ئاسنەت بارزانی لە مێژووی جوولەکەکاندا وەک کەسایەتییەکی بەرچاو دەردەکەوێت، بە تایبەتی وەک ژنێک کە لە سەدەی 17دا بەربەستەکانی زانستخوازیی ئایینیی تێپەڕاند. لە ساڵی 1590 لە ناوچەی کوردیی نزیک دهۆک لەدایک بوو و بوو بە یەکێک لە کۆنترین ڕابای ژنە ناسراوەکان و شاعیرێکی ڕێزلێگیراو. چیرۆکەکەی ئاڵنگاری و سەرکەوتنەکانی ژنێک دەخاتە ڕوو کە خۆی بە تەواوی تەرخان کردبوو بۆ خوێندنی تەورات، لە کات و شوێنێکدا کە ڕێگای لەم جۆرە بۆ ژنان دەگمەن بوو.
پاشخانی خێزانی و سەرەتای ژیان
ئاسنەت لە بنەماڵەی بارزانیدا لەدایک بوو، بنەماڵەیەکی دیاری جوولەکە لە باکووری کوردستان. باپیری، نەتەنێل هالێڤی، ڕابایەکی ڕێزلێگیراو و سەرکردەیەکی ڕۆحانی لە مووسڵ بوو. بە پیرۆزی و داناییەکەی ناسرابوو و بە ئەدۆنی بانگ دەکرا، کە بە عیبری واتای «گەورەم» دەدات؛ نازناوێک کە ڕەنگدانەوەی پێگە ڕێزلێگیراوەکەی بوو.
باوکی، شەمویل بارزانی، ئەویش ڕابا و عارفێک بوو کە زۆر نیگەران بوو لە دۆخی ڕۆحانیی کۆمەڵگەی جوولەکە لە کوردستان. ئەو کەمیی زانایانی تەورات و بڕیاردەرانی هەلاخای بینی—ئەو کەسانەی یاسای جوولەکە لێک دەدەنەوە—و هەنگاوی چالاکانەی بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە نا. شەمویل چەند یەشیڤایەکی (دامەزراوەی پەروەردەیی جوولەکە) لە شارۆچکەکانی وەک بارزان، ئاکرێ، ئامێدی و مووسڵ دامەزراند. ئامانجی ئەم قوتابخانانە ڕاهێنانی قوتابییان بوو بۆ ئەوەی ببن بە ڕابا، خوێنەری سرودی ئایینی و سەربڕی کۆشێر؛ ئەو ڕۆڵانەی بۆ پاراستنی ژیانی ئایینیی جوولەکە پێویستن.
دڵسپاردنی شەمویل بە پەروەردە بە بەخشینی خێرخوازە جوولەکەکان پاڵپشتی دەکرا، کە هەوڵێکی کۆمەڵایەتی بۆ پاراستن و بەهێزکردنی فێربوونی جوولەکە لە ناوچەکەدا نیشان دەدات.
پەروەردەیەکی تایبەت بۆ کچێک
لە سەردەمێکدا کە ژنان بە دەگمەن پەروەردەی فەرمیی تەورات وەردەگرت، شەمویل بڕیارێکی نائاسایی دا. چونکە کوڕی نەبوو، هەڵیبژارد خۆی وانە بە ئاسنەت بڵێتەوە و ئامادەی بکات بۆ ئەوەی وەک سەرکردەیەکی ڕۆحانی جێگەی ئەو بگرێتەوە. پەروەردەی ئاسنەت چڕ و تەرخانکراو بوو؛ هیچ پیشە یان هونەرێکی دەستی فێر نەبوو، بەڵکوو خۆی بە تەواوی تەرخان کرد بۆ خوێندنی پیرۆز.
بە وێنەی زیندوو و ڕوون پەروەردەبوونی خۆی وەسف کردووە:
«هەرگیز لە دەروازەی ماڵەکەم دوور نەکەوتمەوە و نەچوومە دەرەوە؛ وەک شازادە کچێکی ئیسرائیل بووم ... لەسەر ڕانی زانایان گەورە بووم و بە باوکە نێکبیرەکەمەوە پابەند بووم. جگە لە خوێندنی پیرۆز، هەرگیز هیچ کارێکم فێر نەکرا.»
ئەم وتەیە ئەو جەختە تاکەی ژیانی و ژینگە پارێزراوەکە دەخاتە ڕوو کە ڕێگەی پێ دا خۆی لە دەقە ئایینییەکاندا نوقم بکات.
هاوسەرگیری و بەردەوامبوونی زانستخوازی
ئاسنەت هاوسەرگیریی لەگەڵ ئامۆزاکەی، یەعقوب میزراحی، کرد بەو مەرجەی داوای کاری ماڵی لێ نەکرێت. باوکی وای لە مێردەکەی کرد سوێند لەسەر ئەم بەڵێنە بخوات، تا مسۆگەری ئەوە بکات ئاسنەت بتوانێت بەبێ پچڕان بەردەوام بێت لە خوێندنی تەورات.
