوەکان. گرنگییەکەی لەوەدایە نوورسی لە فراوانترین و گشتیترین دەرکەوتنیدا پیشان دەدات؛ دیدگایەک بۆ نوێکردنەوەی شارستانیەتیی موسڵمانان دەخاتە ڕوو کە لە بێدەنگیی دواتری تێدەپەڕێت و ڕاستەوخۆ تێوەدەگلێت لە پرسیارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی سەردەمەکەی.

بزووتنەوەی نوور چییە و تا چەندە گەورە بووە؟

بزووتنەوەی نوور، یان نوورجوولوق، کۆمەڵەی ئەو شوێنکەوتووانەیە کە فێرکارییەکانی ڕەسالەی نوور دەخوێنن و ژیانی خۆیان بەپێی ئەوان بەڕێوە دەبەن. لە کۆتایی دەیەی 1920دا وەک بازنەیەکی بچووکی خوێندکاران لە دەوری نوورسی لە بارلا دەستی پێکرد و، سەرەڕای سەرکوتکردنی سیستەماتیکی دەوڵەت یان بەهۆی ئەوەوە، بووە یەکێک لە گەورەترین بزووتنەوە ئیسلامییەکان لە تورکیا و دەرەوەی. مەزندەکانی 2008 ژمارەی شوێنکەوتووانی نوورجوویان لە جیهاندا لەنێوان پێنج و شەش ملیۆن کەسدا دانا، لەگەڵ نزیکەی پێنج هەزار و پێنج سەد دەرسخانە لە سەرانسەری جیهاندا؛ واتە هۆڵی خوێندن کە ئەندامان لێی کۆدەبنەوە بۆ خوێندنەوەی ڕەسالەی نوور. بزووتنەوەکە هیچ پێکهاتەیەکی ڕێکخراوەیی فەرمی، تۆماری ئەندامێتی، دەستەی ڕووحانی یان پلەبەندییەکی نییە؛ بە تەواوی بە خوێندنەوەی هاوبەشی دەقەکان و تۆڕە نافەرمییەکانی پشتیوانیی بەرامبەر بە یەکتر پێکەوە ڕاگیراوە. کاریگەرییەکەی لە کۆمەڵگای تورکیادا بەرچاو بووە، بەتایبەتی لە پەروەردە، کۆمەڵگای مەدەنی و میدیادا، هەرچەندە بزووتنەوەکە دابەشبوونی ناوخۆییشی بەخۆیەوە بینیوە؛ بزووتنەوەی گولەن، کە دامەزرێنەرەکەی فەتحوڵڵا گولەن خوێندکاری نوورجوو بوو، یەکێک لە لقە سەرەکییەکانی پێک دەهێنێت.

ئەمڕۆ سەعید نوورسی چۆن یاد دەکرێتەوە و میراتەکەی چییە؟

ئەمڕۆ سەعید نوورسی وەک یەکێک لە گرنگترین زانایانی ئیسلامیی سەدەی بیستەم یاد دەکرێتەوە؛ کەسێک کە لە بارودۆخێکدا ڕێگەیەکی بۆ زیندووڕاگرتنی باوەڕ دۆزییەوە کە بۆ کوژاندنەوەی باوەڕ داڕێژرابوو. میراتەکەی چەند ڕەهەندێکی هەیە. لە ڕووی بیروباوەڕەوە، ڕەسالەی نوور بەشدارییەکی بەرچاوە لە بیرکردنەوەی ئیسلامیدا؛ ڕێگەیەک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ مۆدێرنە پێشکەش دەکات کە نە ملکەچی ماتریالیزمی سێکولار دەبێت و نە بەرەو وشەبەوشەگەرایی پاشکەوتووانە دەکشێتەوە. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، بزووتنەوەی نوور کە ئەو ئیلهامی پێ دا، بە شێوەیەکی قووڵ شێوەی بە کۆمەڵگای مەدەنیی تورکیا داوە و لە چەندین دەیەی سێکولارخوازیی کەمالیدا بەشداریی لە بەردەوامیی پراکتیکی ئایینی کردووە. لەنێو کورددا وەک کوڕێکی کوردستان یاد دەکرێتەوە کە کولتوور و باوەڕی ناوچە شاخاوییە کوردییەکانی هێنایە ناو یەکێک لە کاریگەرترین دەقە ئیسلامییەکانی سەردەمی نوێ. گۆڕەکەی، دوای چەندین ساڵ شاردنەوە لەلایەن دەوڵەتەوە، دواجار دۆزرایەوە و بە فەرمی دووبارە نێژرایەوە؛ دانپێدانانێکی هێمایی بەوەی هەوڵی لەبیرچوواندنی یادی ئەو لە کۆتاییدا شکستی هێناوە. لە سیاسەتی تورکیادا هێشتا کەسایەتییەکی مشتومڕاوییە و بزووتنەوە ئیسلامی و نەتەوەپەرستە جۆراوجۆرەکان بە هی خۆیانی دەزانن، بەڵام شوێنەکەی لە چیرۆکی بیرکردنەوەی کوردی و ئیسلامیدا مسۆگەرە.

