زەردەشت: پێغەمبەری پەروەردگاری دانا و بوژانەوە کوردییەکەی

پێشەکی

زەردەشت، کە بە زمانی خۆی زەرەتوشترا ناسراوە، یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی ئایین: پێغەمبەرە کۆنە ئێرانییەکە کە تاکە خودایەکی باڵا، ئەهورا مەزدای پەروەردگاری دانا، ڕاگەیاند و فێری کرد کە تەواوی بوون لە ململانێیەکی مەزنی نێوان چاکە و خراپەدا گیراوە. ئەو ئایینەی دامەزراند، زەردەشتییەت، بووە ئایینی بەهێزترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێرانی کۆن و شێوەی بە جیهانی ڕۆحیی هەموو گەلە ئێرانییەکان دا.

فێرکردنەکەی بە ڕوونیی ئەخلاقییەکەی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش نوێیە. لە بەرامبەر درۆ و تاریکیدا ڕاستی وەستاوە، کە ئاشا ناویەتی؛ لە بەردەم هەموو مرۆڤێکدا هەڵبژاردنی ئازادانەی چاکە و خراپە هەیە؛ تەواوی ژیان لە سێ دەستەواژەدا کورت دەبێتەوە: بیری چاک، قسەی چاک، کردەوەی چاک. زۆر توێژەر باوەڕیان وایە بیرۆکەکانی بەهەشت و دۆزەخ، دادوەری و سەرکەوتنی کۆتاییی چاکە دواتر کاریگەرییان لەسەر جوولەکەیی، مەسیحییەت و ئیسلام هەبووە.

بۆ کورد، گەلێکی ئێرانی کە باوباپیرانی پێش هاتنی ئیسلام شوێنکەوتووی ئایینەکانی پێش ئیسلام بوون، زەردەشت پێگەیەکی تایبەت و زۆر مشتومڕلێکراوی هەیە. هەندێک کەس بە کوڕێکی ڕەسەنی خاکە کوردییەکان دەیزانن؛ لە ساڵانی دواییدا، بەتایبەتی دوای ئەو کارەساتانەی ئەوەی بە دەوڵەتی ئیسلامی ناودەبرێت بەسەر کوردستانی هێنا، بوژانەوەیەکی بەرچاوی زەردەشتییەت لە نێو کورددا ڕەگی داکوتاوە وەک ئایینی میرات و ناسنامەی خۆیان.

ناوەڕۆک

یەک خودا و ململانێی مەزن

بیری چاک، قسەی چاک، کردەوەی چاک

گاتاکان و ئەڤێستا

زەردەشت، کورد و ئاگری پیرۆز

هێماکان

مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان

بابەتە پەیوەندیدارەکان

پرسیارە باوەکان

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

زەردەشت کێ بوو؟

زەردەشت (زەرەتوشترا؛ بە کوردی زەردەشت) پێغەمبەر و چاکسازێکی ئایینیی کۆنی ئێرانی بوو، کە بەپێی نەریت بە دامەزرێنەری زەردەشتییەت دادەنرێت. لە هەزارەی دووەمی پێش زایین لە شوێنێکی جیهانی ئێرانیدا دەژیا؛ پەرستنی تاکە خودایەکی باڵا، ئەهورا مەزدای پەروەردگاری دانا، و ململانێی مەزنی نێوان چاکە و خراپە، ڕاستی و درۆی فێر دەکرد. سروودەکانی، گاتاکان، کۆنترین و پیرۆزترین بەشی کتێبی پیرۆزی زەردەشتی، ئەڤێستا، پێک دەهێنن؛ ئایینەکەی بووە ئایینی سێ ئیمپراتۆرییەتی مەزنی ئێرانی.

