سەدەی 17 لە میزۆپۆتامیا کۆرەیەکی ئاگر و پۆڵا بوو؛ ناوچەیەکی سنووری کە دوو ئیمپراتۆرییەتی بەهێزی عوسمانی و سەفەوی بەردەوام ململانێیان لەسەر دەکرد. بۆ گەلە ڕەسەنەکانی ناوچەکە، مانەوە تەنها ئەرکێکی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو کردەیەکی بەردەوامی بەرەنگاربوونەوەی ستراتیژی بوو. کەم کەسایەتی هەیە ئەم ڕۆحە یاخییە و ئەو کارەساتە قووڵ و بەردەوامەی ململانێ، باشتر لە میرزا حەسەنی ئێزیدی (دەوروبەری 1600 – 1651) لە خۆیدا بەرجەستە بکات.
ئەو بە ناوەکانی میرزا ئێزیدی، میرزا پاشا و میرزا بەگی داسنی ناسراوە. چیرۆکی ژیانی، کە لە حەماسە و شیعر و مێژووی ئێزیدییەکاندا پارێزراوە، گێڕانەوەی گۆڕانی وێرانبوونێکی کەسییە بۆ قارەمانێتیی گشتی. چیرۆکی هەتیوێکە کە لە کۆڵانەکانی مووسڵەوە هەڵکشا تا سوپا فەرماندەیی بکات، شارێکی گەورە بەڕێوە ببات و لە کۆتاییدا ببێتە شەهیدێک کە مردنی یاخیبوونێکی مەزنی بۆ ئازادیی گەلەکەی هەڵگیرساند.
ئەمە لێکۆڵینەوەیەکی وردە لە ژیانی ئەو ڕابەرە قارەمانەی کە بوێرانە خۆی خستە ناو هاوکێشە پڕمەترسییەکانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەوە و لە هەمان کاتدا، بە پێداگرییەوە بۆ دادپەروەری بۆ ئایینەکەی هەوڵی دەدا.
I. کۆرەی منداڵی: بەعشیقە، ناوەندی ئێزیدییەکان و سێبەری ئیمپراتۆرییەتەکان
میرزا ئێزیدی لە دەوروبەری ساڵی 1600ی زایینی لە شارۆچکەی بەعشیقە لەدایک بوو؛ لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ و لە نزیکی ناوەندە کولتوورییەکەی گەلی ئێزیدی. بنەماڵەکەی ڕێزلێگیراو بوو و سەر بە چینی شێخەکان بوو، بە تایبەتی ڕەچەڵەکی قەتانیی شێخ سمایلی ئەنزەلی. ئەم میراتە دەیخستە نێو چینی باڵای ئایینیی ئایینەکە و ژیانێکی فێربوون و ڕێنماییی ئایینیی بۆ دیاری دەکرد.
بەعشیقە و گوندە هاوتاکەی، بەحزانی، لە شوێنێکی جوگرافی و سیاسیی ناسەقامگیردا بوون. لە نزیکی شاری کۆنی مووسڵ هەڵکەوتبوون؛ ناوەندێکی گرنگی بەڕێوەبردن و بازرگانی کە بەردەوام لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانیدا گۆڕانکاریی بەسەردا دەهات، بەڵام بە شێوەیەکی پڕمەترسیش لە ناوچە نفووزەکانی ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی لە فارس نزیک بوون، کە ڕکابەری عوسمانی بوو. بۆ ئێزیدییەکان، شوێنکەوتووانی ئایینێکی کۆن و تایبەت و یەکتاپەرستانە، ژیان لەم ڕێڕەوە پڕئاژاوەیەدا بە هەڕەشەی بەردەوام دیاری دەکرا. ئایینەکەیان کە زۆرجار لەلایەن دراوسێ سوننی و شیعەکانەوە بە هەڵە تێی دەگەیشتن و دەکرایە ئامانج، دەیکردن بە ئامانجی لاواز لە بەرامبەر فەرمانەکان (بڕیارەکانی قڕکردن) و پەلامارە دەرفەتپەرستانەکاندا.
