ئەلموعەزەم تورانشا کوڕی سەلاحەدین ڕەنگە ئەمڕۆ ناوێکی زۆر ناسراو نەبێت، بەڵام ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە مێژووی بنەماڵەی ئەییووبیدا گێڕا. نزیکەی 1181 لەدایک بوو و کوڕی ڕێبەرە سەربازییە ناودارەکە سەلاحەدین بوو، کە بە گشتی بە سالادین ناسراوە. هەرچەند مێژوو زۆرجار بە بەراورد بە باوکی سێبەر دەخاتە سەر دەستکەوتەکانی، ڕێگای ئەلموعەزەم لە جەنگ و حوکمڕانیدا تێگەیشتنێک لە سەردەمێکی چالشدار پێشکەش دەکات. ئەم وتارە ژیان، کەسایەتی و میراتەکەی لە پاشبنەمای چوارچێوەیەکی مێژوویی پڕئاژاوەدا دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
ژیانی سەرەتایی و پاشبنەما
ئەلموعەزەم لە خێزانێک لەدایک بوو کە بە قووڵی لەناو دەسەڵات و ململانێدا بوو. ناوی تەواوی، ئەلمەلک ئەلموعەزەم تورانشا فەخرەدین ئەبو مەنسوور کوڕی سەلاحەدین، بنەچە ڕەسەنەکەی ڕەنگ دەداتەوە. بە ڕێزگرتن لە مامی ناونرا و لە دیمەشق گەورە بوو و لە نزیکەوە ئەو تێکەڵەیەی سەربازی و هونەری بەڕێوەبردنی دەوڵەت بینی کە باوکی، سەلاحەدین، پیادەی دەکرد.
لە 1186دا، کاتێک ئەلموعەزەم تەنها پێنج ساڵ بوو، بۆ حەڕان بانگ کرا تا لە کاتی نەخۆشیدا لە تەنیشت سەلاحەدین بێت. ئەم ئاشنابوونە سەرەتاییە بە پیلانی سیاسی کاریگەریی لە پێکهاتنی کەسایەتییەکەیدا هەبوو. هەوڵەکانی سەلاحەدین بۆ دروستکردنی ژینگەیەکی ئاسوودە بۆ خێزانەکەی، هەم پابەندبوونێکی کەسی و هەم پابەندبوونێکی سیاسییان بە خۆشگوزەرانییان پیشان دەدا.
یەکەم بەشداریی ڕاستەقینەی ئەلموعەزەم لە جەنگدا لە 1191 دەستی پێکرد، کاتێک شاهیدی گەمارۆی عەکا بوو. هەرچەند بۆ ساڵانێک هەر تماشاکەر مایەوە، ئەو وانانەی لەم ئەزموونەدا فێری بوو دواتر دەبوونە بنەمای هەوڵە سەربازییەکانی.
پیشەی سەربازی: زنجیرەیەک هەڵمەتی سەربازی
پیشەی سەربازیی ئەلموعەزەم چەندین هەڵمەتی سەربازیی گرتەوە و بە چالش و وانەکان دەناسرایەوە. لە 1234دا، لە جەنگێک دژی سەلجوقییەکان ڕێبەرایەتیی سوپای حەلەبی کرد. هەرچەند ئەمە دەرفەتێکی گرنگ بوو بۆ پەرەسەندن، ڕووبەڕووبوونەوەکەی لەگەڵ سوپای خوارەزمی لە 1240دا بووە ساتێکی پێناسەکەری ژیانی.
لە 2ی تشرینی دووەمی 1240دا، ئەلموعەزەم ڕووبەڕووی هێزێکی زۆر زاڵ بووەوە. بە تەنها 1,500 سواری، هێزی بەرامبەری بە ڕێژەی هەشت بە یەک لێی زیاتر بوو. شکستەکەی کاریگەرییەکی توندی لەسەر ناوبانگ و پێگەی ڕێبەرایەتیی دانا و ڕاستییە سەختەکانی ڕێبەرایەتیی سەربازیی ئەو سەردەمەی پیشان دا.
لە 1251دا، ئەلموعەزەم لەگەڵ براکەی، نوسرەتەدین، دەستگیر کرا، کاتێک ئەیبەک لە شەڕی کۆرا لە میسر سوپای ئەلنەسیر یوسفی شکست پێهێنا. بە ڕێزەوە ڕاگیران تا ئاشتی لە 1253دا گەڕایەوە؛ ئەمەش سروشتە ئاڵۆزەکەی جەنگی ئەو سەردەمە ڕەنگ دەداتەوە کە تێیدا ڕێز و دیپلۆماسی زۆرجار بە یەکەوە گرێدەدران.