خاڵە سەرەکییەکان

زەردەشت، یان زەرەتوشترا، پێغەمبەرە کۆنە ئێرانییەکەیە کە زەردەشتییەتی دامەزراند.
تاکە خودایەکی باڵای ڕاگەیاند، ئەهورا مەزدا، پەروەردگاری دانا و سەرچاوەی هەموو چاکەیەک.
ململانێیەکی مەزنی نێوان چاکە و خراپە و هەڵبژاردنی ئازادانەی نێوانیانی فێر کرد.
ئەخلاقەکەی لە بیری چاک، قسەی چاک، کردەوەی چاکدا کورت دەبێتەوە.
ئایینەکەی پێش سەرهەڵدانی ئیسلام ئایینی سێ ئیمپراتۆرییەتی ئێرانی بوو.
ئەمڕۆ بوژانەوەیەکی بەرچاوی زەردەشتییەت لە نێو کورددا ڕوو دەدات.

زانیارییە خێراکان

ناو: زۆرۆئاستەر (یۆنانی)؛ زەرەتوشترا (ئەڤێستایی)؛ زەرتۆشت (فارسی)؛ زەردەشت (کوردی)
ڕۆڵ: پێغەمبەر و چاکسازی کۆنی ئێرانی؛ دامەزرێنەری زەردەشتییەت
بەروار: نادڵنیا؛ زۆربەی توێژەران دەیخەنە هەزارەی دووەمی پێش زایین
شوێنی لەدایکبوون: جێی مشتومڕە؛ بە ئەگەری زۆر شوێنێک لە جیهانی فراوانتری ئێرانی
خودای باڵا: ئەهورا مەزدا، پەروەردگاری دانا، سەرچاوەی هەموو چاکەیەک
نەیار: ئەنگرا مەینیو (ئەهریمەن)، ڕۆحی وێرانکەر
بنەمای سەرەکی: ئاشا، ڕاستی و ڕێکخستنی گەردوونی؛ هەڵبژاردنی نێوان چاکە و خراپە
کتێبی پیرۆز: ئەڤێستا، کە کۆنترین بەشەکەی، گاتاکان، سروودەکانی خودی ئەون
ئەخلاق: بیری چاک، قسەی چاک، کردەوەی چاک
بەڵگەی ناساندن: ئایینی سێ ئیمپراتۆرییەتی ئێرانی؛ ئەمڕۆ هەندێک کورد دەیبووژێننەوە

پێغەمبەر و وەحییەکەی

کەم شت دەکرێت بە دڵنیاییەوە لەسەر ژیانی زەردەشت بگوترێت، چونکە لە جیهانێکی پێش مێژووی نووسراودا ژیا، بە ئەگەری زۆر لە هەزارەی دووەمی پێش زایین؛ ئەو وردەکارییە کەمانەی ماونەتەوە لە ئەفسانەی دواتردا پێچراون. نەریت وای دادەنێت لە خێزانێکی پیاوانی ئایین لەدایک بووە و لە ئایینی سەردەمی خۆی نیگەران بووە، بە خودا زۆرەکان و قوربانییە خوێناوییەکانیەوە؛ لەبری ئەوە بەدوای ڕاستییەکی قووڵتردا گەڕاوە.

بەپێی چیرۆکەکە، خاڵی وەرچەرخان کاتێک هات کە زەردەشت نزیکەی سی ساڵ بوو. لە بەیانییەکدا لە ڕووبارێک ئاو هەڵدەهێنجا، بوونەوەرێکی درەوشاوەی بینی کە بردییە بەردەم ئەهورا مەزدای پەروەردگاری دانا؛ لەوێ یەکەم وەحیی زنجیرەیەک وەحیی وەرگرت. ئەرکی ڕاگەیاندنی پەرستنی تاکە خودا و ڕێگای ڕاستیی پێ سپێردرا؛ زەردەشت سەرەتا ڕووبەڕووی ڕەتکردنەوە و دوژمنایەتی بووەوە، تا لە کۆتاییدا پاراستنی پاشایەک، ڤیشتاسپا، بەدەست هێنا؛ لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا ئایینە نوێیەکە ڕەگی داکوتا و دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد.

یەک خودا و ململانێی مەزن

لە ناوەندی پەیامی زەردەشتدا ئەهورا مەزدای پەروەردگاری دانا وەستاوە: تاکە خودای باڵا، بە تەواوی چاک، خوڵقێنەری هەموو ئەوەی هەیە و سەرچاوەی هەموو ڕووناکی، ڕاستی و ژیانێک. بە ڕاگەیاندنی تاکە خودای هەرەباڵا لە جیهانێکی پڕ لە خودادا، زەردەشت هەنگاوێکی مەزنی بەرەو یەکتاپەرستی نا؛ پەرستنی ئەهورا مەزدا بووە ناوەندی ئەو ئایینەی مۆری پێغەمبەرەکەی لەسەرە.

