پێشەکی
سەکەندەر وێنەی ئەسکەندەری مەزنە لە شاهنامەدا؛ یەکێک لە بەرچاوترین کەسایەتییەکانی تەواوی داستانەکە، چونکە لە نەریتی فارسیدا داگیرکەرە گەورەکە لە هێرشبەرێکی بیانییەوە دەگۆڕێت بۆ شاهزادەیەکی ئێرانی و پاشایەکی ئێران. داستانەکە دەیکات بە کوڕی داراب و برای یەکباوکی کۆتا پاشای کەیانی، دارا؛ سەکەندەر دەخرێتە ناو خودی ڕەچەڵەکە پاشایەتییەکەی ئێران. داگیرکردنەکەی وەک گواستنەوەی دەسەڵات لە ناو بنەماڵە پاشایەتییەکەدا دووبارە وێنا دەکرێت، لەبری شکست بە دەستی کەسێکی دەرەکی.
چیرۆکەکەی لە داستانەکەدا چیرۆکێکی فراوان و سەرسوڕهێنەرە لە داگیرکردن و دانایی و گەڕان بەدوای نەمرێتیدا. سەکەندەر گەشت دەکات بۆ کۆتاییەکانی زەوی، دیوارێکی گەورە دژ بە گەلە دڕندەکانی یەئجوج و مەئجوج دروست دەکات، لە وڵاتی تاریکیدا بەدوای ئاوی ژیاندا دەگەڕێت و چاوی بە دارە قسەکەرەکە دەکەوێت کە پێشبینیی مردنی دەکات؛ پاشان لە کۆتاییدا دوور لە ماڵەوە دەمرێت. فەرمانڕەواییەکەی کۆتایی سەردەمی ئەفسانەیی شاهنامە و گواستنەوە بۆ سەردەمی مێژوو دیاری دەکات.
سەکەندەر سەر بە میراتە داستانییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و گەلەکانی تری جیهانە ئێرانییەکەدا هاوبەشی دەکەن. کەسایەتییەکی خاوەن دەوڵەمەندییەکی نائاساییە؛ لە هەمان کاتدا داگیرکەر و دانا و گەڕۆکە. ناسینی ئەو بینینی یەکێکە لە بەرچاوترین گۆڕانەکانی تەواوی داستانەکە: داگیرکەرە بیانییەکە دووبارە وەک پاشایەکی ئێرانی داڕێژراوەتەوە. هەروەها شوێنکەوتنی چیرۆکێکە کە شکۆی جیهانگیری بە قووڵترین بیرکردنەوە لە فانیبوون دەبەستێتەوە. فەرمانڕەواییەکەی لە وەرچەرخانە گەورەکەی کتێبی پاشاکاندایە، کە ئەفسانە شوێنی خۆی بە مێژوو دەدات.
ناوەڕۆک
ئەو داگیرکەرەی کرا بە شاهزادەیەکی ئێرانی
سەکەندەر کێ بوو؟
سەکەندەر ئەو ناوەیە کە لە شاهنامە و نەریتی فارسیدا بە ئەسکەندەری مەزن، جیهانگیرەکە، دەدرێت؛ لە داستانەکەدا وەک شاهزادەیەکی ئێرانی دووبارە وێنا دەکرێت. لە گێڕانەوەی داستانەکەدا کوڕی دارابە لە کچێکی فەرمانڕەوای ڕۆم؛ بەمەش برای یەکباوکی کۆتا پاشای کەیانی، دارا، کە شکستی پێ دەهێنێت بۆ ئەوەی ببێت بە پاشای ئێران. چیرۆکەکەی داگیرکردنەکانی و گەشتەکانی بۆ کۆتاییەکانی زەوی و دروستکردنی دیوارێک دژ بە یەئجوج و مەئجوج و گەڕانەکەی بەدوای ئاوی ژیاندا و مردنی دوور لە ماڵەوە لە خۆ دەگرێت. وەک پاشایەک کە فەرمانڕەواییەکەی سەردەمی ئەفسانەیی داستانەکە کۆتایی پێ دەهێنێت، سەکەندەر کەسایەتییەکی داگیرکردن و دانایی و گەڕان بەدوای نەمرێتیدایە؛ هەروەها یەکێکە لە دەوڵەمەندترین کەسایەتییە داڕێژراوەکانی تەواوی شاهنامە.
