عەلی حەریری، کە بە شێخ ئەحمەدی بۆتانییش ناسراوە، یەکێکە لە کەسایەتییە مەزنەکانی مێژووی ئەدەبی کوردی. لە ساڵی 1009دا لە گوندی حەریر لە ناوچەی هەکاریی بۆتان لەدایک بوو. بەرهەمەکانی بناغەی ئەدەبیاتی کلاسیکیی تەسەوفی کوردییان دانا و یارمەتیی داڕشتنی نەریتی ئەدەبیی کوردییان دا. شیعرەکانی بە کرمانجی نووسراون و بە تێگەیشتنی قووڵی ڕۆحانی و دەربڕینە زیندووەکانی خۆشەویستی بۆ خودا و بۆ خودی کوردستان بەناوبانگن. ئەم بابەتە ژیانی عەلی حەریری، بەشدارییەکانی لە ئەدەبی کوردیدا و کاریگەریی بەردەوامی بەرهەمەکانی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
سەرەتای ژیان و پاشبنەما
عەلی حەریری لە ساڵی 1009دا لە حەریر لەدایک بوو؛ گوندێکی بچووک کە بەشێک بوو لە ناوچەی بۆتان. ئەم ناوچەیە بە جوانیی سروشتی و میراتی کولتووری دەوڵەمەند بوو و کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر شیعرەکانی هەبوو. هەرچەند تۆمارە وردەکانی سەرەتای ژیانی کەمن، زانراوە کە حەریری لە سەردەمێکدا ژیاوە کە کولتوور و زمانی کوردی ناسنامە تایبەتەکەی خۆیان پێک دەهێنا. گەورەبوونی لەم ژینگەیەدا زەمینەیەکی بەپیتی بۆ خەیاڵی شیعریی ڕەخساند.
یەکەم ئاماژەی مێژوویی بە حەریری چەند سەدەیەک دواتر، لە سەدەی 17ەمدا، لەلایەن شاعیری کورد ئەحمەدی خانییەوە کرا. سەرەڕای کەمیی زانیارییەکانی ژیاننامەکەی، بەرهەمەکانی زۆر شت لە بەهاکان و تێڕوانینی بۆ جیهان دەردەخەن. شیعرەکانی کەسێک نیشان دەدەن کە پەیوەندییەکی قووڵی بە نیشتمان و خەڵکەکەیەوە هەیە و خۆشەویستییەکی قووڵ بۆ دیمەنە سروشتییەکان و نەریتەکانی کوردستان دەردەبڕێت.
چوونی حەریری بۆ دیمەشق و خێزانەکەی
گێڕانەوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە حەریری بۆ درێژەدان بە خوێندن چووە دیمەشق. دیمەشق لەو سەردەمەدا ناوەندێکی زانست و کولتووری ئیسلامی بوو و بە ئەگەری زۆر ئاشنای چەندین ڕەوتی فکری و ڕۆحانیی کردبێت. ئەم ئەزموونە تێگەیشتنی بۆ تەسەوف دەوڵەمەند کرد، کە بوو بە بابەتێکی سەرەکی لە شیعرەکانیدا.
حەریری کوڕێکی هەبوو بە ناوی شێخ ئەحمەد، کە لە ساڵی 1048دا مرد. باوەڕ وایە کە شێخ ئەحمەد مەلا و فەقیه بووە؛ ئەمەش نیشان دەدات کە خێزانەکە پەیوەندییەکی بەهێزی بە زانستی ئایینییەوە هەبووە. ئەم ڕەچەڵەکە تیشک دەخاتە سەر تێکەڵەی ئەو نەریتە ڕۆحانی و ئەدەبییانەی حەریری نوێنەرایەتیی دەکردن.
بابەتەکانی شیعری حەریری
شیعری عەلی حەریری بە جەختکردنەوە لە خۆشەویستی لە چەند ڕەهەندێکدا بەناوبانگە:
خۆشەویستی بۆ خودا: دێڕەکانی زۆرجار لە پەیوەندیی عیرفانیی نێوان ڕۆحی مرۆڤ و خودا دەکۆڵنەوە و ئایدیاڵەکانی تەسەوف سەبارەت بە یەکبوونی ڕۆحانی و دڵسۆزی دەردەخەن.
خۆشەویستی بۆ کوردستان: بەرهەمەکانی حەریری جوانیی سروشتیی کوردستان، لە چیاکانییەوە تا ڕووبارەکانی، و خۆڕاگریی خەڵکەکەی ستایش دەکەن.