بەڵام جیهان، وەک زەردەشت دەیبینی، لە ئاشتیدا نییە. ڕۆحە وێرانکەرەکە، ئەنگرا مەینیو، کە دواتر ئەهریمەن ناونرا، لە بەرامبەر جیهانە ئافرێنراوە چاکەکەدا وەستاوە؛ هێزی درۆ و تاریکی و ئاژاوەیە. تەواوی بوون مەیدانی جەنگی ئەم ململانێیە گەردوونییەی نێوان چاکە و خراپە، ڕاستی و ناڕاستی، ڕێکخستن و بێڕێکییە؛ لە بنەما مەزنەکەی ئاشادا دەردەکەوێت، ڕاستی و ڕێکخستنی دروستی شتەکان، دژ بە دروج، واتە درۆ. لە دەوری ئەهورا مەزدا ئەمەشەسپەنتەکان، نەمرە بەخشندەکان، وەستاون؛ لایەنە درەوشاوەکانی خودایی کە پەروەردگاری دانا بەهۆیانەوە لە جیهاندا کار دەکات.

بیری چاک، قسەی چاک، کردەوەی چاک

ئەوەی فێرکردنی زەردەشت هێندە سەرنجڕاکێش دەکات، ئەو پێگەیەیە کە بە مرۆڤی دەبەخشێت. ئەو فێری کرد هەموو کەسێک ئازادە لە نێوان چاکە و خراپەدا هەڵبژێرێت؛ چارەنووسی ڕۆح و ئەنجامی ململانێی گەردوونی بەو هەڵبژاردنەوە بەستراون. تەواوی ژیانی ئەخلاقی لە ڕێسایەکی سێیانەدا کۆ دەبێتەوە کە ئەمڕۆش هێشتا دروشمی زەردەشتییەکانە: بیری چاک، قسەی چاک، کردەوەی چاک. بیرکردنەوە، قسەکردن و کردار بەپێی ڕاستی واتە جەنگان لە لای ئەهورا مەزدا.

پاکی لە ناوەندی ئەم خەباتەدایە؛ بۆیە ئایینەکە ڕێزی قووڵ لە توخمەکان، بەتایبەتی ئاگر و ئاو، دەگرێت. ئاگر، کە لە پەرستگاکاندا هەمیشە داگیرساو دەهێڵرێتەوە، وەک هێما و ئامرازی ڕاستی و ئامادەبوونی خودایی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ بۆیە زەردەشتییەکان هەندێک جار بە هەڵە ئاگرپەرست ناودەبرێن: بڵێسەکە ناپەرستن، بەڵکو وەک نیشانەی ئەهورا مەزدا ڕێزی لێ دەگرن. نەریت هەروەها چاو لە لێپرسینەوەی کۆتایی، دادوەریی ڕۆحەکان و نوێبوونەوەی جیهان دەکات، کە چاکە لە کۆتاییدا تێیدا سەر دەکەوێت؛ بیرۆکەگەلێک کە زۆر کەس باوەڕیان وایە یارمەتیی داڕشتنی ئایینەکانی دواتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان داوە.

گاتاکان و ئەڤێستا

فێرکردنەکانی زەردەشت لە ئەڤێستا، کتێبی پیرۆزی زەردەشتیدا، پارێزراون؛ باوەڕ وایە کۆنترین و پیرۆزترین بەشەکەی، گاتاکان، سروودەکانی خودی پێغەمبەرن، کە بە زمانێکی کۆن و جوان داڕێژراون. زەردەشت لە ڕاگەیاندنی خۆیدا ئەهورا مەزدای لەسەر هەمووان دانا، بەڵام لە نەریتی دواتردا خودا کۆنەکان گەڕانەوە؛ ئێستا وەک یەزەتە ڕێزیان لێ دەگیرا، بوونەوەرە خوداییەکان کە خزمەتی پەروەردگاری دانا دەکەن؛ لەوانە میترای پەروەردگاری پەیمان و خۆر، و ئەناهیتای بانوی مەزنی ئاوەکان.

