سەقز: بنێشتی کێویی کوردی و دارەکەی زاگرۆس کە بە فرمێسک سەمغ دەڕژێنێت…

سەقز: بنێشتی کێویی کوردی و دارەکەی زاگرۆس کە بە فرمێسک سەمغ دەڕژێنێت

لە دارستانە شاخاوییەکانی زاگرۆسی ڕۆژهەڵاتدا، ئەو چوار پارێزگا کوردییەی ئێران کە زنجیرە چیا مەزنەکە تێیاندا بەرەو باشوور دەڕوات بە پارێزگای کوردستان و کرماشان و ئیلام و ئازەربایجانی ڕۆژئاوادا، دارێک دەڕوێت کە ئەم زنجیرەیە هێشتا بە سەربەخۆیی ناوی نەهێناوە. Pistacia atlanticaیە، فستقی ئەتڵەس یان فستقی کێویی کوردی، دارێکی گرێدار و خۆڕاگر بەرامبەر وشکەساڵی، لە پشتێنی دارستانی داربەڕوو و فستق کە لێژاییەکانی زاگرۆس لە بەرزایی نزیکەی 600 تا 2,200 مەتر دادەپۆشێت. ئەمە ئەو دارەیە کە سەقز بەرهەم دەهێنێت، سەمغە کێوییەکەی چیای کوردی، بنێشتێکی سروشتی کە لە بڕینی توێکڵی دارەکەوە دەڕژێت، لە هەوادا ڕەق دەبێت و دەبێتە پارچەی کەهرەبایی کاڵ، و کۆمەڵگا کوردییەکان لە هەر کاتێکەوە زاگرۆس خەڵکی تێدا بووبێت کۆیان کردووەتەوە بۆ بەکارهێنان وەک بنێشت و بخوور و دەرمانی نەریتی. ئەم زنجیرەیە داری کەزوانی، Pistacia terebinthus، لە وتاری قەهوەیا کەزوانێدا باس کرد: ئەو جۆرە بچووکترەی دەنکەکانی بۆ قاوەی کوردی دەبرژێنرێن. Pistacia atlantica خزمەکەی زاگرۆسی ئەوە؛ گەورەتر و درێژتەمەنترە و ئەو دارەیە کە سروشتی زاگرۆس وەک یەکێک لە بەهاترین جۆرە دارستانییەکانی هەڵیدەگرێت. ئەو سەقزەی بەرهەمی دەهێنێت هێشتا کاڵایەکی گرنگە لە پارێزگای کوردستان و لە سەرانسەری بەرزاییە کوردییەکانی ئێران. دارستانەکانی Pistacia atlanticaی زاگرۆس بە تایبەتی وەک سەرچاوەیەکی دارستان بەڕێوە دەبرێن، و سەمغەکە، کە وەک بنێشتێکی سروشتی دەجوێندرێت و وەک بخوورێکی بۆنخۆش لە ئاهەنگ و ڕێوڕەسمە ئایینییەکاندا دەسووتێندرێت و لە پزیشکیی نەریتیدا بۆ گەدە و گەروو بەکاردەهێنرێت، بەرهەمێکی چیای کوردییە کە هەرگیز لە ڕەگ و ڕیشە کێوییەکەیەوە بە ڕواندن یان پیشەسازی دوور نەخراوەتەوە. ئەمە سەد و چل و دووەم وتاری زنجیرەکەیە. شێرکۆ هەنگوین و ڕێواس و سیر و هەنجیر و گەنم و قارچی باس کردووە. ئێستا زاگرۆس سەمغەکەی پێ دەبەخشێت.

خاڵە سەرەکییەکان

• سەقز بنێشتە کێوییەکەی چیای کوردییە؛ سەمغی دارەکانی Pistacia atlanticaی زاگرۆس کە هێشتا کاڵایەکی گرنگە

• Pistacia atlantica لە زاگرۆسدا وەک دارێکی دارستانیی بەهادار بەڕێوە دەبرێت؛ یەکێکە لە جۆرە بنەڕەتییەکانی ژینگەکە

• وەک بنێشت و بخووری ڕێوڕەسمە کوردییەکان و دەرمانی نەریتی بەکاردەهێنرێت؛ بەرهەمێکی کێوییە کە هەرگیز بە پیشەسازی نەکراوە

• ڕەگەزی Pistacia، کە سێ جۆری لە زاگرۆسدا هەن، ڕەگەزە کێوییەکەی باپیرانی فستقی ڕواندراوە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی و فارسی: سەقز (سەمغەکە)؛ بێن / بەین (دارەکە، سۆرانی)؛ هەروەها بە کوردی لێت یان فستقی کێوی ناو دەبرێت

جۆر: Pistacia atlantica (فستقی ئەتڵەس)؛ پەیوەندیی بە P. terebinthus (کەزوان) و P. vera (فستقی ڕواندراو) هەیە