ئەو داگیرکەرەی کرا بە شاهزادەیەکی ئێرانی
بەرچاوترین تایبەتمەندیی سەکەندەر لە شاهنامەدا ئەو شێوازەیە کە نەریتەکە داگیرکەرە بیانییەکە دەگۆڕێت بۆ شاهزادەیەکی ئێرانی. لە داستانەکەدا ئەسکەندەر کەسێکی دەرەکی نییە کە ئێران وێران دەکات، بەڵکو کوڕی پاشا ئێرانییەکە، دارابە؛ لە هاوسەرگیرییە کورتەکەی لەگەڵ کچی فەرمانڕەوای ڕۆم لەدایک بووە، کە بە دووگیانی نێردرایەوە ماڵەوە. منداڵەکە، کە لە وڵاتی دایکیدا پەروەردە کرا، ئەسکەندەر بوو؛ بەم شێوەیە داگیرکەرە گەورەکە دەکرێت بە ئەندامی بنەماڵە پاشایەتییە ئێرانییەکە و برای یەکباوکی ئەو پاشایەی دەیڕووخاند.
ئەم گۆڕانە مەبەستێکی قووڵی جێبەجێ کرد. بە کردنی ئەسکەندەر بە شاهزادەیەکی ئێرانی، نەریتەکە زەبرە دەروونییەکەی داگیرکردن، ڕووخانی ئیمپراتۆریی کۆنی ئێران بە دەستی دەسەڵاتێکی بیانی، گۆڕی بۆ شتێکی زیاتر جێی بەرگەگرتن و پڕمانا: گواستنەوەی دەسەڵات لە ناو بنەماڵە پاشایەتییەکەدا، ڕکابەریی نێوان برا یەکباوکەکان، لەبری شکست بە دەستی کەسێکی دەرەکی. داگیرکەرەکە بوو بە یەکێک لە خەڵکی خۆی ئێران و فەرمانڕەواییەکەی بوو بە ڕووداوێکی ڕەوا، هەرچەندە کارەساتبار، لە چیرۆکە پاشایەتییەکەدا. لە هەندێک وەشانی نەریتەکەدا سروشتێکی ئایینیش بە سەکەندەر دەدرێت؛ بە پاشایەکی گەورە و تەنانەت پێغەمبەرێکی نەریتە فراوانترەکە دەناسرێتەوە. ئەم بە ئێرانیکردنەی ئەسکەندەر یەکێکە لە بەرچاوترین کردەوەکانی خەیاڵی داستانی؛ یادەوەریی داگیرکردنەکە لە چیرۆکە نەتەوەییەکەدا لە خۆ دەگرێت و وێرانکەرەکە وەک پاشایەکی ئێران دووبارە دادەڕێژێت.
خاڵە سەرەکییەکان
سەکەندەر وێنەی ئەسکەندەری مەزنە لە شاهنامەدا.
لە داستانەکەدا دەکرێت بە کوڕی داراب و برای یەکباوکی دارا.
نەریتەکە داگیرکەرە بیانییەکە دەگۆڕێت بۆ شاهزادەیەکی ئێرانی.
شکستی بە دارا هێنا و بوو بە پاشا، پاشان تا کۆتاییەکانی زەوی داگیرکردنی ئەنجام دا.
دیوارێکی دژ بە یەئجوج و مەئجوج دروست کرد و بەدوای ئاوی ژیاندا گەڕا.
دوور لە ماڵەوە مرد؛ فەرمانڕەواییەکەی سەردەمی ئەفسانەیی داستانەکەی کۆتایی پێ هێنا.
زانیارییە خێراکان
ناو: سەکەندەر (هەروەها ئەسکەندەر؛ ئەسکەندەری مەزن)
سەرچاوە: شاهنامە و نەریتە فارسییەکەی ئەسکەندەر
باوکی لە داستاندا: داراب، پاشا ئێرانییەکە
برای یەکباوک: دارا، کۆتا پاشای کەیانی
مامۆستای بەناوبانگ: ئەرەستۆ، دانای کۆشکەکەی
دیوارە گەورەکە: دژ بە یەئجوج و مەئجوج دروست کرا
گەڕانە گەورەکە: ئاوی ژیان لە وڵاتی تاریکیدا
ڕێنماییکەری گەڕانەکە: پێغەمبەر خدر
نیشانەی مردن: دارە قسەکەرەکە لە لێواری جیهاندا
مردن: لە بابل، دوور لە ماڵەکەی
داگیرکردنەکە و مردنی دارا
گەیشتنی سەکەندەر بە پاشایەتیی ئێران بە جەنگەکەی بوو لەگەڵ برای یەکباوکی، دارا، کۆتا پاشای کەیانی. کاتێک دارا باجە باوەکەی داوا کرد، سەکەندەر ڕەتی کردەوە و سوپاکەی دژ بە ئێران ڕێبری کرد. لە نەریتی شاهنامەدا هەردووکیان لە سێ جەنگی گەورەدا جەنگان؛ سەکەندەر سەرکەوت و دارا شکستی هێنا و ناچار بە هەڵهاتن بوو.