لەم سەرەتایانەوە یەکێک لە ئایینە مەزنەکانی جیهان گەشەی کرد. زەردەشتییەت بووە ئایینی دەوڵەتی سێ ئیمپراتۆرییەتی بەهێزی ئێرانی، هەخامەنشی، پارتی و ساسانی؛ زیاتر لە هەزار ساڵ بەردەوام بوو تا داگیرکردنی عەرەبە موسڵمانەکان لە سەدەی حەوتەم، کە دوای ئەوە بە هێواشی داکشا. ئەمڕۆ شوێنکەوتووانی تەنها چەند سەد هەزار کەسن، زۆربەیان لە ئێران و لە ناو پارسییەکانی هیندستانن؛ پارێزەرانی ئایینێک کە لە نزیکەی هەموو ئایینەکانی دیکەی هێشتا پەیڕەو دەکرێن کۆنترە.

زەردەشت، کورد و ئاگری پیرۆز

پێش هاتنی ئیسلام، گەلە ئێرانییەکانی زاگرۆس، باوباپیرانی کوردیش لە ناویاندا، شوێنکەوتووی ئایینە کۆنەکانی ئێران بوون، زەردەشتییەت و ئەوانی دیکە، وەک ئایینی تاووسی مەلەک کە ئێزدییەکان پاراستوویانە. زۆرێک لەم میراتە لە کولتووری کوردیدا ماوەتەوە: لە ئاگرەکانی نەورۆز، ڕێزگرتن لە ڕووناکی و خۆر، و بەهای قووڵی ڕاستی و ڕەفتاری چاک و ڕاستەڕەو.

لە ساڵانی دواییدا ئەم پەیوەندییە کۆنە بە ژیانێکی نوێ گەشاوەتەوە. دوای دڕندانەیی ئەوەی بە دەوڵەتی ئیسلامی ناودەبرێت و دڵساردبوونەوەیەکی درێژ لە ئیسلامی سیاسی، ژمارەیەکی سەرنجڕاکێشی کورد، بەتایبەتی گەنجان، ڕوویان لە زەردەشتییەت کردووە، کە زەردەشت یان زەردەشتی ناوی دەبەن، وەک ئایینی باوباپیرانیان و ئاڵای ناسنامەی کوردی. حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 2015دا بە فەرمی دانی بە ئایینەکەدا نا، پەرستگای ئاگر و ناوەندی نوێ لە شارەکانی وەک سلێمانی و دهۆک کراونەتەوە، و ڕێوڕەسمەکان کە چەندین سەدە نەبینرابوون، بووژێنراونەتەوە.

ژمارەکان نادڵنیان و زۆر مشتومڕیان لەسەرە؛ ڕاپۆرتە ناوخۆییەکان لە چەند هەزارێکەوە تا چەندین هێندەی ئەو ژمارەیە دەگۆڕێن. ئەوانەی ئایینیان گۆڕیوە هێشتا ڕووبەڕووی لکاندنی ناو و جیاکاری دەبنەوە، و زۆرجار لە تۆمارەکانی دەوڵەتی فراوانتردا بە موسڵمان دەمێننەوە. بەڵام وەک بزووتنەوەیەکی نوێبوونەوەی کولتووری و ڕۆحی، گەڕانەوەی کورد بۆ زەردەشت ڕاستەقینە و بەرچاوە؛ گەلێک بە درێژایی زیاتر لە هەزار ساڵ بەرەو ڕابردوو دەگەڕێتەوە بۆ گەڕاندنەوەی ئایینێک کە بە هی خۆی هەستی پێ دەکات.