دەروونبرینداریی 1605: باری هەتیوەکە
جیهانی میرزای منداڵ لە دەوروبەری ساڵی 1605ی زایینی بە دڕندانەیی تێک شکێنرا. ئەو هێشتا منداڵێکی زۆر بچووک بوو کە پەلاماردەرە عەرەبە موسڵمانەکان هێرشێکی وێرانکەریان کردە سەر نیشتەجێگەکە. لە جەنگەکەی دواتردا هەموو ئەندامە نزیکەکانی بنەماڵەی میرزا کوژران. ئەو منداڵە لەگەڵ دوو برا گەورەترەکەی هەتیو بوو و بۆ مانەوە ناچار بوو پشت بە خزمە دوورەکان ببەستێت. بەوە چووە ناو ژیانێک کە یادی توندوتیژی برینداریی دەروونیی بنەڕەتیی پێک دەهێنا.
ساڵە سەرەتاییەکانی ژیانی ئەو سێ برایە لە بازاڕە فراوان و بێبەزەییەکانی مووسڵدا تێپەڕی. لە هەژارییەکی تونددا دەژیان و بوونیان خەباتێکی بێهیوابەخش بوو. زوو شێوازە پێویستەکانی مانەوە لە شەقامدا فێر بوون: دزینی خواردن بۆ ڕزگاربوون لە برسیەتی. ئەوەی بازرگانە ناوخۆییەکان زۆرجار بەرگەی ئەم دزییە بچووکانەیان دەگرت، زۆر شت لەبارەی نەداریی هەتیوە ئێزیدییەکانەوە دەڵێت و ڕەنگە دانپێدانانێکی بێدەنگی ناوخۆییش بووبێت بە دۆخە سەختەکەیاندا.
بەندکردن و کردەوەیەکی وەسفنەکراو
واقیعی بێئومێدیی دۆخەکەیان دوای هەوڵێک بۆ دزینی ڕووەک لە کێڵگەیەک، گەیشتە لوتکەیەکی ترسناک. سێ براکە گیران، ڕادەستی پاسەوانە عوسمانییەکان کران و بەند کران. کاتێک ناسنامە ئێزیدییەکەیان پشتڕاست کرایەوە، خراپەکارییەکە لە سزاێکی سادە تێپەڕی و بوو بە کردەیەکی ڕێوڕەسمیی ئەشکەنجە و جەنگی دەروونی، کە ئامانجی شکاندنی خودی ئایین و پەیوەندیی برایەتییان بوو.
پاسەوانەکان هەڵبژاردنێکی ترسناک و مەحاڵیان خستە بەردەم براکان: یەکێک لە براکانتان بکوژن تا ئازاد بن. لە برا گەورەکەوە دەستیان پێ کرد و هەر یەکەیان ڕەتی کردەوە فەرمانەکە جێبەجێ بکات و مردنی بەسەر گوناهی براکوژی دا هەڵبژارد. پاشان پاسەوانەکان ڕوویان کردە بچووکترین برا، میرزا ئێزیدی، کە هێشتا ئەوەندە بچووک بوو کە نەیدەتوانی لە ترسناکیی دۆخەکە، قورساییی فەلسەفی و ئایینیی بڕیارەکە یان پاڵنەرە سیاسییەکانی پشت ئەشکەنجەکە تێبگات. لە کردەیەکی دڕندانەی بەکارهێنان و فریوداندا، چەقۆیەکیان خستە دەستی و منداڵەکە ناچار کرا گەرووی برا گەورە قارەمانەکانی خۆی ببڕێت.
دوای ئەم کوشتنە دڕندانە و زۆرەملێیە، پاسەوانەکان بە سادەیی منداڵە خوێناوی و دەروونبریندارەکەیان فڕێ دایە کۆڵانێکی مووسڵ.
پەناگە و تۆوی تۆڵەسەندنەوە
میرزا بە تەنیا سەرگەردان بوو و نیشانەکانی کارەساتەکەی بەدی دەکرا، تا بازرگانێک کە ناسییەوە دەستی تێوەردا و گەڕانەوەی بۆ بەعشیقە مسۆگەر کرد. هەواڵی ڕووداوەکە بە خێرایی لە کۆمەڵگەی ئێزیدیدا بڵاو بووەوە و تووڕەیی و خەمێکی قووڵی دروست کرد. ڕابەرە ڕۆحانییەکانی کۆمەڵگە، واتە پیاوانی ئایین، دەستبەجێ خستیانە ژێر باڵی خۆیان.