خۆشەویستیی مرۆیی: شیعرەکانی هەروەها باس لە بابەتە جیهانییەکەی خۆشەویستیی مرۆڤ دەکەن و وەک ڕێگایەک بۆ تێگەیشتن لە ڕاستییە ڕۆحانییە قووڵترەکان وێنەی دەکێشن.
شیعرەکانی ئاسان تێدەگەیشتران و لە ڕووی هەستەوە کاریگەرییان لە خوێنەر دەکرد؛ ئەمەش یارمەتیی دا بە فراوانی بە ناو ناوچە کوردییەکاندا بڵاو ببنەوە. بەکارهێنانی کرمانجی، زاراوەیەکی کوردی، گرنگییەکی تایبەتی بە بەرهەمەکانی دەبەخشی لە پاراستن و پەرەپێدانی زمانی کوردی و کولتوورەکەیدا.
بەشداری لە نەریتی ئەدەبیی کوردیدا
زۆرجار عەلی حەریری بە پێشەنگێکی ئەدەبیاتی کلاسیکیی تەسەوفی کوردی دادەنرێت. پێش سەردەمی ئەو، شیعری کوردی هەبوو، بەڵام هێشتا شێوەیەکی کلاسیکیی تایبەتی پێک نەهێنابوو. بەرهەمەکانی حەریری بەم شێوانە یارمەتیی دامەزراندنی ئەم نەریتەیان دا:
هێنانە ناوەوەی بابەتەکانی تەسەوف بۆ شیعری کوردی.
بەکارهێنانی کرمانجی وەک زمانێکی ئەدەبی.
داهێنانی شێوازێکی شیعری کە قووڵاییی ڕۆحانی و وێنەسازیی زیندووی تێکەڵ دەکرد.
کاریگەرییەکەی لە شاعیرە کوردەکانی دواتردا دەبینرێت، کە بە نووسینەکانیان بەردەوام بوون لە لێکۆڵینەوە لە بیرۆکەکانی تەسەوف و ناسنامەی کوردی. میراتی حەریری هەم ئەدەبییە و هەم کولتووری، چونکە یارمەتیی دا هەستێک بە شانازیی کوردی و هۆشیاریی ڕۆحانی پێک بێت.
مردنی حەریری و میراتە پیرۆزەکەی
عەلی حەریری لە دەوروبەری ساڵی 1079 یان 1080دا لە جەزیرە مرد؛ شارێک کە هێشتا لە مێژووی کورددا گرنگە. گۆڕەکەی بووە بە شوێنێکی پیرۆز و هەموو ساڵێک سەردانکەر و زائیر بۆ خۆی ڕادەکێشێت. ئەم ڕێزگرتنە ڕێزە قووڵەکەی گەلی کورد بۆ بەشدارییەکانی حەریری لە کولتوور و ژیانی ڕۆحانییاندا دەردەخات.
بەردەوامیی سەردانکردنی مەزارەکەی جەخت لە کاریگەریی بەردەوامی ژیان و بەرهەمەکانی دەکاتەوە. مەزارەکە یادەوەرییەکی بەرجەستەی ئەو میراتە دەوڵەمەندە ئەدەبی و ڕۆحانییەیە کە بەجێی هێشتووە.
بۆچی عەلی حەریری ئەمڕۆش گرنگە
شیعری عەلی حەریری بە چەند هۆکارێک هێشتا گرنگیی خۆی هەیە:
ناسنامەی کولتووری: بەرهەمەکانی بە ڕێزگرتن لە زمان و دیمەنە سروشتییەکان و خەڵکەکە، ناسنامەی کولتووریی کوردی بەهێز دەکەن.
ئیلهامی ڕۆحانی: بابەتە تەسەوفییەکانی تێڕامانێکی هەمیشەیی لە خۆشەویستی و پەیوەندیی مرۆڤ بە خوداوە پێشکەش دەکەن.
بناغەی ئەدەبی: ڕۆڵی پێشەنگانەی حەریری بناغەیەک بۆ ئەدەبی کوردی پێشکەش دەکات و ئیلهام بە چەند نەوەیەک لە شاعیر و نووسەر دەبەخشێت.
بۆ هەر کەسێک کە حەزی بە کولتووری کوردی یان ئەدەبیاتی تەسەوف هەیە، لێکۆڵینەوە لە شیعری حەریری تێگەیشتنێکی بەنرخ لە ڕەگە مێژوویی و ڕۆحانییەکانی ناوچەکە پێشکەش دەکات.