ژینگە: چیاکانی زاگرۆسی ڕۆژهەڵات (پارێزگای کوردستان، کرماشان، ئیلام)؛ بەرزایی 600–2,200 m؛ پشتێنی دارستانی داربەڕوو و فستق

بەکارهێنانەکان: سەقز وەک بنێشت و بخووری بۆنخۆش و دەرمانی نەریتی؛ ڕۆنی تۆو بۆ چێشتلێنان و سابوون؛ میوەکە وەک خواردنی کاتی پێویستیی ناچار

ئەو دارەیەی دەگری

کۆکردنەوەی سەقز کارێکە کە ئارامگرتنی دەوێت. داری Pistacia atlantica، کە دەتوانێت چەند سەد ساڵێک بژی و قەدی زۆر ئەستوور بێت، لە هاویندا بە بڕینی تەنک یان کەلێنکردنی توێکڵەکەی بە چەقۆ شیلەکەی لێ دەگیرێت. لەو بڕینانەوە شیلەیەکی شیرئاسا و بۆنخۆش لە ڕۆژەکانی دواتردا دەردەچۆڕێت، بەر هەوای وشکی زاگرۆس دەکەوێت و ئۆکسیدە دەبێت و وردەوردە ڕەق دەبێت و دەگۆڕێت بۆ سەمغێکی کەهرەبایی کاڵ بە بۆنی سنەوبەر و کەمێک نزیک لە تەرپەنتین، کە بە گەرمای دەست نەرم دەبێت. دڵۆپە ڕەقبووەکانی سەمغ، سەقز، کۆ دەکرێنەوە و لە پارچەکانی توێکڵی دار پاک دەکرێنەوە و پاشەکەوت دەکرێن. وەک بنێشت بەکاربهێنرێت، سەقز لە دەمدا نەرم دەبێت و تامێکی سەمغئاسا و بۆنخۆش دەردەدات کە هیچ هاوشێوەی بنێشتی بازاڕ نییە: تامی خودی دارەکەیە، تامی دارستانی زاگرۆس، تامی سەمغی سنەوبەر و ڕۆنی بۆنخۆش و شتێکی کۆنتر لە هەر خواردنێکی ڕواندراو. بۆ خاسیەتە دەرمانییەکانی بەکاردەهێنرێت، کە باوەڕ وایە یارمەتیی هەرسکردن دەدەن و گەروو ئارام دەکەنەوە، بۆ بۆنەکەی و بە سادەیی لەبەر ئەوەی ئەو شتەیە کە لە چیادا دەیجوویت. وەک بخوور بسووتێندرێت، دووکەڵی سەقز بۆنێکی شیرین و سنەوبەرئاسا هەڵدەگرێت کە لە ئاهەنگە کوردییەکان و ڕێوڕەسمە ئایینییەکاندا بەکاردەهێنرێت؛ بەڵگەنامەکردنی Pistacia atlantica لە Wikipediaدا بە تایبەتی ئاماژە بە بەکارهێنانی دووکەڵی شیلە وشکەکەی دەکات «بۆ ئاهەنگ و ڕێوڕەسمە ئایینییەکان». ڕۆنی تۆوەکەش، کە لە تۆوە بچووکەکانی میوەی Pistacia atlantica دەردەهێنرێت و هاوشێوەی فستقی بچووککراوەن، خواردنییە و لە سەرانسەری ناوچەی زاگرۆسدا بۆ چێشتلێنان و بەرهەمهێنانی سابوون بەکارهاتووە.

فستقی کێوی و ڕەگی زاگرۆسی

ئەم زنجیرەیە وتار بە وتار داکۆکیی لەو بۆچوونە کردووە کە چیاکانی کوردستان ئەو شوێنەن کە خواردنی جیهان لێیەوە هاتووە. باپیرە کێوییەکەی گوێز (گەنیم #127 گەنمی ناساند؛ هەژیر #132 هەنجیری ناساند؛ زەیتوون #126 زەیتوونی ناساند). Pistacia atlantica تارێکی تر زیاد دەکات بۆ ئەو بۆچوونە: ڕەگەزی Pistacia، کە ناوەندی لە چیاکانی زاگرۆس و تاورۆسە، باپیرە کێوییەکەی فستقی ڕواندراوە، Pistacia vera. هەمان ئەو دارستانە شاخاوییانەی گەنم و هەنجیریان بە جیهان بەخشی، فستقیشیان پێ بەخشی؛ لە شێوە کێوییەکەیدا، Pistacia atlantica، کە تۆوێکی بچووکی ڕۆناوی و سەمغێکی بۆنخۆشی زۆر بەرهەم دەهێنێت و بنەمای پەیوەندکردن بوو کە سەرەتاکانی ڕواندنی فستق لەسەری بنیاد نرا. بەڵگەنامەکردنی نەریتی Pistaciaی زاگرۆس لەلایەن ئانیسا حەلووەوە ئاماژە بەوە دەدات کە «کاتێک پەیوەند دەکرێت، ئەو فستقە بەناوبانگانە دەدات کە دەیانناسین». داری سەقز و داری کەزوان، P. terebinthus، و فستقی ڕواندراو، P. vera، هەموویان ئەندامی هەمان خێزانن کە ناوەندی لە زاگرۆسە. زاگرۆس تەنها لە باخ و کێڵگەکانی گەنمەوە جیهانی تێر نەکرد. بە سەمغەکانی تامی بە جیهان بەخشی و باپیرە کێوییەکانی بە فستق بەخشی، یەکێک لە بەهاترین گوێزەمەنییەکانی سەر زەوی.