ئەمە یەکەم وەرچەرخانی گەورە بوو لە ژیانی میرزادا. پەناگە و پشتیوانیی بۆ دابین کرا، بەڵام گرنگتر لە هەموویان، بە توندی فێری زانیاریی ئایینی کرا و خوێندنەوە و نووسینی فێر کرا. ئەم پەروەردە ڕۆحانییە بۆ بەرەنگاربوونەوەی برینداریی دەروونی، پێکهاتەیەک و ناسنامەیەکی پێ بەخشی. ئەو منداڵەی قوربانیی یاریی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری بوو، ئێستا دەگۆڕا بۆ پیاوێک کە بە قووڵی ڕەگی لە مێژوو و ئایینناسی و فەلسەفەی گەلەکەیدا داکوتابوو.
بەڵام فێرکارییە ئایینییەکان نەیانتوانی یادی خوێنی سەر دەستەکانی بسڕنەوە. برینداریی دەروونی و ئەو خیانەتەی بە زۆری پێ کرابوو و هەڕەشەی بەردەوامی پەلامارەکان تێکەڵ بوون و باوەڕێکی بەهێزیان پێک هێنا: هەرچەند زانیاریی ڕۆحانی بۆ گیان پێویست بوو، شارەزاییی سەربازی بۆ مانەوەی کۆمەڵگەکە پێویست بوو. میرزا ئێزیدی، فێرخوازە نەرمونیانەکەی ئایین، هەر لەو کاتەوە ڕۆحی ستراتیژیستێکی سەربازیی پێداگری لە خۆیدا پەروەردە دەکرد.
II. سەرهەڵدانی مامۆستای جەنگاوەر: لێهاتووییی سەربازی و سەروەریی ئێزیدییەکان
کاتێک میرزا ئێزیدی گەیشتە تەمەنی پیاوەتی، هاوسەرگیریی کرد و ژیانی خۆی دامەزراند و بە بوون بە مامۆستایەکی ئایینی، چارەنووسە سەرەتاییەکەی بەدی هێنا. بەڵام بانگەوازی کردار، کە توندوتیژیی ڕابردووی وزەی پێ دەدا، ئەوەندە بەهێز بوو کە نەدەکرا پشتگوێ بخرێت. دەستی کرد بە تەرخانکردنی خۆی بۆ خوێندنی ستراتیژی و تاکتیکە سەربازییەکان، چونکە چاوەڕێی گەڕانەوەی ناچاریی جەنگ و ململانێ بوو.
یەکەم تامی سەرکەوتن (دەوروبەری 1620)
نزیکەی پازدە ساڵ دوای ئەو پەلامارەی هەتیوی کرد، توندوتیژی گەڕایەوە بۆ بەعشیقە و بەحزانی. نیشتەجێگەکان جارێکی تر پەلامار دران؛ ئەم جارە لەلایەن پەلاماردەرانی هاوپەیمانییەک لە هۆزە کوردە سوننییەکان و هۆزە عەرەبە دوژمنەکانەوە.
لەو کاتەدا میرزا ئێزیدی نزیکەی بیست ساڵی بوو. ئەو پاشەکشەی نەکرد. بە پێچەوانەوە، بە نیشاندانی بەهرەیەکی سروشتی بۆ ڕابەرایەتی و تاکتیک، بە سەرکەوتوویی هێرشێکی پێچەوانەی ڕێک خست. هەرچەند دوژمنەکە زۆر لێی زیاتر بوو، میرزا توانی جەنگاوەر کۆ بکاتەوە، جووڵەکانیان ڕێک بخات و پەلاماردەران بخاتە تەنگانەوە. ئەنجامەکە شکستێکی وێرانکەر بوو بۆ هێزە هێرشبەرەکان.
هەواڵی ئەم سەرکەوتنە گرنگییەکی مەزنی هەبوو. بۆ گەلێک کە ڕاهاتبوو بە ئازار و پاشەکشە، ئەو سەرکەوتنە گۆڕانێکی قووڵی دەروونیی نیشان دەدا. ئازایەتی و ڕابەرایەتی و شارەزاییی میرزا لە ئەسپسوارییدا، لە شەوێکدا لە مامۆستایەکی ڕێزلێگیراوەوە کردیان بە قارەمان و کەسایەتییەکی ناودار. خودی تۆمارە عوسمانییەکان دواتر شایەتییان بۆ هێزی سەربازییەکەی دەدا و دەیانگێڕایەوە کە فەرماندەیی نزیکەی 3,000 جەنگاوەری ئێزیدیی ڕاهێنراوی دەکرد؛ هێزێکی سەربازیی بەهێز و خۆبەڕێوەبەر کە دەتوانی سەقامگیریی ناوچەکە بخاتە ژێر پرسیار.