هێماکان

زەردەشت لە مێژوودا یەکێک لە یەکەم کەسانە کە فێری کرد گەردوون لە ناوەڕۆکیدا ڕێکخستنێکی ئەخلاقییە: تاکە خودایەکی چاک هەیە، چاکە و خراپە بە ڕاستی دژ بە یەکترن، و هەر مرۆڤێک دەبێت لایەنێک هەڵبژێرێت. لەبری چارەنووس و ڕازیکردنی خودا زۆرەکان، ویژدان و ئیرادەی ئازادی دانا؛ هەڵبژاردنە ئاساییەکانی بیر و قسە و کردەوەی کردە خودی ناوەڕۆکی ململانێی گەردوونی.

بۆ کورد و جیهانی فراوانتری ئێرانی، زەردەشت هەروەها هێمای میراتێکی کۆن و پڕشکۆیە. نوێنەرایەتیی دانایییەکی ڕەسەن دەکات کە لە ئیمپراتۆرییەت و داگیرکردنەکان کۆنترە؛ نەریتێکی ڕووناکی دژ بە تاریکی و ڕاستی دژ بە درۆ کە لەگەڵ قووڵترین ڕەوتەکانی کولتووری کوردیدا دەدوێت. جا وەک پێغەمبەرێکی مێژوویی بێت یان هێمای ناسنامە، کەسایەتییەکی خاوەن هێزی بەردەوام دەمێنێتەوە.

مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان

زەردەشت کەی و لە کوێ ژیا؟ هیچ کەسێک بە دڵنیایی نازانێت. نەریتی دواتر دەیخستە دەوروبەری سەدەی شەشەمی پێش زایین، بەڵام زمانە کۆنەکەی سروودەکانی خۆی وای لە زۆربەی توێژەران کردووە زۆر کۆنتر، لە هەزارەی دووەمی پێش زایین، بەرواری بۆ دابنێن. شوێنی لەدایکبوونیشی هەر بە هەمان ئەندازە نادڵنیایە؛ زۆر کەس لە ڕۆژهەڵاتی جیهانی ئێرانی دای دەنێن، هەرچەندە نەریتەکانی دیکە ڕوو لە باکووری ڕۆژئاوا، نزیکتر بە خاکە کوردییەکان، دەکەن. هیچ کەس یان شوێنێک کە لە سروودەکانیدا ناوی هاتووە، لە هیچ سەرچاوەیەکی دیکەوە بە دڵنیایی ناناسرێتەوە.

ئایا زەردەشت کورد بوو؟ هەندێک نەتەوەخوازێکی کورد بە کوڕێکی ڕەسەنی خۆیان دەیزانن و ڕەگی کورد دەگەڕێننەوە بۆ مادە کۆنەکان، تەنانەت بەروارەکەی چەندین هەزار ساڵ دەبەنەوە بۆ دواوە. ڕاستگۆیی لێرە وریایی دەخوازێت: کورد بەڕاستی گەلێکی ئێرانییە کە بەشدارە لە میراتی کۆنی ئێرانی، و زەردەشت سەر بەو جیهانە فراوانترەیە؛ بەڵام هیچ بەڵگەیەکی پتەو نییە کە بە تایبەتی کورد بووبێت یان لە کوردستان لەدایک بووبێت، و توێژینەوە زانستییەکان پشتگیریی توندترین بانگەشەکان ناکەن. باشترە وەک پێغەمبەری ڕابردووی هاوبەشی ئێرانی تێبگەین، کە کورد بەشێکی ڕاستەقینەی تێدا هەیە.

زەردەشتییەت یەکتاپەرستە یان دووانەباوەڕ؟ بە واتایەک هەردووکیانە، بۆیە توێژەران لە مێژە مشتومڕی لەسەر دەکەن. زەردەشت تاکە خودایەکی باڵای ڕاگەیاند، ئەهورا مەزدا، سەرچاوەی هەموو چاکەیەک، کە ناوەڕۆکی یەکتاپەرستییەکەیە؛ بەڵام هەروەها ڕۆحێکی وێرانکەری بەهێزی لە بەرامبەر چاکەدا دانا، کە دووانەباوەڕیی بەناوبانگی بە ئایینەکە دەبەخشێت. تێڕوانینی باو ئەوەیە کە زەردەشتییەت یەکتاپەرستییەکی خاوەن دووانەباوەڕیی ئەخلاقیی بەهێزە: یەک خودای چاک و هێزێکی ڕاستەقینەی خراپە کە بەڵام لە کۆتاییدا مەحکومی تێچوونە.