ئەنجام

ژیانی سەعید نوورسی لێکۆڵینەوەیەکە لە پارادۆکسی کاریگەرییەک کە بەبێ دەسەڵات بەدەست هاتووە. هیچ پۆستێکی حکومەتی نەگرت، فەرماندەی هیچ سوپایەک نەبوو و هیچ دامەزراوەیەکی کۆنترۆڵ نەدەکرد. دوور خرایەوە، زیندانی کرا، ژەهری پێ درا و بێدەنگ کرا؛ بەڵام ئەو وشانەی لە گوندە دوورەدەستەکان و ژوورەکانی زینداندا نووسی، بە هێزێکی ڕانەوەستاو لە تورکیا و دواجار لە سەرانسەری جیهاندا بڵاو بوونەوە کە هیچ ئەندازەیەک لە زۆرداریی دەوڵەت نەیتوانی سنوورداری بکات. ڕەسالەی نوور بەڵگەی ئەو بیرۆکەیەیە کە بیرۆکەکان، کاتێک بە ڕاستگۆیی فکریی ڕاستەقینە وەڵامی پێویستییە ڕاستەقینەکانی مرۆڤ دەدەنەوە، لە کۆتاییدا لەناو نابرێن.

ناسنامە کوردییەکەی بەشێکی جیانەکراوەی ئەم چیرۆکەیە. لە پەراوێزی جیهانی عوسمانییەوە هات؛ لە گوندێکی شاخاوی لە ناوچەیەک کە ئیمپراتۆریا ماوەیەکی درێژ بە پەراوێزی دەزانی. سەرچاوە کولتوورییەکانی زانستی ئیسلامیی کوردی، ئەو خۆڕاگرییەی لە دیمەنێکی پڕدەردەسەردا داڕێژرابوو، و تێگەیشتنێکی قووڵ و ئەزموونکراوی لەگەڵ خۆی هێنا لەوەی مانای موسڵمانێک بوون چییە کە باوەڕ و زمانەکەی لە دەرەوەی پۆلێنە زاڵەکانی هەم ئیمپراتۆریای کۆن و هەم کۆماری نوێ دایدەنێن. ئەم ئەزموونانەی پەراوێزخستن شێوەیان بە بیروباوەڕەکەی دا؛ ڕەسالەی نووری بە هێزترین شێوە قسە لەگەڵ ئەو کەسانە دەکات کە لە جیهانێکدا خۆیان سەرلێشێواو دەبیننەوە کە ئەو چوارچێوانەی مانا بەجێ هێشتووە کە ئەوان لەسەریان پەروەردە بوون. ئەو ئەزموونە لە بنەچەدا کوردی بوو، بەڵام دەنگدانەوەکەی جیهانی بوو.

ئەمڕۆ، کاتێک بزووتنەوەی نوور بەردەوام گەشە دەکات و ڕەسالەی نوور هەر دەخوێنرێتەوە، لێی دەکۆڵرێتەوە و بۆ دەیان زمان وەردەگێڕدرێت، ئەو منداڵەی نوورس کە بووە بەدیعوزەمان، هێشتا یەکێکە لە بەهێزترین شایەتەکانی ڕاستییەک کە هەر سەردەمێک دەبێت لە نوێوە بیدۆزێتەوە: قووڵترین شێوەکانی بەرەنگاربوونەوە ڕۆحیین زیاتر لەوەی سیاسی بن، ئارامن زیاتر لەوەی دەنگبەرز بن، و بەردەوامییان بە دەست باوەڕدارانە زیاتر لەوەی بە دەست دەسەڵاتداران بەکار بهێنرێن. سەعید نوورسی هیچ شتێکی بنیادنەنا کە بکرێت بڕووخێنرێت، هیچ شتێکی نەگرت کە بکرێت دەستی بەسەردا بگیرێت و هیچ شتێکی نەبوو کە بکرێت لێی بسەنرێتەوە. ئەوەی بەجێی هێشت، سەلماندوویەتی کە لەناوبردنی مەحاڵە.

سەرچاوەکان

Vahide, Şükran. Islam in Modern Turkey: An Intellectual Biography of Bediuzzaman Said Nursi. SUNY Press، 2005.
Abu-Rabi, Ibrahim M. (سەرنووسەر). Islam at the Crossroads: On the Life and Thought of Bediuzzaman Said Nursi. SUNY Press، 2003.
Markham, Ian و Özdemir, İbrahim (سەرنووسەران). Globalization, Ethics and Islam: The Case of Bediuzzaman Said Nursi. Ashgate، 2005.
Turner, Colin و Horkuc, Hasan. Said Nursi. زنجیرەی Makers of the Muslim World. Oneworld Publications، 2009.
Nursî, Said. The Words (Sözler). وەرگێڕدراو لە کۆمەڵەی ڕەسالەی نوور. Sozler Publications، ئەستەنبوڵ، 2004.
Nursî, Said. The Letters (Mektubat). وەرگێڕدراو لە کۆمەڵەی ڕەسالەی نوور. Sozler Publications، ئەستەنبوڵ، 2004.
Nursî, Said. The Flashes (Lem'alar). وەرگێڕدراو لە کۆمەڵەی ڕەسالەی نوور. Sozler Publications، ئەستەنبوڵ، 2004.
Yavuz, M. Hakan. Islamic Political Identity in Turkey. Oxford University Press، 2003.
Zürcher, Erik J. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris، 2004.
Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939. Cambridge University Press، 1983.
Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. Zed Books، 1992.
Mardin, Şerif. Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediüzzaman Said Nursi. SUNY Press، 1989.
Özdalga, Elisabeth. Islamism in Turkey: Beyond Instrument and Meaning. Routledge، 2006.
Çiçek, M. Talha. War and State Formation in Syria: Cemal Pasha's Governorate during World War I. Routledge، 2014.