جەنگەکە بە مردنە بەناوبانگ و کارەساتبارەکەی دارا کۆتایی هات؛ دوو وەزیری خۆی خیانەتیان لێ کرد و لێیان دا. کاتێک سەکەندەر گەیشتە پاشاکە کە لە سەرەمەرگدا بوو، دڵخۆش نەبوو، بەڵکو گریا و سەری دارای لەسەر ڕانی لە باوەش گرت و ماتەمی ڕووخانی ڕکابەرێکی ئەوەندە شایستەی گێڕا. بەڵێنی بە پاشاکە دا خیانەتکاران سزا بدات و خێزانەکەی بپارێزێت و ئایینی زەردەشت و نەریتەکانی ئێران بپارێزێت، لەوانە جەژنی نەورۆز. پاشان ڕێوڕەسمێکی پاشایەتیی بۆ ناشتنەکەی دارا ئەنجام دا و خیانەتکارانی ئێعدام کرد. بەم شێوەیە سەکەندەر بوو بە پاشای مافداری ئێران؛ نەک وەک وێرانکەرێکی بیانی، بەڵکو وەک ماتەمگێڕ و تۆڵەسێنەری کۆتا پاشای کەیانی و پارێزەری ئایینەکە. خەم و بەڵێنەکانی ڕەواییەکی قووڵیان بە گەیشتنی بە تەخت بەخشی.
سەرسوڕهێنەرەکانی جیهان
کاتێک بوو بە پاشا، سەکەندەر دەستی بە گەشتە فراوانەکانی داگیرکردن و سەرسوڕهێنان کرد کە بەشی زۆری چیرۆکەکەی لە شاهنامەدا پڕ دەکەنەوە. گەشتی کرد بۆ کۆتاییەکانی جیهانی ناسراو؛ بۆ هیندستان، کە پاشایەکی گەورەی تێیدا شکست دا، و بۆ میسر، کە شاژنە زیرەکەکەی لە زیرەکیدا زاڵ بوو بەسەریدا؛ بۆ چین و وڵاتی ڕوس؛ هەروەها بۆ وڵاتی ژنە جەنگاوەرەکان، ئەمازۆنەکان. گەشتەکانی تێکەڵەیەکی شتە سەرسوڕهێنەرەکانن؛ چاوپێکەوتن لەگەڵ گەلە سەیرەکان و ئاژەڵە دڕندەکان و وڵاتە سەرسوڕهێنەرەکان. تێیاندا داگیرکەرەکە هەروەها گەڕۆک و کۆڵەرەوەی لێوارەکانی جیهانە.
لە بەناوبانگترین کردەوەکانی دروستکردنی دیوارێکی گەورە بوو بۆ سنووردارکردنی گەلە دڕندە و وێرانکەرەکانی یەئجوج و مەئجوج؛ لە پشت شوورایەکی بەهێزدا داخستنیان بۆ پاراستنی جیهانە شارستانییەکە. کردەوەیەک بوو کە بوو بە یەکێک لە بەرزنرخێنراوترینەکانی تەواوی نەریتی سەکەندەر. لە تەواوی ئەم گەشتانەدا دانایی هەروەها چەک یاوەری داگیرکەرەکەن: مامۆستا کۆنەکەی، دانا گەورەکە ئەرەستۆ، ڕاوێژکاریەتی؛ سەکەندەر تەنها وەک جەنگاوەرێک وێنا ناکرێت، بەڵکو وەک پاشایەک کە بەدوای زانیاریدا دەگەڕێت و لەگەڵ فەیلەسووف و دانایان گفتوگۆ دەکات. ئەو سەرسوڕهێنەرانەی جیهان کە سەکەندەر ڕووبەڕوویان دەبێتەوە چیرۆکەکەی دەکەن بە یەکێک لە چیرۆکە گەورەکانی گەشتی سەرسوڕهێنەر لە تەواوی داستانەکەدا؛ تێپەڕینێک بە لێوارەکانی زەویدا بۆ داگیرکردن و زانیاری و دۆزینەوەی سنوورەکانی شتی مومکین.