مێردەکەی سەرقاڵی خوێندن و وانەوتنەوەی خۆی بوو، بۆیە ئاسنەت ڕۆڵی وانەوتنەوە بۆ قوتابییەکانی ئەوی گرتە ئەستۆ. ئەو بە ڕاستترین واتا بوو بە هاوکارێک؛ پاڵپشتیی ئەرکە پەروەردەییەکەی یەشیڤای دەکرد و بە زانست و تێڕوانینی خۆی بەشداریی تێدا دەکرد.
ئەم ڕێکخستنە بۆ ئەو کات و شوێنە نائاسایی بوو و ئەو ڕێزەی نیشان دەدا کە خێزان و کۆمەڵگەکەی بۆ زانستخوازیی ئەو هەیانبوو.
بەشدارییەکان وەک ڕابا و شاعیر
ڕۆڵی ئاسنەت بارزانی لە وانەوتنەوە تێدەپەڕی. وەک دەسەڵاتێکی ڕابایی دەناسرایەوە؛ بڕیاری هەلاخایی دەدا و لە کاروبارە ڕۆحانییەکاندا ڕێنمایی کۆمەڵگەی جوولەکەی دەکرد. ڕەگەزەکەی سنووری بۆ سەرکردایەتییەکەی دانەدەنا، کە لە سەدەی 17دا شتێکی دەگمەن بوو.
جگە لە کارە ئایینییەکانی، شاعیریش بوو. شیعرەکەی پەیوەندیی قووڵی ئەوی بە باوەڕ و کولتووری جوولەکەوە دەردەبڕی و ژیانی ڕۆحانیی کۆمەڵگەکەی دەوڵەمەند دەکرد.
میراتی وەک ڕابا و زانایەکی ژن ئیلهامی بە نەوەکانی دواتر داوە، بە تایبەتی ئەو ژنانەی دەیانەوێت بە قووڵی خەریکی فێربوونی جوولەکە بن.
چوارچێوەی مێژوویی جوولەکەکانی کوردستان
تێگەیشتن لە ژیانی ئاسنەت پێویستی بە هەندێک زانیاری لەسەر کۆمەڵگەی جوولەکە لە کوردستان لە سەردەمی ئەودا هەیە. جوولەکەکانی ئەم ناوچەیە لە کۆمەڵەی تا ڕادەیەک دابڕاودا دەژیان کە زۆرجار دراوسێی موسڵمان و مەسیحی دەوریان دەگرت. بنەماڵەی بارزانی کۆڵەکەیەکی ناوەندیی پاراستنی نەریت و پەروەردەی جوولەکە بوو.
دامەزراندنی چەندین یەشیڤا لەلایەن باوکییەوە وەڵامێک بوو بۆ پێویستیی سەرکردایەتیی بەهێزی ئایینی. ئەم قوتابخانانە لە ژینگەیەکی پڕئاڵنگاریدا یارمەتیی پاراستنی یاسا و دابونەریتی جوولەکەیان دا.
سەرکردایەتیی ئاسنەت یارمەتیی بەردەوامبوونی ئەم نەریتەی دا و نیشانی دا ژنانیش دەتوانن ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە زانستخوازیی ئایینیدا بگێڕن.
کاریگەریی ئاسنەت بارزانی لە ئەمڕۆدا
چیرۆکی ئاسنەت بارزانی نموونەیەکی بەهێزی دڵسپاردن، زانستخوازی و تێپەڕاندنی بنەما کۆمەڵایەتییەکانە. زۆرجار وەک یەکێک لە یەکەم ڕابا ژنەکانی مێژووی جوولەکە باس دەکرێت؛ نازناوێک کە لە گفتوگۆ هاوچەرخەکان سەبارەت بە ڕۆڵی ژنان لە سەرکردایەتیی ئایینیدا مانایەکی گرنگی هەیە.
ژیانی کۆمەڵگەکان هان دەدات دووبارە لە ڕۆڵە نەریتییە ڕەگەزییەکان بکۆڵنەوە و گرنگیی پەروەردە و پابەندبوونی ڕۆحانی، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕەگەز، دەخاتە ڕوو.
شیعر و وانەکانی هێشتا دەخوێندرێنەوە و نموونەکەی چرای ڕێنماییە بۆ ئەوانەی دەیانەوێت باوەڕ لەگەڵ وردبینیی فکریدا تێکەڵ بکەن.
ژیانی ئاسنەت بارزانی نیشان دەدات شێلگیری و پاڵپشتی چۆن دەتوانن بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان تێپەڕێنن. چیرۆکەکەی بانگهێشتی خوێنەران دەکات لە بەهای پەروەردە، هێزی باوەڕ و گرنگیی ناسینی بەشداریی هەموو ئەندامانی کۆمەڵگەیەک ورد ببنەوە. بۆ هەر کەسێک کە ئارەزووی مێژووی جوولەکە، لێکۆڵینەوەی ژنان یان زانستخوازیی ئایینی هەبێت، میراتەکەی تێڕوانین و ئیلهامی دەوڵەمەند پێشکەش دەکات.