شفتە: ئەو تۆپەڵەگۆشتە کوردییەی نەتەوەیەک تێر دەکات
شفتە (شفتە، هەروەها شفتا و شیفتێ) خواردنێکی کوردییە لە گۆشتی بەهاراتداری تەختکراوە؛ گۆشتی وردکراوی مانگا یان بەرخ لەگەڵ جەعدەنووس، پیاز، ڕوبی تەماتە، کەمون و ئارد تێکەڵ دەکرێت، بە شێوەی پارچە باریک و درێژەکان دادەڕێژرێت و لە ڕۆندا سوور دەکرێتەوە تا دەرەوەکەی خرچدار و ناوەوەکەی نەرم بێت. یەکێکە لە بەربڵاوترین خواردنە کوردییەکان لە هەر چوار بەشی کوردستان و تەواوی دیاسپۆرادا. شفتە خواردنی ماڵ، سەیران، سندووقی نانی قوتابخانە، ساندویچ و درەنگانی شەوە. ئەو خواردنەیە کە دایکە کوردەکان بە بڕی زۆر دروستی دەکەن، چونکە هەر چەندێکیان سوور بکەنەوە، کۆتا دانەشی دەخورێت. بە پێچەوانەی زۆر خواردنی ئەم زنجیرەیە، هیچ دەوڵەتێکی دراوسێ شفتەی بە هی خۆی نەزانیوە یان بە ناسنامەیەکی نوێ نەیناساندووەتەوە. زۆر سادەیە، زۆر ماڵییە و زۆر لە ژیانی ڕۆژانەی کورددا ڕەگی داکوتاوە بۆ ئەوەی سەرنجی هەڵمەتەکانی ناساندنی نەتەوەیی ڕابکێشێت. نادیارە نەک چونکە کەسێک ناوەکەی دزیوە، بەڵکو چونکە کەسێک لە دەرەوەی کوردستان خۆی ماندوو نەکردووە بۆ بینینی.
خاڵە سەرەکییەکان
• گۆشتی وردکراو لەگەڵ جەعدەنووس، پیاز، ڕوبی تەماتە، کەمون و ئارد تێکەڵ دەکرێت، بە پارچەی تەخت و باریک دادەڕێژرێت و لە ڕۆنی کەمدا سوور دەکرێتەوە.
• یەکێکە لە بەناوبانگترین خواردنە ڕۆژانە کوردییەکان؛ لە ماڵ، لە سەیران، لە ساندویچ و وەک نانی قوتابخانە لە سەرتاسەری دیاسپۆرا دەخورێت.
• بە بڕی زۆر دروست دەکرێت؛ بۆنەیەکی پێکەوە لێنانی کۆمەڵایەتی و خێزانییە کە زۆرجار گۆرانیی فۆلکلۆری لەگەڵدایە.
• مشتومڕی لەسەر نییە و بە ناسنامەیەکی نوێ نەناسێنراوەتەوە؛ ئەوەندە ماڵی و سادەیە کە سەرنجی هەڵمەتەکانی ناساندنی دەوڵەتی ڕاناکێشێت، بەڵام لە کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرا ناسراوترین خواردنی کوردییە.
زانیاریی خێرا
ناوی کوردی: شفتە / شفتا / شیفتێ (شفتە)
جۆر: پارچەی تەختی گۆشتی بەهاراتدار و سوورکراوە؛ خواردنی ماڵ، سەیران و ساندویچ
پێکهاتەکان: گۆشتی وردکراوی مانگا یان بەرخ، جەعدەنووس، پیاز، ڕوبی تەماتە، کەمون، پۆدری کاری، ئارد، خوێ و بیبەر
ناوچە: هەموو بەشەکانی کوردستان و تەواوی دیاسپۆرای کوردی
بارودۆخ: تەواو کوردی؛ مشتومڕی لەسەر نییە، تەنها لە دەرەوەی کۆمەڵگە کوردییەکان نەناسراوە
شفتە چۆن دروست دەکرێت
گۆشتی وردکراوی مانگا یان بەرخ بە باشی لەگەڵ جەعدەنووسی وردکراو، پیازی ڕەندەکراو، ڕوبی تەماتە، کەمونی هاڕاو، پۆدری کاری، خوێ، بیبەر و بڕێکی پێویست لە ئارد تێکەڵ دەکرێت بۆ ئەوەی تێکەڵەکە پێکەوە بگرێت. هەندێک خێزان بۆ پێکهاتەیەکی نەرمتر نانی تەڕکراوە زیاد دەکەن. تێکەڵەکە بە دەست بە شێوەی پارچە تەختە باریک و درێژەکان دادەڕێژرێت؛ شێوەیەک لە نێوان بەرگەر و گەڵادا. لە ڕۆنی کەمدا سوور دەکرێنەوە تا دەرەوەیان زێڕین و خرچدار و ناوەوەیان تەواو لێدراو بەڵام هێشتا ئاودار بێت. شفتە دەکرێت گەرم لە تاوەکەوە بخورێت، یان لە نانی تەختدا بپێچرێتەوە لەگەڵ پیازی خاو، ترشیک (ترشیاتی سەوزە) و کەمێک ئاوی لیمۆی تازە. بە ساردیش زۆر بەتامن؛ بۆیە خواردنێکی زۆر گونجاون بۆ سەیران و سندووقی نان. خێزانە کوردەکانی دیاسپۆرا شفتە بە یەکەم خواردن وەسف دەکەن کە منداڵەکانیان فێر دەبن وەک «خواردنی کوردی» بیناسن؛ ئەو تامەیە کە سەر بە کوردبوون نیشان دەدات.