لە تەمەنی 25 ساڵیدا، پێگەکەی فەرمی کرا و وەک سەرۆکی فەرمیی کۆمەڵگەی بەعشیقە و بەحزانی دیاری کرا.
هەڵبژاردنە ستراتیژییە گەورەکە: مامەڵە لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتەکان
هەڵکشانی سەربازیی میرزا هاوکات بوو لەگەڵ ئەو پێکدادانە جیۆسیاسییە ناچارییەی سەدەی 17: دەستپێکردنەوەی جەنگی عوسمانی و سەفەوی. ئێزیدییەکان کە لەو خاکەدا دەژیان دوو ئیمپراتۆرییەتە ئیسلامییە گەورەکە ڕاستەوخۆ ململانێیان لەسەر دەکرد، خۆیان لە نێوان دوو بەرەدا گیر خواردوو بینییەوە.
میرزا ئێزیدی، کە ئێستا فەرماندەی گشتیی هەموو هێزە ئێزیدییەکان بوو، تێگەیشت کە بێلایەنی خۆکوژییە. ئێزیدییەکان تەنها بەوە دەتوانن بمێننەوە کە بۆ ماوەیەکی کاتی ببنە هاوپەیمانی یەکێک لە هێزەکان.
هەڕەشەی سەفەوی: سەفەوییەکان لە ڕۆژهەڵاتەوە، تازە هێرشیان کردبووە سەر کۆمەڵگە ئێزیدییەکان لە ناوچەکانی دوورتر بەرەو ڕۆژهەڵات و دوژمنایەتیی بەردەوامیان نیشان دەدا.
واقیعی عوسمانی: عوسمانییەکان، سەرەڕای ئەوەی جاروبار چەوسێنەر بوون، دەسەڵاتی کرداری ناوچەکەیان بە دەست بوو و یەکسەر لە نزیکی ناوەندە ئێزیدییەکە لە دەوروبەری مووسڵ نیشتەجێ بوون.
میرزا هەڵبژاردنێکی واقیعبینانە، هەرچەند پڕمەترسی، کرد: لایەنگریی عوسمانییەکان بکات. ئەمە هاوپەیمانییەکی دۆستایەتی نەبوو، بەڵکو شێوازێکی هەژمارکراوی مانەوە بوو؛ بەکارهێنانی پێویستیی ئیمپراتۆرییەتێک بە هێزی ناوخۆیی بۆ مسۆگەرکردنی پاراستنێکی کاتی و دانپێدانان بۆ گەلەکەی خۆی.
III. گەمارۆی بەغدا: میرزا لە سەکۆی ئیمپراتۆرییەتدا
هێزە ئێزیدییەکان بە فەرمی خرانە ناو هەوڵە جەنگییەکانی عوسمانییەوە و ئەمە گەیشتە هەڵمەتی چارەنووسسازی 1638 بە ڕابەرایەتیی سوڵتان مورادی چوارەم، بۆ گەڕاندنەوەی بەغدا لە دەستی سەفەوییەکان.
بڕیاری بەشداری پشتیوانیی لەلایەن میری فەرمیی ئێزیدییەکان، میر زەینەل بەگی چاو بەخاڵ، و شەش سەرۆکی دیاری دیکەی ئێزیدییەکانەوە لێ کرا و پابەندیی یەکگرتووانەی ئێزیدییەکان لە ژێر فەرماندەیی میرزادا نیشان دا.
دانپێدانان لەلایەن سوڵتانەوە
هەرچەندە باسی گرنگیی ئەم سەردەمە بکرێت، کەمە. بەپێی ڕاپۆرتەکانی تۆمارنووسی عوسمانی، مستەفا نەعیما، سوڵتان مورادی چوارەم خۆی پێشوازیی لە میرزا ئێزیدی کرد و دانی پێدا نا وەک فەرماندەی گشتیی جەنگاوەرە ئێزیدییەکان. ئەم دانپێدانانە دەستکەوتێکی گەورەی دیپلۆماسی و سیاسی بوو و پێگەیەکی فەرمیی دەگمەنی بە ئێزیدییەکان بەخشی لە پێکهاتەی ئیمپراتۆرییەتدا، هەرچەند بۆ ماوەیەکی کاتی بوو.
ڕاپۆرتەکەی مستەفا نەعیما میرزا وەک قارەمان ستایشی کرد بۆ خزمەتەکەی و نیشانی دا کە ڕابەرە ئێزیدییەکە تەنها یارمەتیدەرێکی ناوخۆیی نەبوو، بەڵکو فەرماندەیەکی چارەنووسساز بوو لە مەیدانی جەنگی ئیمپراتۆرییەتدا.