ساڵەکانی دوایی: حوکمڕانی و هەڕەشەی مەغۆل
تەنانەت دوای پاشەکشەکانیش، ئەلموعەزەم لە حوکمڕانیی حەلەبدا هەر کاریگەر مایەوە. لە کاتی داگیرکاریی سووریا لەلایەن مەغۆلەکانەوە لە 1259دا، لە ساڵەکانی دوایی ژیانیدا، هێشتا کەسایەتییەکی خاوەن دەسەڵات بوو. هەڕەشەی مەغۆل بێپێشینە بوو؛ فتوحاتەکانیان پێشتر خاکی فراوانیان وێران کردبوو، لەوانە بەغدا لە 1258، کە تێیدا هەزاران کەسیان کوشت و کەسی بێژماریان ئاوارە کرد.
بە هەوڵی پاراستنی حەلەب، ئەلموعەزەم هێزی نارد بۆ تێکدانی جووڵەی مەغۆلەکان. بەڵام لە بەرامبەر سوپا بەهێزترەکەی هۆلاکوودا پاشەکشەیان کرد. ئەلموعەزەم، بە پیشاندانی خۆڕاگری، سەرەڕای پێشنیارەکانی لێبوردەیی هۆلاکوو ڕەتی کردەوە خۆی تەسلیم بکات.
گەمارۆی حەلەب لە 18ی کانوونی دووەمی 1260 دەستی پێکرد؛ ساتێکی چارەنووسساز کە ئازایەتی و سووربوونی ئەلموعەزەمی خستە تاقیکردنەوە. ڕەتکردنەوەی پتەوی بۆ کۆڵدان، کەسایەتی و پابەندبوونەکەی بە شارەکەی پیشان دا، تەنانەت لە کاتێکدا کە بنەماڵەی ئەییووبی ڕووبەڕووی هەڕەشە لەسەر بوونی خۆی دەبوو.
میرات و گرنگیی مێژوویی
ئەلموعەزەم تورانشا چیرۆکی شازادەیەک بەرجەستە دەکات کە لەناو ئاژاوەدا ڕێگای خۆی لە ئاڵۆزییەکانی ڕێبەرایەتیدا دەدۆزێتەوە. هەرچەند ڕەنگە ئەو سەرکەوتنە سەربازییانەی نەبووبێت کە میراتی باوکییان نیشان دا، ئەزموونەکانی ئەو فشارە نزیکەی هەمیشەییانە پیشان دەدەن کە بنەماڵەی ئەییووبی ڕووبەڕووی بوون.
مامەڵەکانی لەگەڵ مەغۆلەکان دەنگدانەوەی بابەتە فراوانترەکانی خۆڕاگرییان هەیە. ڕەتکردنەوەی کۆڵدان بۆ هێزێکی زاڵ، هێمای بەرەنگارییە لە بەرامبەر دۆخێکی زۆر سەختدا. داگیرکارییەکانی مەغۆلەکان دۆخی سیاسییان دووبارە پێناسە کردەوە و بوونە هۆی گۆڕانی بەرچاو لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
لە کۆی گێڕانەوەکەدا، ڕێگای ئەلموعەزەم بابەتەکانی ئازایەتی، ناسنامە و خۆڕاگری لەخۆ دەگرێت. ژیانی بانگهێشتمان دەکات بۆ بیرکردنەوە لەوەی تاکەکان چۆن لەناو سەردەمە پڕئاژاوەکاندا ڕێگای خۆیان دەدۆزنەوە و هەڵبژاردەکانیان چ کاریگەرییەکی بەردەوام بەجێ دەهێڵن.
بیرکردنەوەی کۆتایی
چیرۆکی ئەلموعەزەم تورانشا ڕۆحە بەردەوامەکەی شازادەیەک دەخاتەڕوو کە ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی جەنگ و حوکمڕانی دەبێتەوە. هەرچەند پیشە سەربازییەکەی ڕەنگە بە سەرکەوتنی بەرچاو نەناسرابێتەوە، میراتەکەی بەڵگەی خۆڕاگرییە لەناو ناخۆشییەکاندا. ڕەتکردنەوەی تەسلیمبوونی بۆ هێزە مەغۆلییەکان هەم کەسایەتییەکەی دەخاتەڕوو و هەم هێزی ناو ئەو کەسانە بیر دەخاتەوە کە ڕووبەڕووی چالشی زۆر گەورە دەبنەوە.
ژیانی ئەلموعەزەم پیشان دەدات کە مێژوو هەم بە سەرکەوتنەکان و هەم بەو کردار و هەڵبژاردانە دادەڕێژرێت کە لە بەرامبەر سەختییەکاندا دەکرێن. کاتێک ژیانی کەسایەتییە مێژووییەکان دەخەینە بەر لێکۆڵینەوە، با ئەو چیرۆکە پڕوردەجیاوازییانە بیر بکەینەوە کە میراتەکانیان پێناسە دەکەن.
سەرچاوەکان
Ibn Shaddād, The Life of Saladin.
Various historical texts on the Ayyubid dynasty and the Mongol invasions.
Academic articles on Kurdish history and military leadership in the Middle Ages.
https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Mu%27azzam_Turanshah_ibn_Salah_al-Din