میترا: خودای کۆنی پەیمان، کە لە ئایینی زەردەشتدا وەک یەزەتە ڕێزی لێ دەگیرێت
ئەناهیتا: خوداوەندەی مەزنی ئاوەکان، کە ئەویش وەک یەزەتە ڕێزی لێ دەگیرێت
نەورۆز: جەژنی بەهار کە بە قووڵی بە میراتی ئێرانی و زەردەشتییەوە بەستراوە
تاووسی مەلەک: فریشتە تاووسەکەی ئێزدییەکان، ئایینێکی دیکەی کوردیی پێش ئیسلام
شاهنامە: ئەو حەماسەیەی ڤیشتاسپای پاشا، پارێزەری زەردەشت، تێیدا دەردەکەوێت
ئەهورا مەزدا: پەروەردگاری دانا، خودای باڵای فێرکردنی زەردەشت
گاتاکان: سروودەکانی خودی پێغەمبەر، کۆنترین بەشی ئەڤێستا

پرسیارە باوەکان

زەردەشت کێ بوو؟

زەردەشت، یان زەرەتوشترا، پێغەمبەرێکی کۆنی ئێرانی و دامەزرێنەری زەردەشتییەت بوو. پەرستنی تاکە خودایەکی باڵا، ئەهورا مەزدا، و ململانێی نێوان چاکە و خراپەی فێر کرد؛ سروودەکانی کۆنترین بەشی کتێبی پیرۆزی زەردەشتی پێک دەهێنن.

زەردەشت کەی ژیا؟

بەروارەکەی نادڵنیایە. نەریتی دواتر دەیخستە دەوروبەری سەدەی شەشەمی پێش زایین، بەڵام زۆربەی توێژەران ئێستا باوەڕیان وایە زۆر کۆنتر، لە هەزارەی دووەمی پێش زایین، ژیاوە؛ ئەمەش لەسەر بنەمای زمانە کۆنەکەی سروودەکانییە.

زەردەشت چی فێر کرد؟

ئەوەی تاکە خودایەکی باڵا هەیە، ئەهورا مەزدا، سەرچاوەی هەموو چاکەیەک؛ چاکە و خراپە لە ململانێیەکی مەزندا گیر بوون؛ هەر کەسێک دەبێت ئازادانە لە نێوانیاندا هەڵبژێرێت؛ و ژیانی چاک ژیانێکی بیری چاک، قسەی چاک و کردەوەی چاکە.

ئایا زەردەشتییەکان ئاگرپەرستن؟

نەخێر. زەردەشتییەکان وەک هێما و ئامرازی ڕاستی و ئامادەبوونی خودایی ڕێز لە ئاگر دەگرن و لە پەرستگاکانیاندا داگیرساوی دەهێڵنەوە، بەڵام ئەهورا مەزدا دەپەرستن، نەک خودی بڵێسەکە. ناوبردنیان بە ئاگرپەرست تێگەیشتنێکی هەڵەی کۆنە.

ئایا زەردەشت کورد بوو؟

هیچ بەڵگەیەکی پتەو نییە کە بە تایبەتی کورد بووبێت، و شوێنی لەدایکبوونی جێی مشتومڕە. بەڵام کورد گەلێکی ئێرانییە کە بەشدارە لە میراتی کۆنی ئێرانی کە زەردەشت سەر بەو میراتەیە، و زۆر کورد هەست بە پەیوەندییەکی قووڵ بە ئەوەوە دەکەن.

بۆچی هەندێک کورد ئەمڕۆ دەبنە زەردەشتی؟

بەتایبەتی لە 2015ەوە و دوای توندوتیژیی ئەوەی بە دەوڵەتی ئیسلامی ناودەبرێت، زۆر کورد ڕوویان لە زەردەشتییەت کردووە وەک ئایینی باوباپیرانیان و بەشێک لە ناسنامەی کوردی. حکومەتی هەرێمی کوردستان لەو ساڵەدا بە فەرمی دانی بە ئایینەکەدا نا.