گەڕان بەدوای ئاوی ژیاندا
قووڵترین و کاریگەرترین سەرکێشیی سەکەندەر گەڕانەکەیەتی بەدوای ئاوی ژیاندا؛ کانیی نەمرێتی کە دەگوترێت لە وڵاتی تاریکی لە لێواری جیهاندایە. دوای داگیرکردنی بەشێکی ئەوەندە زۆری زەوی، پاشا گەورەکە سەرقاڵی فانیبوونی خۆی بوو؛ حەزی بە دۆزینەوەی ئەو ئاوە بوو کە ژیانی هەتاهەتایی پێ دەبەخشی. پێغەمبەر خدری کرد بە ڕێنماییکەر؛ کەسایەتییەکی نەریتە فراوانترەکە کە بە زانیاریی شاراوە و ژیانی هەتاهەتاییەوە پەیوەندیدارە. سەکەندەر گەشتێکی بۆ ناو وڵاتی تاریکی ڕێبری کرد بۆ گەڕان بەدوای کانییەکەدا.
بەڵام پاداشتەکە دەستی نەکەوت. لە نەریتەکەدا ڕێنماییکەرەکەی خدر ئاوی ژیانی دۆزییەوە و لێی خواردەوە و نەمرێتی بەدەست هێنا؛ بەڵام خودی سەکەندەر سەرەڕای هەموو دەسەڵاتەکەی نەیتوانی بیدۆزێتەوە و بەبێ ئەو بەخشینەی بەدوایدا دەگەڕا لە تاریکی دەرچوو. وانەی چیرۆکەکە ڕوون و قووڵە: تەنانەت گەورەترین داگیرکەر، ئاغای جیهان، ناتوانێت نەمرێتی بەدەست بهێنێت؛ شتێک نییە کە ئەو بتوانێت بە زۆر بیگرێت. گەڕان بەدوای ئاوی ژیاندا، کە لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا ئەنجامی دا و بە شکست کۆتایی هات، وەرچەرخانی چیرۆکی سەکەندەرە؛ ئەو ساتەی جیهانگیرەکە ڕووبەڕووی تەنها سنوورێک دەبێتەوە کە ناتوانێت بەسەریدا زاڵ بێت. زەمینە بۆ ئەو بیرکردنەوەیە لە فانیبوون خۆش دەکات کە چیرۆکەکەی تاجدار دەکات؛ لە تەواوی ئەدەبی شاهنامەدا یەکێکە لە وێنە گەورەکانی بێهودەیی دەسەڵاتی زەمینی بەرامبەر مردن.
مردنی سەکەندەر
کۆتایی سەکەندەر لە بیرکەرەوەترین و مەرسێییترین بەشەکانی شاهنامەیە. پاشاکە دوای شکست لە دۆزینەوەی ئاوی ژیاندا گەشتەکانی بەردەوام کرد، تا لە لێواری جیهاندا چاوی بە دارێکی سەرسوڕهێنەری قسەکەر کەوت؛ پێشبینیی نزیکبوونەوەی مردنی کرد و ڕایگەیاند کە ڕۆژەکانی ژمێردراون و دوور لە ماڵەوە دەمرێت. نیشانەکە داگیرکەرەکەی پڕ لە خەم کرد و لە کۆتاییدا بەرەو ماڵەوە ڕووی کرد.
بەڵام پێشبینییەکە هاتە دی. لە ڕێگادا، لە بابل، سەکەندەر تووشی نەخۆشییەکی کوشندە بوو؛ جیهانگیرەکە لەوێ دوور لە وڵاتی لەدایکبوونی مرد، کە لە نەریتەکەدا هێشتا گەنج بوو. کاتێک لە سەرەمەرگدا کەوتبوو، ئاغای بەشێکی ئەوەندە زۆری زەوی گەیشتە هەمان چارەنووسی هەموو مرۆڤە فانییەکان؛ داستانەکە لەسەر دڵتەزێنیی کۆتاییەکەی دەوەستێت: گەورەترین داگیرکەر، کە بەدوای نەمرێتیدا گەڕابوو و بەرامبەر کۆتاییەکانی زەوی دیواری دروست کردبوو، وەک هەر مرۆڤێک بە مردن کەوت؛ لە هەموو دەسەڵاتە فراوانەکەی تەنها ناو و چیرۆکەکەی بەجێ هێشت. نەریتەکە مردنی بە بیرکردنەوە لە کاتیبوونی دەسەڵات و شکۆ و لەو ڕاستییە دەور دەدات کە ئەوەی لە تەنانەت بەهێزترین کەسەکانیش دەمێنێتەوە، لە کۆتاییدا تەنها وشەیە. جەستەکەی گوازرایەوە بۆ میسر و نێژرا؛ مامۆستا کۆنەکەی و کەسانی تری زۆر ماتەمیان بۆ گێڕا. بەم شێوەیە سەکەندەر مرد و بە مردنی سەردەمی ئەفسانەیی داستانەکە کۆتایی هات.