ڕۆڵە چارەنووسسازەکە لە جەنگدا
گەمارۆی بەغدا لەلایەن عوسمانییەکانەوە ڕووداوێکی ماندووکەر و درێژخایەن بوو. لە پێکدادانەکاندا، هێزە ئێزیدییەکانی ژێر فەرماندەیی میرزا ئێزیدی بەهای مەزنی خۆیان سەلماند. ئەوان هەم لە پاراستن و بەرگریکردن لەو پێگەیەی پێیان سپێردرابوو سەرکەوتوو بوون، کە لە هەر گەمارۆیەکی بەرفراواندا پێویستییەکی چارەنووسسازە، و هەم زۆر زیاتر لەوەیان بەدەست هێنا.
میرزا یەکەکانی بە پێشڕەوییەکی بوێرانە بردە ناو کەمپی فەرماندەیەکی سەفەوی، بە سەرکەوتوویی زاڵ بوو و فەرماندەکەی کوشت. دوای ئەم هێرشە تاکتیکییە، سەرکەوتنێکی گەورەتری ستراتیژی هات. میرزا و هێزەکانی زیاتر پێشڕەوییان کرد، هێرشیان کردە سەر هێزە بێورەبووەکانی سەفەوی و بە نیشاندانی بوێرییەکی سەرسوڕهێنەر، توانییان فەرماندە دیارەکەی سەفەوی، ساروو خان، لە ناو چادرەکەی خۆیدا بکوژن.
ئەم قارەمانێتییە، واتە کوشتنی فەرماندەیەکی سەرەکی لە ناو بازنەی پارێزراوی خۆیدا، پەیامێکی بەهێزی بۆ عوسمانی و سەفەوی هەردووکیان نارد لەبارەی شارەزایی و توندی و پابەندیی هێزە ئێزیدییەکانەوە.
ئارامیی شێخان
پاداشتەکانی خزمەتی میرزا بۆ کۆمەڵگەکەی دەستبەجێ و قووڵ بوون. ناوبانگ و هێزی سەربازیی تۆمارکراوی میرزا ئێزیدی هێرش و دوژمنایەتیی گرووپە موسڵمانە دراوسێکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم کردەوە. ناوچەی شێخان، ناوکی خاکی ئێزیدییەکان، سەردەمێکی ئارامی و ئاسایشی بێوێنەی بەخۆیەوە بینی. بۆ کۆمەڵگەیەک کە چەندین نەوە لە ژێر سێبەری فەرماندا ژیابوو، ئەم ئاسایشەی بە خەباتێکی سەخت بەدەست هاتبوو و بە خوێنی جەنگاوەرەکانیان کڕدرابوو، گەورەترین پشتڕاستکردنەوەی ڕابەرایەتیی واقیعبینانەی میرزا بوو کە تیشکی لەسەر لایەنی سەربازی دانابوو.
IV. ئاشتیی ناسک و سێبەری شنگال
پەیماننامەی ئاشتیی فەرمی لە نێوان عوسمانییەکان و ئێزیدییەکاندا، کە هەڵمەتی بەغدا پتەوی کردبوو، دەرکەوت کە خەیاڵێک بوو؛ ئاگربەستێکی کاتی کە پێویستییەکانی جەنگی ئیمپراتۆرییەت دیارییان کردبوو. هەر کە هەڕەشە گەورە دەرەکییەکە، واتە سەفەوییەکان، کەم بووەوە، عوسمانییەکان سەرنجیان گەڕاندەوە بۆ پتەوکردنی کۆنترۆڵ و وەرگرتنی باج لەو ناوچە شاخاوییە سەختانەی بە توندی پابەندی سەربەخۆیی خۆیان بوون.
یاخیبوونی سنجار (شنگال)
ناوەندی سەرەکیی هەڵگیرسان شنگال (سنجار) بوو؛ قەڵایەکی شاخاوی و خۆبەڕێوەبەری ئێزیدییەکان لە باکووری ڕۆژاوا. ئێزیدییەکانی شنگال مێژوویەکی درێژی بەرخۆدانیان هەبوو و تەنها چەند ساڵێک پێشتر بە سەرکەوتوویی هێزێکی عوسمانییان بە فەرماندەیی نەسووح پاشا تێک شکاندبوو. گوایە زیاتر لە 7,000 سەربازی عوسمانییان کوشتبوو؛ بانگەشەیەک کە گەڕیدە ناودارەکەی عوسمانی، ئەولیا چەلەبی، تۆماری کردووە.
