شێخ ئۆبەکر کێ بوو؟
شێخ ئۆبەکر، بە کوردی Şêx Obekr، کەسایەتییەکی ئایینیی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو کە لە ئایینی ئێزدیدا وەک کەسایەتییەکی پیرۆز ڕێزی لێ دەگیرێت. لە نێو کوردە دیارەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا ناوی هاتووە و بەشێکە لە کۆمەڵەی ئەو کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییانەی لەم سەردەمەدا شێوەی ڕۆحانییان بە باوەڕ و ڕێوڕەسمەکانی کۆمەڵگەی کوردی ئێزدی بەخشی.
نەریتی ئێزدی ڕێز لە ژمارەیەک کەسایەتیی پیرۆز، شێخ و پیر، دەگرێت کە وەک پارێزەر و نێوەندگیری ڕۆحانی ڕێزیان لێ دەگیرێت. ئەم کەسایەتییە پیرۆزانە زۆرجار لە ناوەندی ئێزدییەکان لە باکووری عێراق مەزاریان هەیە، بە تایبەتی لە دەوروبەری لالش، پیرۆزترین شوێنی ئێزدییەکان، و کۆمەڵگەکە بۆ جۆری دیاریکراوی یارمەتیی ڕۆحانی هاواریان لێ دەکات. شێخ ئۆبەکر سەر بە ئەم نەریتەیە.
تۆمارە مێژووییەکانی شێخ ئۆبەکر سنووردارن؛ وەک زۆر کەسایەتیی پیرۆزی ئێزدی، گرنگیی ئەو بە پلەی یەکەم لە ناو نەریتی ئایینیی کۆمەڵگەی ئێزدیدا پارێزراوە نەک لەو سەرچاوە بەڵگەنامەییە دەرەکییانەدا کە بۆ زانا و فەرمانڕەوایان ماونەتەوە. ئەوەی دڵنیایە پێگەی ئەوە لە ژیانی ئایینیی کۆمەڵگەی ئێزدیی سەدەی 13 و ڕێزلێگرتنی وەک کەسایەتییەکی پیرۆز لە ناو ئایینێکی کۆنی کوردیدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• شێخ ئۆبەکر کەسایەتییەکی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو، بەشێک لە نەریتی ئەو کەسایەتییە پیرۆزانەی لە ئایینی ئێزدیدا ڕێزیان لێ دەگیرێت.
• لە نێو کوردە دیارەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا ناوی هاتووە، کە پێگەی ئەو لە تۆماری مێژوویی و کولتووریی شارستانیەتی کورددا پشتڕاست دەکاتەوە.
• نەریتی ئێزدی لە ڕێزلێگرتن لە شێخ و پیرەکان وەک نێوەندگیری ڕۆحانی، ناوەندی ڕێوڕەسمەکانی ئایینەکەیە و شێخ ئۆبەکر نوێنەری ئەم نەریتەیە.
• تۆمارە مێژووییەکانی بە پلەی یەکەم ئایینین نەک بەڵگەنامەیی؛ لە ڕێگەی نەریتی ئایینیی ئێزدییەوە ناسراوە نەک سەرچاوە کارگێڕییە دەرەکییەکان.
• نوێنەری نەریتە فراوانترەکەی ژیانی ڕۆحانیی کوردی ئێزدییە کە بە درێژایی سەدەکان، لە بەرامبەر فشارێکی دەرەکیی بەرچاودا، بەردەوامیی خۆی پاراستووە.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
شێخ ئۆبەکر لە سەدەی 13دا وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی ئێزدیی کوردستان ژیا؛ کۆمەڵگەیەکی ئایینی کە ئایینە کۆنە تێکەڵەکەی خۆی لە ناوچە شاخاوییەکانی هەکاری، دەشتەکانی نەینەوا و چیای شەنگال، هەروەها لە دۆڵە پیرۆزەکەی لالش، پاراستبوو.
کۆمەڵگەی ئێزدی لەم سەردەمەدا لە دەوری پلەبەندییەکی شێخ و پیرەکان ڕێک خرابوو؛ چینە ڕۆحانییە بۆماوەییەکان کە دەسەڵاتیان لە ڕەچەڵەکیانەوە هاتبوو، وەک نەوەی کەسایەتییە پیرۆزە دامەزرێنەرەکانی کۆمەڵگەکە. نازناوی «شێخ»ی ئۆبەکر ئاماژە بە ئەندامێتیی ئەو لەم چینە دەسەڵاتدارە ڕۆحانییەدا دەکات.