هێما و مانا
سەکەندەر چەند بابەتێک لە قووڵترین بابەتەکانی شاهنامە و چیرۆکی مرۆڤایەتی بەرجەستە دەکات. وەک داگیرکەرێک کە کرا بە شاهزادەیەکی ئێرانی، توانای گەلێک بەرجەستە دەکات بۆ لە خۆ گرتنی تەنانەت زەبرە دەروونییەکەی داگیرکردن لە چیرۆکی خۆیدا؛ وێرانکەرەکە وەک یەکێک لە خەڵکی خۆی دووبارە دادەڕێژێتەوە و مانا و بەردەوامی لەو شوێنەدا دەدۆزێتەوە کە ڕەنگە تەنها شکست هەبووبێت. پاراستنی ئایین و جەژنەکانی ئێران لەلایەن ئەوەوە بەردەوامیی ڕۆحی کولتوورێک بە تێپەڕبوون بە ڕووخانی بنەماڵەکان و هاتنی ئاغا نوێکاندا دەردەبڕێت.
لە هەموو شتێک زیاتر سەکەندەر بیرکردنەوە گەورەکە لە فانیبوون و سنوورەکانی دەسەڵات بەرجەستە دەکات. ئەو جیهانگیرەی دەسەڵات بەسەر زەویدا دەگرێت، بەڵام ناتوانێت نەمرێتی بەدەست بهێنێت؛ بەدوای ئاوی ژیاندا دەگەڕێت و شکست دەهێنێت، دارە قسەکەرەکە پێشبینیی مردنی بۆ دەکات و دوور لە ماڵەوە دەمرێت. ئەو باڵاترین وێنەی ئەو ڕاستییەیە کە هیچ دەسەڵاتێکی زەمینی ناتوانێت بەسەر مردندا زاڵ بێت؛ بەهێزترین مرۆڤە فانییەکەش لە کۆتاییدا تەنها فانییە. ئەو بیرکردنەوەیەی کە ئەوەی لە تەنانەت گەورەترین داگیرکەریش دەمێنێتەوە، لە کۆتاییدا تەنها ناو و چیرۆکەکەیەتی، لە قووڵترین وانەکانی داستانەکەیە لەسەر بێهودەیی شکۆی دنیایی. لە سەکەندەردا شاهنامە شکۆی داگیرکردن و سەرسوڕهێنانی لێوارەکانی جیهان بە قووڵترین وشیاری لەبارەی مردنەوە دەبەستێتەوە؛ یەکێک لە دەوڵەمەندترین و پڕماناترین کەسایەتییەکانی دەخوڵقێنێت، ئەو داگیرکەرەی خودی فانیبوون زاڵ دەبێت بەسەریدا و چیرۆکە فراوانەکەی بەو خاکە کۆتایی دێت کە چاوەڕێی هەمووانە.
سەکەندەر و کورد
سەکەندەر سەر بە میراتە داستانییە هاوبەشەکەی گەلە ئێرانییەکانە؛ نەریتی شاهنامە کە کورد لەگەڵ فارس و گەلە ئێرانییەکانی تردا هاوبەشی دەکەن. وەک گەلێکی ئێرانی کە بە قووڵی لەم جیهانە کولتوورییەدا ڕەگی داکوتاوە، کورد میراتگری چیرۆکە گەورەکانیەتی؛ لەوانە چیرۆکە سەرسوڕهێنەرەکەی سەکەندەر، ئەو داگیرکەرەی کرا بە پاشایەکی ئێرانی. فەرمانڕەواییەکەی سەردەمی ئەفسانەیی کۆتایی پێ دەهێنێت؛ پاراستنی ئایین و جەژنەکان لەلایەن ئەوەوە، لەوانە نەورۆزە بەرزنرخێنراوەکە، ڕۆحی ئێران بە وەرچەرخانی سەردەمەکاندا دەگوازێتەوە.