ئێزیدییەکانی شنگال کۆنترۆڵی ڕێگا بازرگانییە گرنگەکانیان دەکرد، ڕەتیان دەکردەوە ئەو باجانە بدەن کە عوسمانییەکان سەپاندبوویان و زۆرجار پەلاماری کاروانە بازرگانییەکانی عوسمانییان دەدا لەسەر ڕێگای سنجار. ئەمە ئاستەنگێکی بەرگەنەگیراو بوو بۆ سەروەریی عوسمانی و سەرچاوەیەکی ڕوونی گرژی بوو کە هاوکاریی پێشووی میرزا ئێزیدی نەیدەتوانی پەردەی بەسەردا بکێشێت.
داگیرکارییە گەورەکەی 1640
وەڵامەکە لەلایەن والیی مووسڵ، مەلەک ئەحمەد پاشا، هات؛ پیاوێک کە بە دوژمنایەتیی قووڵی بەرامبەر ئێزیدییەکان ناسراو بوو. هێزێکی زەبەلاحی 70,000 سەربازی ڕێک خست و داگیرکارییەکی تەواوی شنگالی دەست پێ کرد. مەلەک ئەحمەد پاشا داوای گەڕاندنەوەی کەلوپەلە تاڵانکراوەکان و دانەوەی هەموو باجە پێویستەکانی کرد.
وەڵامی ئێزیدییەکان وەک هەمیشە بوو: جەنگاوەرە بە جەنگ ڕاهاتووەکان پاشەکشەیان کرد بۆ چیاکانی سنجار کە نزیکەی ئەوە بوو داگیرکردنیان مەحاڵ بێت و بەرخۆدانێکی توندیان کرد. هەرچەند هێزی بەرامبەر بە ژمارە تەواو زۆرتر بوو، سرووشتی زەوی و شارەزاییی ئێزیدییەکان زیانی گیانیی گرانێکی بە هێزە تورکەکان گەیاند. لە کۆتاییدا زۆریی ژمارە و پێداگریی عوسمانییەکان زاڵ بوون، بەڵام بەهایەکی گرانیان دا و جارێکی دیکە سووربوونی نائاسایی بەرگریی ئێزیدییەکانی نیشان دا.
ڕەنگە ئەم سەردەمە ئاڵۆزترین سەردەم بووبێت بۆ میرزا ئێزیدی. هەرچەند ڕابەرێکی ڕێزلێگیراو بوو کە لەگەڵ عوسمانییەکان جەنگابوو، نەیدەتوانی بە ڕاستی خۆی لە چارەنووسی ئێزیدییەکانی شنگال جیا بکاتەوە. جەنگەکە ئەو جیاوازییە بنەڕەتی و ئاشتینەکراوەی نێوان دوو لایەنەکەی دەردەخست: عوسمانییەکان خوازیاری ملکەچیی تەواو بوون، لە کاتێکدا ئێزیدییەکان خوازیاری مانەوەیەکی خۆبەڕێوەبەر بوون.
V. والیی مووسڵ: لوتکە و کردەی کۆتایی
سەرەڕای دەستپێکردنەوەی جەنگ لە شنگال، ناوبانگی میرزا ئێزیدی بۆ توانای سەربازی و سەقامگیریی بەڕێوەبردن هەر لە ئەستەنبوڵدا حاشاهەڵنەگر مایەوە. لە ساڵی 1649ی زایینیدا هەنگاوێکی گرنگی سیاسی هەڵگیرا: سەدری ئەعزەم، قەرە موراد پاشا، میرزا ئێزیدیی وەک والیی مووسڵ دیاری کرد.
خۆشگوزەرانیی میرزا پاشا
ئەم دیاریکردنە، کە هەنگاوێکی دەگمەن و ستراتیژیی دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی بوو بۆ بەکارهێنانی هێزی ڕابەرێکی کەمینەی ناوخۆیی بۆ سەقامگیریی ناوچەکە، ڕووداوێکی مەزن بوو. میرزا ئێزیدی، کە ئێستا لە ڕاستیدا میرزا پاشا بوو، بە سەرکەوتنێکی دەستبەجێ مووسڵی بەڕێوە برد.