سەدەی 13 سەردەمێکی تێکچوونی گەورە بوو بۆ کۆمەڵگەی ئێزدی، کاتێک هێرشەکانی مەغۆل کوردستان و ناوچە فراوانترەکەیان گرتەوە. مانەوەی کۆمەڵگەکە لەم سەردەمەدا پشت بە سەرکردایەتیی ڕۆحانی و کۆمەڵایەتیی کەسایەتییەکانی وەک شێخ ئۆبەکر دەبەست.
چوارچێوەی مێژوویی
ئایینی ئێزدی لە سەدەی 13دا نەریتێکی زیندوو بوو کە ڕەگی قووڵی لە ناوچە شاخاوییەکانی کوردستاندا هەبوو. توخمەکانی ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا، جیهانناسیی زەردەشتی، کاریگەرییە سەرەتاییەکانی مەسیحییەت و ئیسلام و نەریتە ڕۆحانییە ڕەسەنەکانی کوردی لە تێکەڵەیەکی تایبەتدا کۆ کردبووەوە.
شێخە ئێزدییەکان تەنها وەک سەرکردەی ئایینی خزمەتیان نەدەکرد، بەڵکو لە ناو کۆمەڵگەکەدا دەسەڵاتداری کۆمەڵایەتی و سیاسییش بوون. لە سەردەمێکدا کە جیهانی موسڵمانی دەوروبەر بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوو بە گومان و دوژمنایەتییەوە لە ئایینی ئێزدی دەڕوانی، شێخەکان بەرگریکەرە سەرەکییەکانی یەکپارچەیی ڕۆحانی و مانەوەی جەستەیی کۆمەڵگەکە بوون.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
سەرکردایەتیی ڕۆحانیی ئێزدی
شێخ ئۆبەکر وەک شێخێکی ئێزدی دەبوو ئەرکەکانی ڕێنمایی ڕۆحانی، دەسەڵاتی ڕێوڕەسمی و سەرکردایەتیی کۆمەڵگەی لە ئەستۆ بگرتایە، کە بۆ کارکردنی سیستەمی کۆمەڵایەتی و ئایینیی ئێزدی ناوەندی بوون. چینی شێخ لە ئێزدیگەریدا بەرزترینە لە سێ چینە بۆماوەییەکە، شێخ و پیر و مرید. ئەندامەکانی ئەم چینە بەرپرسیارێتیی پاراستن و گواستنەوەی زانیاریی پیرۆزی نەریتەکەیان هەیە.
ڕێزلێگرتنی وەک کەسایەتییەکی پیرۆز ئاماژە بەوە دەکات کە لەم ڕۆڵەدا خۆی دیار کردبوو بە شێوەیەک کە نەوەکانی دواتری ئێزدی بە بیریان هێناوەتەوە و ڕێزیان لێ گرتووە.
پاراستنی ناسنامەی ئێزدی
لە سەدەی 13دا، سەردەمی هێرشەکانی مەغۆل، ئامادەبوونی خاچپەرستان و سیاسەتی پڕ لە ئاژاوەی سەردەمەکانی ئەیوبی و سەرەتای مەملوکی، شێخێکی ئێزدی کە یەکگرتوویی کۆمەڵگەکەی دەپاراست و میراتە ڕۆحانییەکەی دەگواستەوە، خزمەتێکی یەکجار گرنگی دەکرد.
مانەوەی ئایینی ئێزدی بە درێژایی سەدەکانی چەوساندنەوە و فشاری دەرەکی قەرزداری کەسایەتییەکانی وەک شێخ ئۆبەکرە، کە لە سەردەمەکانی قەیراندا کۆمەڵگەکەیان یەکگرتوو ڕاگرت.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
گفتوگۆ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
تۆمارە مێژووییەکانی شێخ ئۆبەکر بە پلەی یەکەم بە سەرچاوە ئایینییەکانی ناو نەریتی ئێزدی سنووردارن. ئەمە بە گشتی تایبەتمەندیی کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییەکانە؛ سروشتی زارەکی و ڕێوڕەسمیی ئایینەکە واتە کەسایەتییە پیرۆزەکانی لە ڕێگەی ڕێوڕەسمی زیندووەوە دەپارێزرێن نەک بە بەڵگەنامەی نووسراو.
ناسنامەی کوردی ئێزدیی ئەو لە ڕێگەی ئەو نەریتەوە جێگیر کراوە کە یادەوەریی ئەو دەپارێزێت. کۆمەڵگەی ئێزدی کۆمەڵگەیەکی ئایینیی کوردییە و پێگەی شێخ ئۆبەکر لە ناویدا ناسنامە کوردییەکەی پشتڕاست دەکاتەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شێخ ئۆبەکر بەردەوامیی نەریتی ڕۆحانیی ئێزدییە؛ هەمان نەریت کە لە سەدەی 13ی ئەوەوە تا ئەمڕۆ کۆمەڵگەیەکی زیندووی کوردی ئێزدیی پاراستووە. ڕێزلێگرتنی وەک کەسایەتییەکی پیرۆز بەشێکە لە ڕێوڕەسمی ئایینی کە ئێزدییەکانی ئەمڕۆ بە پێشینانی سەدەکانی ناوەڕاستیانەوە دەبەستێتەوە.