ڕاستگۆیانەیە بڵێین سەکەندەر، وەک کەسایەتییە پاشایەتییەکانی تری شاهنامە، سەر بە نەریتە فراوانترە ئێرانییەکەیە، لەبری ئەوەی کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد بێت؛ هەروەها ئەسکەندەری مێژوویی داگیرکەرێکی بیانی بوو، نەک شاهزادەیەکی ئێرانی. بەڵام ئەو بابەتانەی لە چیرۆکەکەیدا بەرجەستە دەبن، لە خۆ گرتنی داگیرکردن لە چیرۆکە نەتەوەییەکەدا و بەردەوامیی کولتوورێک بە تێپەڕبوون بە ڕووخانی ئیمپراتۆرییەکاندا و بیرکردنەوە گەورەکە لە فانیبوون و سنوورەکانی دەسەڵات، گشتگیرن؛ لە تەواوی جیهانە کولتوورییە ئێرانییەکەدا دەنگیان داوەتەوە، لەوانە لە ناو کورددا کە بۆ ماوەیەکی درێژ داستانە گەورەکەیان بەرز نرخاندووە. لە کەسایەتیی سەکەندەردا میراتە هاوبەشەکە چیرۆکێک لە داگیرکردن و سەرسوڕهێنان و بێهودەیی شکۆی زەمینی پێشکەش دەکات؛ چیرۆکێک کە سەر بە هەموو ئەو گەلانەیە کە کتێبی پاشاکانیان بەرز نرخاندووە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەسکەندەر بە ڕاستی شاهزادەیەکی ئێرانی بوو؟ نەخێر؛ ئەمە نەریتێکی ئەفسانەییە، مێژوو نییە. ئەسکەندەری مەزنی مێژوویی کوڕی فیلیپی مەکەدۆنیا بوو؛ داگیرکەرێکی یۆنانیی مەکەدۆنی بەبێ هیچ خوێنێکی پاشایەتیی ئێرانی. داگیرکردنی ئێران لەلایەن ئەوەوە ڕووخاندنی ئیمپراتۆریی کۆنی ئێران بوو بە دەستی دەسەڵاتێکی بیانی. ئەو نەریتەی شاهنامە کە سەکەندەر دەکات بە کوڕی داراب و شاهزادەیەکی ئێرانی، داڕشتنەوەیەکی ئەفسانەییە؛ بە دانانی داگیرکەرەکە وەک یەکێک لە خەڵکی خۆی ئێران، یادەوەریی داگیرکردنەکەی گۆڕی. ڕاستگۆیانەیە بە ڕوونی ئەم ئەفسانە بەهێزە لە ڕاستییە مێژووییەکەی ئەسکەندەر وەک داگیرکەرێکی بیانی جیا بکەینەوە.
ئایا گەشتە سەرسوڕهێنەرەکانی سەکەندەر مێژوویین؟ نەخێر؛ گەشتەکانی بۆ وڵاتی تاریکی و گەڕان بەدوای ئاوی ژیاندا و دارە قسەکەرەکە و زۆرێک لە سەرسوڕهێنەرەکانی تر سەر بە ڕۆمانسە ئەفسانەییەکەی ئەسکەندەرن، نەک مێژوو؛ کۆمەڵەیەکی فراوانی ئەفسانە کە لە دەوری ئەسکەندەری مێژوویی لە ناو کولتووری زۆردا پەیدا بوو. شاهنامە لەم نەریتە دەوڵەمەندە ئەفسانەییە سوود وەردەگرێت؛ سەکەندەرەکەی کەسایەتییەکی ئەفسانە و سەرسوڕهێنانە، یادەوەرییە ناڕوونەکانی داگیرکەرە مێژووییەکە بە دەوڵەمەندییەکی گەورەی سەرکێشییە خەیاڵییەکان تێکەڵ دەکات. باشترە ئەم چیرۆکانە وەک ئەفسانەی پڕمانا بەرز بنرخێنرێن، لەبری تۆماری مێژوویی.