خواردنی ژیانی ڕۆژانەی کورد
شفتە شوێنێکی تایبەتی لە کولتووری خواردنی کوردیدا هەیە؛ دیموکراتیکترین خواردنە. هیچ ئامێرێکی تایبەت، پێکهاتەیەکی دەگمەن یان چەند کاتژمێر ئامادەکردنی ناوێت. نە خواردنی زەماوەندە وەک پەردەپڵاو و نە خواردنی بەسەربردنی زستانە وەک تۆڕاک. خواردنی ئێوارە ئاساییەکانی سێشەممە، سەیرانەکانی هەینی و نانی قوتابخانەی منداڵانە. ژنێکی بەریتانی کە هاوسەری پیاوێکی کوردە نووسیویەتی کە کاتێک سەردانی کوردستانی کرد، «سەرسام بوو بەوەی چەند شفتە لێ دەندرێت و لە ئەنجامدا دەخورێت». ژنێکی کورد لە ئەسینا باسی دروستکردنی شفتەی کردووە وەک بەشێک لە پڕۆژەیەکی لێنانی پەنابەران. تیکتۆکی کوردی پڕە لە ڤیدیۆی شفتە؛ دایک و هاوسەر و داپیر، هەموویان بە بڕی زۆر سووری دەکەنەوە.
شفتە هەروەها خواردنێکە کە بڕی گۆشت بۆ ژمارەیەکی زیاتر دابەش دەکات. بە زیادکردنی ئارد، نان یان پیاز و جەعدەنووسی زیاتر، بڕێکی کەمی گۆشت دەتوانێت خێزانێکی گەورە تێر بکات. یادەوەرییەک وەسفی دەکات بە «خواردنێکی باشی هەژاران، چونکە دەکرا گۆشتەکە کەمێک زیاتر لە نێوان ئەندامانی خێزانەکەدا دابەش بکەیت». ئەمە ڕەخنە نییە، وەسفی زیرەکییە. چێشتی کوردی هەمیشە دەربارەی باشترین کەڵکوەرگرتن بووە لەوەی بەردەستە، و شفتە پاکترین دەربڕینی ئەو بنەمایەیە لە بەکارهێنانی گۆشتدا.
پرسیارە باوەکان
شفتە چییە؟
پارچەیەکی تەختی گۆشتی بەهاراتداری کوردییە کە لە گۆشتی وردکراوی مانگا یان بەرخ، تێکەڵ بە جەعدەنووس، پیاز، ڕوبی تەماتە، کەمون و ئارد دروست دەکرێت. تێکەڵەکە بە پارچەی تەخت، باریک و درێژ دادەڕێژرێت و لە ڕۆنی کەمدا سوور دەکرێتەوە. یەکێکە لە بەناوبانگترین خواردنە ڕۆژانە کوردییەکان.
شفتە هەمان کۆفتەیە؟
سەر بە هەمان خێزانی بەرفراوانی خواردنە گۆشتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، بەڵام شفتە لە شێوەکەی (باریک، درێژ و گەڵائاسا)، بەهاراتەکانی (کەمون، پۆدری کاری و جەعدەنووسی زۆر) و ڕۆڵە کولتوورییەکەی (خواردنی ماڵ، سەیران و سندووقی نان)دا بە ڕوونی کوردییە. کۆفتەی تورکی زۆرجار خڕترە و دەبرژێندرێت؛ شفتە تەختە و سوور دەکرێتەوە.
ئەنجام
شفتە ئاساییترین خواردنی کوردیی ئەم زنجیرەیەیە، و ڕێک ئەو ئاساییبوونە مەبەستەکەیە. نە پڵاوێکی بۆنەییە، نە نانی بەسەربردنی زستان و نە گەزوێکی دەگمەنی دارستان. ئەوەیە کە دایکێکی کورد لە شەوی سێشەممە سووری دەکاتەوە چونکە منداڵەکان برسیین و تەنها بیست خولەک دەخایەنێت. ئەوەیە کە منداڵێکی کورد لە قوتابخانەیەک لە لەندەن یان بەرلین یان ستۆکهۆڵم پێچەکەی دەکاتەوە و دەیخوات، لە کاتێکدا هاوپۆلەکانی ساندویچ دەخۆن. تامی ماڵە کە لە پارچەیەکی تەختی گۆشتدا چڕ کراوەتەوە. هەر کولتوورێکی چێشتلێنان خواردنێکی وا هەیە؛ ئەوەی زۆر ڕۆژانەیە بۆ ئەوەی بەناوبانگ بێت و زۆر خۆشەویستە بۆ ئەوەی هەرگیز وازی لێ بهێنرێت. بۆ کورد، ئەو خواردنە شفتەیە. ئەوەی لە دەرەوەی چێشتخانە کوردییەکان نەناسراو ماوەتەوە، شکستی خواردنەکە نییە. شکستی جیهانە لە سەرنجدان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Adventuress — شفتا: پارچە تەختە گۆشتییە کوردییەکان (یادەوەریی کەسی و ڕێچکەی لێنان، 2011)
Kurdish Central — چێشت (وەسفی شفتە)
KYCLOS Athens — شفتەی سایا لە کوردستان (پڕۆژەی لێنانی پەنابەران، 2024)