پرسیارە باوەکان

سەقز چییە؟

سەقز بنێشتە کێوییە شاخاوییەکەی زاگرۆسە؛ سەمغە بۆنخۆشەکە کە لە بڕینی توێکڵی دارەکانی Pistacia atlantica کۆ دەکرێتەوە، ئەو دارانەی لە دارستانە شاخاوییە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتدا دەڕوێن. لە هەوادا ڕەق دەبێت و دەبێتە پارچەی کەهرەبایی کاڵ بە بۆنێکی سنەوبەرئاسا و سەمغئاسا، و وەک بنێشتێکی سروشتی و بخوورێکی بۆنخۆش کە لە ڕێوڕەسم و ئاهەنگە کوردییەکاندا دەسووتێندرێت و لە پزیشکیی نەریتیدا بۆ گەدە و گەروو بەکاردەهێنرێت. هێشتا کاڵایەکی گرنگە لە پارێزگای کوردستانی ئێران.

Pistacia atlantica چ جیاوازییەکی لەگەڵ داری کەزوان هەیە؟

هەردووکیان ئەندامی ڕەگەزی Pistaciaن. Pistacia terebinthus، کەزوان، داری کەزوانی چیاکانی باکوورە کە دەنکەکانی بۆ قەهوەیا کەزوانێ، قاوەی کوردی، دەبرژێنرێن؛ بچووکترە و بە باوی لە ناوچەی تاورۆس و باکوور دەدۆزرێتەوە. Pistacia atlantica، بێن، فستقی ئەتڵەسی زاگرۆسە، گەورەتر و درێژتەمەنترە و زیاتر بۆ سەقز و ڕۆنی تۆوەکەی بەهادارە. هەردوو جۆرەکە ناوچەی هاوپۆش بەڵام جیاوازیان هەیە: کەزوان زیاتر لە باکوور و تاورۆسە؛ بێن و سەقز زیاتر لە زاگرۆس و ڕۆژهەڵاتن.

ئایا Pistacia atlantica پەیوەندیی بە فستقی ڕواندراو هەیە؟

بەڵێ، بە ڕاستەوخۆیی. فستقی ڕواندراو، Pistacia vera، ئەندامە ڕواندراوەکەی ڕەگەزی Pistaciaیە کە ناوەندی لە زاگرۆسە. Pistacia atlantica و Pistacia terebinthus خزمە کێوییەکانی ئەون و لە ڕەگەز و ناوچەی ڕەسەن و زۆر خاسیەتی ژینگەییدا هاوبەشن. Pistacia atlantica بە باوی وەک بنەمای ڕەگ بەکاردەهێنرێت کە Pistacia vera بۆ ڕواندن لەسەری پەیوەند دەکرێت؛ دارە کێوییەکە پشتگیریی دارە ڕواندراوەکە دەکات. زاگرۆس، کە گەنمی کێوی و گوێزی کێویی بە جیهان بەخشی، ڕەگەزە کێوییەکەی باپیرانی فستقیشی پێ بەخشی.

کۆتایی

سەقز سەد و چل و دووەم وتاری زنجیرەکە و ئەو وتارەیە کە دەست دەباتە ناو توێکڵی دار. هەموو وتارەکانی تری زنجیرەکە سەبارەت بەوە بوون کە چیاکانی کوردستان بەرهەمی دەهێنن: میوە و دانەوێڵە و ئاژەڵ و ڕووەک. سەقز ئەوەیە کە دارەکە دەریدەدات کاتێک دەیبڕیت؛ ئەو سەمغەی لە Pistacia atlanticaی زاگرۆسەوە دەڕژێت و لە هەوای چیادا ڕەق دەبێت و دەگۆڕێت بۆ شتێکی بۆنخۆش و دەرمانی و بە ڕاستی کێوی. ڕێنمایی چێشتلێنانی نییە. ناچێتە مەنجەڵ و ناخرێتە سەر قاپ. دەجوێندرێت و دەسووتێندرێت و بە هەناسە هەڵدەمژرێت. لەوەدا نوێنەرایەتیی ئەو بەشەی نەریتی خواردنی کوردی دەکات کە لە چێشتلێنان تێدەپەڕێت: خودی دارستان، کە کیمیای خۆی ڕاستەوخۆ دەبەخشێت، پێویستی بە ئاگر و ئامادەکردن نییە، تەنها داوا دەکات بزانیت کام دار ببڕیت و کەی بگەڕێیتەوە بۆ ئەوەی بەخشیویەتی.