بۆچی داستانەکە بە ڕەزامەندییەکی ئەوەندەوە مامەڵە لەگەڵ سەکەندەردا دەکات؟ ئەمە تایبەتمەندییەکی بەرچاوی شاهنامەیە. لەبری وێناکردنی ئەسکەندەر تەنها وەک وێرانکەرێکی بیانی، داستانەکە بەو نەریتەی دەیکات بە شاهزادەیەکی ئێرانی و بە ماتەمگێڕانی بۆ دارا و پاراستنی ئایینەکە و بە وێناکردنی وەک گەڕۆکێکی دانایی و پاشایەکی سەرسوڕهێنەرەکان، بە دڵسۆزییەکی بەرچاو و تەنانەت پەسەندکردنەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکات. ئەمە ڕەنگدانەوەی حەزە قووڵەکەیە بۆ تێگەیشتن لە داگیرکردنەکە بە لە خۆ گرتنی داگیرکەرەکە لە چیرۆکە ئێرانییەکەدا؛ هەروەها ڕەنگدانەوەی ئەو شێوازەیە کە نەریتە ئەفسانەییەکە لە خەیاڵی فارسیدا ئەسکەندەری لە دوژمنێکەوە گۆڕی بۆ پاشایەکی سەرسوڕهێنەر و تەنانەت نەجیب. یەکێکە لە بەرچاوترین و پڕماناترین تایبەتمەندییەکانی شێوازی مامەڵەی داستانەکە لەگەڵ وەرچەرخان لە سەردەمی ئەفسانەییەوە بۆ مێژوویی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دارا: کۆتا پاشای کەیانی، برای یەکباوک و ڕکابەری سەکەندەر
داراب: ئەو پاشایەی لە داستانەکەدا دەکرێت بە باوکی سەکەندەر
هۆمای: شاژنی ئەو ڕەچەڵەکە پاشایەتییەی سەکەندەر دەخرێتە ناوی
زەردەشت: ئەو پێغەمبەرەی سەکەندەر بەڵێنی دا ئایینەکەی بپارێزێت
نەورۆز: ئەو جەژنەی سەکەندەر خۆی بە پاراستنی پابەند کرد
فەریدون: پاشای سەرەتا کە ڕەچەڵەکی ڕۆم بۆ ئەو دەگەڕێندرایەوە
سیمورغ: سەرسوڕهێنەرێکی تری جیهانە سەرسوڕهێنەرەکەی داستانەکە
شاهنامە: کتێبە داستانییەکەی پاشاکان کە سەکەندەر تێیدا دەردەکەوێت
پرسیارە باوەکان
سەکەندەر لە شاهنامەدا کێ بوو؟
سەکەندەر وێنەی ئەسکەندەری مەزنە لە شاهنامەدا؛ جیهانگیرەکە کە لە نەریتی فارسیدا وەک شاهزادەیەکی ئێرانی دووبارە وێنا دەکرێت. لە داستانەکەدا کوڕی پاشا داراب و برای یەکباوکی کۆتا پاشای کەیانی، دارایە؛ شکستی پێ دەهێنێت بۆ ئەوەی ببێت بە پاشای ئێران. چیرۆکەکەی داگیرکردنەکانی و گەشتە سەرسوڕهێنەرەکانی بۆ کۆتاییەکانی زەوی و دروستکردنی دیوارێک دژ بە یەئجوج و مەئجوج و گەڕانەکەی بەدوای ئاوی ژیاندا و مردنی دوور لە ماڵەوە لە خۆ دەگرێت؛ ئەو مردنەی سەردەمی ئەفسانەیی داستانەکە کۆتایی پێ دەهێنێت.
بۆچی لە شاهنامەدا ئەسکەندەر دەکرێت بە شاهزادەیەکی ئێرانی؟
نەریتەکە ئەسکەندەر دەکات بە کوڕی داراب و بەمەش بە شاهزادەیەکی ئێرانی، بۆ ئەوەی زەبرە دەروونییەکەی داگیرکردنی ئێران بە دەستی دەسەڵاتێکی بیانی بگۆڕێت بۆ گواستنەوەی دەسەڵات لە ناو بنەماڵە پاشایەتییەکەدا. بە دانانی داگیرکەرەکە وەک یەکێک لە خەڵکی خۆی ئێران و برای یەکباوکی ئەو پاشایەی ڕووخاندی، نەریتەکە فەرمانڕەواییەکەی کرد بە ڕووداوێکی ڕەوا، هەرچەندە کارەساتبار، لە چیرۆکە پاشایەتییەکەدا؛ لەبری شکست بە دەستی کەسێکی دەرەکی. یەکێکە لە بەرچاوترین کردەوەکانی خەیاڵی داستانی.