ماوە کورتی فەرمانڕەوایییەکەی بوو بە هۆی گەشەیەکی خێرای ئابووری و کشتوکاڵ لە پارێزگاکەدا. ئێزیدییەکان لە ژێر پاراستنی ڕابەرەکەی خۆیاندا سەردەمێکی ئاسایشیان بەخۆیەوە بینی کە چەندین نەوە بوو نەیانبینیبوو. توانییان لە شارەکەدا بە ئازادی کار و بازرگانی بکەن و سامان کۆ بکەنەوە. لە ڕووی هێمایی و ڕۆحانییەوە، زیارەتگا ئێزیدییەکانی مووسڵ کە زۆرجار پیرۆزییان پێشێل کرابوو یان وێران بووبوون، بە فەرمانی ئەو دووبارە بنیاد نرانەوە و متمانە و کەرامەتیان بۆ کۆمەڵگەکە گەڕاندەوە.
بەهای تۆڵەسەندنەوە
بەڵام حەماسە ئێزیدییەکان لایەنێکی تاریکتر و کەسیتر لە ماوەی دەسەڵاتدارییەکەی دەگێڕنەوە. هەڵکشانی بۆ باڵاترین پێگە، ئەو دەرفەتەی بۆ ڕەخساند کە زۆر چاوەڕێی کردبوو، بۆ تۆڵەسەندنەوە لە برینداریی دەروونیی منداڵییەکەی. والیی مووسڵ دەسەڵاتە ڕەهاکەی بەکار هێنا بۆ تۆڵەسەندنەوەیەکی ترسناک و بە ڕێکخراوی.
سەرەتا فەرمانی وێرانکردنی کێڵگەکەی دا کە هی ئەو جووتیارە بوو چەندین دەیە پێشتر خیانەتی لێ و لە براکانی کردبوو و ڕادەستی پاسەوانە عوسمانییەکانی کردبوون. دوای ئەمە کردەیەکی ساردوسڕ و بە ئەنقەستی دادپەروەریی کەسی هات: بنەماڵەکانی ئەو پاسەوانە عوسمانییانەی ناچاریان کردبوو براکانی بکوژێت، بە فەرمانی ئەو گیران و هێنرانە قەڵاکەی. لەوێ میرزا ڕووبەڕوویان بووەوە؛ برینداریی دەروونیی منداڵێک لە دەسەڵاتی پیاوێکی پێگەیشتوودا بەرجەستە بوو، و بە فەرمانی خودی ئەو، ئەوان کوژران.
ئەم کردەیە، هەرچەند خواستی قووڵ و چەند دەیەیی تۆڵەسەندنەوەی کەسیی بەدی هێنا، پێگەکەی هەم وەک پارێزەر و هەم وەک کەسایەتییەکی بێبەزەیی و لێنەبوردە پتەو کرد؛ قارەمانێک کە توندوتیژی دروستی کردبوو و ناسنامەکەی پێ دیاری دەکرا.
داڕمان و شەهیدبوون
خۆشگوزەرانیی میرزا ئێزیدی ڕاستەوخۆ بە پشتیوانەکەی، قەرە موراد پاشا، بەسترابووەوە. تەنها ساڵێک دوای دیاریکردنی، قەرە موراد پاشا لە دەسەڵات لابرا. وەک لە سیستەمی عوسمانیدا باو بوو، میرزا دەستبەجێ پۆستی والیی لە دەست دا.
میرزا ئەم چارەنووسە سیاسییەی قبووڵ نەکرد و بۆ ناڕەزایی لە لابردنی و داکۆکیکردن لە کەیسەکەی، چوو بۆ ئەستەنبوڵ. ئەم گەشتە هاوکات بوو لەگەڵ گەڕانەوەی سیاسیی دوژمنە کۆنەکەی: مەلەک ئەحمەد پاشا، ئەو پیاوەی بەرپرسی داگیرکارییە دڕندانەکەی شنگال لە 1640دا بوو، بوو بە سەدری ئەعزەمی نوێ.
ڕقی مەلەک ئەحمەد پاشا لە ئێزیدییەکان کەم نەبووبووەوە. مسۆگەری کرد کە داواکاریی میرزا ئێزیدی ڕەت بکرێتەوە و پێگەکەی بۆ نەگەڕێندرێتەوە. میرزا کە لە ناسەقامگیریی پێگە سیاسییەکەی تێگەیشت، بە نهێنی دەستی بە پلانڕێژی بۆ یاخیبوون کرد؛ هەڵوێستێکی کۆتایی و بڕیاردەر بۆ خۆبەڕێوەبردنی ئێزیدییەکان.