یەکێکە لە زۆر کەسایەتیی کوردی ئێزدیی سەدەکانی ناوەڕاست کە ناویان پارێزراوە چونکە کۆمەڵگەکە هەڵیبژاردووە بە بیریان بهێنێتەوە. لە مێژووە دژوارەکەی ئێزدییەکاندا، کە بە درێژایی سەدەکان دووبارە ڕووبەڕووی چەوساندنەوە بوونەتەوە و دوایین جار لە 2014دا بە دەستی داعش، پاراستنی ئەم کەسایەتییە مێژووییانە خۆی کردەوەیەکی خۆڕاگریی کولتوورییە.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
شێخ مەند؛ کەسایەتییەکی دیکەی پیرۆزی ئێزدی و فەرماندەی ئەیوبی لە سەدەی 13
خاتوونا فەخرا؛ ژنێکی پیرۆزی ئێزدی لە سەدەی 13
ئەمادین؛ کەسایەتییەکی دیکەی پیرۆزی ئێزدی لە سەدەی 13
سوڵتان سەهاک؛ دامەزرێنەرێکی ئایینیی کورد لە سەردەمی دواتری سەدەکانی ناوەڕاست
پرسیارە باوەکان
شێخ ئۆبەکر کێ بوو؟
شێخ ئۆبەکر کەسایەتییەکی پیرۆزی کوردی ئێزدیی سەدەی 13 بوو کە لە ئایینی ئێزدیدا ڕێزی لێ دەگیرێت. لە نێو کوردە دیارەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا ناوی هاتووە و نوێنەری نەریتی ئەو شێخە ئێزدییانەیە کە سەرکردایەتیی ڕۆحانی و کۆمەڵایەتییان بۆ خەڵکی کوردی ئێزدی دابین کرد.
ئایا شێخ ئۆبەکر کورد بوو؟
بەڵێ. شێخ ئۆبەکر ئەندامی کۆمەڵگەی کوردی ئێزدی بوو؛ ئایینێک کە ڕەگی قووڵی لە کولتوور و ناسنامەی کورددا هەیە. شێخە ئێزدییەکان چینی دەسەڵاتداری ئایینیی ئەم ئایینە کۆنە کوردییەن.
نەریتی ئێزدی لەبارەی کەسایەتییە پیرۆزەکان چییە؟
ئایینی ئێزدی ڕێز لە ژمارەیەک شێخ و پیر وەک کەسایەتیی پیرۆز دەگرێت؛ کەسایەتییە پیرۆزەکان کە وەک پارێزەر و نێوەندگیری ڕۆحانی بۆ کۆمەڵگەکە خزمەت دەکەن. زۆرجار لە ناوەندی ئێزدییەکان مەزاریان هەیە و بۆ جۆری دیاریکراوی یارمەتیی ڕۆحانی هاواریان لێ دەکرێت. شێخ ئۆبەکر بەشێک لەم نەریتە بوو.
بۆچی تۆمارە مێژووییەکانی شێخ ئۆبەکر سنووردارن؟
وەک زۆر کەسایەتیی پیرۆزی ئێزدی، گرنگیی ئەو بە پلەی یەکەم لە ناو نەریتی ئایینیی کۆمەڵگەکەدا پارێزراوە نەک لە سەرچاوە بەڵگەنامەییە دەرەکییەکاندا. ئایینی ئێزدی بە شێوەیەکی زۆر زارەکی و ڕێوڕەسمییە، کە واتە کەسایەتییە پیرۆزەکانی لە ڕێگەی ڕێوڕەسمی زیندووەوە دەپارێزرێن نەک ئەرشیفی نووسراو.
بۆچی کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییەکان بۆ مێژووی کورد گرنگن؟
کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییەکان نوێنەری کۆنترین چینە بەردەوامەکەی ناسنامەی ئایینیی کوردن. ئایینی ئێزدی لە ناوچەکەدا پێش ئیسلام هەبووە و کەسایەتییە پیرۆزەکانی ڕەگە قووڵەکانی ژیانی ڕۆحانیی کورد دەنوێنن. ڕێزلێگرتنیان کردەوەیەکی بەردەوامیی کولتوورییە کە کوردەکانی ئەمڕۆ بە میراتە کۆنەکەیانەوە دەبەستێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'List of Kurds.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Yazidi social organization.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Sheikh Mand.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Yarsanism.' ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد. سەردانکراو لە 2025.