گەڕان بەدوای ئاوی ژیاندا چی بوو؟
گەڕان بەدوای ئاوی ژیاندا کاریگەرترین سەرکێشیی سەکەندەرە. داگیرکەرەکە کە سەرقاڵی فانیبوونی خۆی بوو، بەدوای کانیی نەمرێتیدا گەڕا کە دەگوترێت لە وڵاتی تاریکی لە لێواری جیهاندایە؛ پێغەمبەر خدری کرد بە ڕێنماییکەر. بەڵام لە کاتێکدا خدر ئاوەکەی دۆزییەوە و نەمرێتی بەدەست هێنا، خودی سەکەندەر نەیتوانی بیدۆزێتەوە. چیرۆکەکە ئەوە فێر دەکات کە تەنانەت گەورەترین داگیرکەریش ناتوانێت نەمرێتی بە زۆر بەدەست بهێنێت؛ بیرکردنەوەکەی داستانەکە لە سنوورەکانی دەسەڵات تاجدار دەکات.
سەکەندەر چۆن مرد؟
دوای شکست لە دۆزینەوەی ئاوی ژیاندا، سەکەندەر لە لێواری جیهاندا چاوی بە دارێکی قسەکەر کەوت کە پێشبینیی نزیکبوونەوەی مردنی دوور لە ماڵەوەی کرد. پێشبینییەکە هاتە دی: لە ڕێگای گەڕانەوەدا، لە بابل، داگیرکەرەکە تووشی نەخۆشییەکی کوشندە بوو و مرد؛ هێشتا گەنج بوو و دوور لە وڵاتی لەدایکبوونی. داستانەکە لەسەر دڵتەزێنیی کۆتاییەکەی دەوەستێت، ئاغای جیهان کە بە مردن کەوت؛ هەروەها لەسەر ئەو ڕاستییەی کە ئەوەی لە تەنانەت بەهێزترین کەسیش دەمێنێتەوە، لە کۆتاییدا تەنها ناو و چیرۆکەکەیەتی.
ئایا سەکەندەر بە ڕاستی شاهزادەیەکی ئێرانی بوو؟
نەخێر؛ ئەمە نەریتێکی ئەفسانەییە، مێژوو نییە. ئەسکەندەری مەزنی مێژوویی کوڕی فیلیپی مەکەدۆنیا بوو؛ یۆنانییەکی مەکەدۆنی بەبێ هیچ خوێنێکی پاشایەتیی ئێرانی. داگیرکردنی ئێران لەلایەن ئەوەوە ڕووخاندنی ئیمپراتۆریی کۆنەکە بوو بە دەستی دەسەڵاتێکی بیانی. ئەو نەریتەی شاهنامە کە سەکەندەر دەکات بە کوڕی داراب، داڕشتنەوەیەکی ئەفسانەییە کە داگیرکەرەکەی لە چیرۆکە ئێرانییەکەدا لە خۆ گرت. ڕاستگۆیانەیە ئەم ئەفسانە بەهێزە لە ڕاستییە مێژووییەکەی ئەسکەندەر وەک داگیرکەرێکی بیانی جیا بکەینەوە.
بۆچی سەکەندەر لە شاهنامەدا گرنگە؟
سەکەندەر گرنگە وەک ئەو پاشایەی فەرمانڕەواییەکەی سەردەمی ئەفسانەیی شاهنامە کۆتایی پێ دەهێنێت و ڕێگا بۆ سەردەمی مێژووییەکەی دەکاتەوە. توانای گەلێک بۆ لە خۆ گرتنی داگیرکردن لە چیرۆکی خۆیدا و بەردەوامیی ئایین و جەژنەکان بە تێپەڕبوون بە ڕووخانی بنەماڵەکاندا بەرجەستە دەکات؛ لە هەموو شتێک زیاتر بیرکردنەوە گەورەکە لە فانیبوون: ئەو جیهانگیرەی ناتوانێت نەمرێتی بەدەست بهێنێت و خودی مردن زاڵ دەبێت بەسەریدا. یەکێکە لە دەوڵەمەندترین و پڕماناترین کەسایەتییەکانی تەواوی داستانەکە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەسکەندەرنامە - Encyclopaedia Iranica
ئەسکەندەری مەزن لە کتێبی پاشاکانی فیردەوسیدا - British Library
ئەسکەندەر بەدوای ئاوی ژیاندا دەگەڕێت - شاهنامە (Fitzwilliam Museum)
ئەسکەندەر دەچێتە ناو وڵاتی تاریکی - شاهنامە (Fitzwilliam Museum)
ئەسکەندەری مەزن لە شاهنامەدا - بەهڕوز ساڵحیپوور