شەرەفخانی بەدلیسی هێشتا یەکێکە لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مێژووی کورد. لە ساڵی 1543دا لەدایک بوو و تا ساڵی 1603 ژیا؛ ژیانی سەردەمێکی گۆڕانی گرنگی سیاسی و کولتووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گرتەوە. بەشدارییەکانی وەک مێژوونووس و شاعیر و سەرکردە، ناسنامەی کوردی و تێگەیشتنی مێژوویییان بۆ چەندین سەدە داڕشتووە. ئەم بابەتە ژیان و بەرهەمە سەرەکییەکانی و ئەو کاریگەرییە بەردەوامە دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە کە لەسەر مێژووی کورد هەیبووە.
!دیمەنێک لە ئاستی چاوەوە بۆ دەستنووسێکی کۆن بە نووسینی کوردی
سەرەتای ژیان و پاشبنەما
شەرەفخانی بەدلیسی لە بنەماڵەیەکی خانەدانی کورد لە ناوچەی بەدلیس لەدایک بوو، کە ئێستا بەشێکە لە تورکیای هاوچەرخ. بنەماڵەکەی دەسەڵات و کاریگەرییەکی گرنگی هەبوو؛ ئەمە ڕێگەی پێ دەدا لە تەمەنی بچووکەوە دەستی بە خوێندن و بازنە سیاسییەکان ڕابگات. ئەم ژینگەیە حەزی فکری و لێهاتوویییەکانی سەرکردایەتیی ئەوی پەرە پێ دا.
لە ساڵی 1543دا لە بەدلیس لەدایک بوو
لە بنەماڵەیەکی خانەدانی کورد گەورە بوو
لە سەرەتای ژیانەوە بە کولتوور و سیاسەتی کوردی ئاشنا بوو
گەورەبوونی لە بنەماڵەیەکی چالاکی سیاسیدا بناغەی ڕۆڵی دواتری دانا، هەم وەک فەرمانڕەوا و هەم وەک تۆمارکەری ڕووداوەکانی مێژووی کورد.
کارنامەی سیاسی و سەرکردایەتی
شەرەفخانی بەدلیسی بوو بە میری بەدلیس؛ ئەم پێگەیە دەسەڵاتی بەسەر میرنشینێکی سەرەکیی کوردیدا پێ دا. سەرکردایەتییەکەی بە هەوڵەکانی پاراستنی خۆبەڕێوەبردنی کورد دیار بوو لە نێوان فشارەکانی ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەویدا، کە لەو کاتەدا دوو هێزی زاڵی ناوچەکە بوون.
وەک میر فەرمانڕەواییی بەدلیسی کرد
هاوسەنگیی لە پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەویدا ڕاگرت
کاری بۆ پاراستنی خۆبەڕێوەبردن و کولتووری کوردی کرد
لێهاتووییی سیاسییەکەی یارمەتیی بەدلیسی دا لە سەردەمێکی پشێودا وەک ناوەندی دەسەڵات و کولتووری کوردی بمێنێتەوە.
بەشدارییەکان لە ئەدەبیات و مێژووی کوردیدا
شەرەفخانی بەدلیسی زیاتر بە بەرهەمە مێژووییەکەی، شەرەفنامە، ناسراوە کە لە ساڵی 1597دا نووسراوە. ئەم کتێبە گشتگیرترین مێژووی سەرەتاییی گەلی کورد و میرنشینەکانیانە. ڕاستییە مێژووییەکان و ڕەچەڵەکەکان و تێڕوانینە کولتوورییەکان تێکەڵ دەکات؛ ئەمەش وای دەکات سەرچاوەیەکی زۆر بەنرخ بێت بۆ تێگەیشتن لە میراتی کوردی.
لە ساڵی 1597دا شەرەفنامەی نووسی
بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان و مێژووی هۆزەکانی تۆمار کرد
چوارچێوەی کولتووری و سیاسیی ناوچە کوردییەکانی پێشکەش کرد
ئەو شەرەفنامەیە هێشتا دەقێکی بنەڕەتییە بۆ مێژوونووس و زانا کوردەکان و گێڕانەوەی ورد لەبارەی فەرمانڕەوا کوردەکان و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیمپراتۆرییە دراوسێکان پێشکەش دەکات.
!دیمەنێک لە گۆشەیەکی بەرزەوە بۆ قەڵایەکی مێژووییی کوردی لە بەدلیس
کاریگەریی کولتووری و میرات
بەرهەمەکانی شەرەفخانی بەدلیسی لە سیاسەت و مێژوو تێپەڕین. هەروەها شاعیر و پشتیوانێکی کولتووری کوردی بوو. هەوڵەکانی یارمەتیی پاراستنی زمانی کوردی و نەریتەکانی دا لە کاتێکدا کە کاریگەرییە دەرەکییەکان هەڕەشەی خستنەپەراوێزیان دەکرد.
زمانی کوردی و شیعری پەرە پێ دا
لە نێوان ململانێ ناوچەییەکاندا پشتیوانیی لە پاراستنی کولتوور کرد
ئیلهامی بە نەوەکانی داهاتووی ڕۆشنبیر و سەرکردە کوردەکان بەخشی
میراتەکەی ئەمڕۆ لە بەردەوامیی لێکۆڵینەوە و ڕێزگرتن لە مێژوو و ناسنامەی کوردیدا دیارە.
گرنگیی شەرەفخانی بەدلیسی ئەمڕۆ
تێگەیشتن لە ژیان و بەرهەمەکانی شەرەفخانی بەدلیسی بۆ هەر کەسێک کە حەزی بە مێژوو و کولتووری کوردی هەیە زۆر گرنگە. نووسینەکانی تێڕوانینێکی دەگمەن و ورد بۆ پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەی کورد لە سەدەی 16ەمدا پێشکەش دەکەن. هەروەها خۆڕاگری و ئاڵۆزیی ناسنامەی کوردی لە ماوەی چەندین سەدە گۆڕاندا دەردەخەن.
تێگەیشتن لە سیاسەت و کۆمەڵگەی کوردیی سەدەی 16ەم پێشکەش دەکات
وەک سەرچاوەی شانازیی نەتەوەییی کوردی کار دەکات
کاریگەریی لەسەر توێژینەوەی مۆدێرنی مێژووی کورد و بووژانەوەی کولتووری دادەنێت
چیرۆکەکەی هانی تێگەیشتنی قووڵتر لە بایەخی میراتی کوردی و ئەو تەحەددایانە دەدات کە لە پاراستنیدا هەن.
پوختە و تێڕامان
ژیانی شەرەفخانی بەدلیسی بە سەرکردایەتی و کاری زانستی و تەرخانکردنی خۆی بۆ کولتوور دیار بوو. وەک میری بەدلیس، مامەڵەی لەگەڵ دیمەنە ئاڵۆزە سیاسییەکان دەکرد تا بەرژەوەندییەکانی کورد بپارێزێت. وەک مێژوونووس و نووسەر، تۆمارێکی بەردەوامی مێژووی کوردی دروست کرد کە هێشتا زانیاری و ئیلهام دەبەخشێت. میراتەکەی بیرخەرەوەی گرنگیی پاراستنی ناسنامەی کولتوورییە لە کاتەکانی گۆڕاندا.