بەڵام دوژمنەکانی خێراتر جووڵانەوە. لە گەشتێکدا بۆ گەڕانەوە بۆ بەعشیقە، کاتێک لەگەڵ شەست پاسەوانی وەفاداردا دەڕۆیشت، سەربازە عوسمانییەکان بۆسەیان بۆ میرزا ئێزیدی دانا و کوشتیان.
VI. میراتی بەردەوامی پاشای یاخی
میرزا ئێزیدی بەو شێوەیە مرد کە ژیابوو؛ کەسایەتییەکی ململانێ، گیرخواردوو لە نێوان هەڵبژاردنە مەحاڵەکانی سەردەمەکەیدا. بەڵام مردنی کۆتاییی خەباتەکەی نەبوو، بەڵکو بوو بە هاندەری قۆناغە دواتر و پڕئاگرترەکەی.
شەهیدبوونی دەستبەجێ تووڕەییەکی بەربڵاوی لە سەرانسەری ناوچە ئێزیدییەکاندا هەڵگیرساند و خۆشەویستی و کاریگەریی ئەوی نیشان دا. ئەم تووڕەییە تەقییەوە بۆ یاخیبوونێکی گەورە و یەکگرتوو بە ڕابەرایەتیی سەرۆکە نوێیەکە، عەمادین هەکاری. بە پشتیوانیی ڕابەرە سەرەکییەکانی دیکە، لەوانە هاوپەیمانە دێرینەکە، میر زەینەل بەگی چاو بەخاڵ، عەمادین هەکاری سوپایەکی 6,000 جەنگاوەری کۆ کردەوە.
هێزە ئێزیدییەکان بە سەرکەوتوویی ناوچەیەکی بەرفراوانیان، لەوانە ناوچەی بەرواری، لە دەستی هێزە عوسمانییەکان و هێزە کوردە سوننییە هاوپەیمانەکانیان گرتەوە. هەرچەند عوسمانییەکان لە کۆتاییدا توانییان هێزی یارمەتیدەر بنێرن بۆ دیاربەکر و ئێزیدییەکان پاشەکشە پێ بکەن، هەڵمەتەکە بەهایەکی گرانی بۆیان هەبوو.
زیانە گیانییە سەرسوڕهێنەرەکان عوسمانییەکانیان ناچار کرد بچنە سەر مێزی دانوستان. وەک بەشێک لە ڕێککەوتنی ئاشتی، عوسمانییەکان ناچار کران هێزەکانیان لە ناوچە ناسەقامگیرەکەی هەکاری بکێشنەوە و ئەمە سەردەمێکی گرنگی ئاشتی و تەبایی لە بەهدیناندا لێ کەوتەوە. بەم شێوەیە، مردنە توندوتیژەکەی میرزا ئێزیدی لە کۆتاییدا سەرکەوتنێکی دوای مردنی بەدەست هێنا و ئەو ئاسایش و سەقامگیرییەی مسۆگەر کرد کە هەموو ژیانی بۆی خەبات کردبوو.
میرزا حەسەنی ئێزیدی لە حەماسە و فۆلکلۆری ئێزیدیدا هەر کەسایەتییەکی نەمر دەبێت. چیرۆکی ژیانی شایەتییەکە لەسەر ئەوەی قارەمانێتی زۆرجار وەڵامێکی ڕاستەوخۆیە بۆ ئازارێکی مەزن. ئەو هەتیوەکە بوو کە بوو بە زانا؛ ئەو زانایەی بوو بە سەرباز؛ ئەو سەربازەی بوو بە قارەمان؛ و ئەو والییەی دەسەڵاتەکەی بەکار هێنا بۆ یەکلاییکردنەوەی حسابێک لەگەڵ چارەنووس. لە بیرەوەریی هاوبەشی گەلەکەیدا، هەم وەک ڕابەر و هەم وەک پاشای یاخی یاد دەکرێتەوە؛ ئەو پیاوەی بوێریی ئەوەی هەبوو گەورەترین ئیمپراتۆرییەتی جیهان بخاتە بەردەم ئاستەنگ و تەنانەت لە مردنیشدا ناچاری بکات ملکەچ بێت.
میراتەکەی هێمایەکی بەردەوامە بۆ خۆڕاگریی ئێزیدی و هەوڵدانی بەردەوام و زۆرجار کارەساتبار بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان، لە خاکێکدا کە ئیمپراتۆرییەتە کۆنەکان و جەنگ و ململانێی بێکۆتایی ناسنامەکەی دیاری دەکەن.
سەرچاوەکان: