لە دڵی ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا، کە شاخە سەختەکان نەریتە کۆنەکانی تەسەوف لە باوەش دەگرن و دەنگە شیعرییەکان لە دۆڵەکاندا دەنگ دەدەنەوە، مەحوی وەک یەکێک لە قووڵترین شاعیر و عارفە کلاسیکییە کوردەکان سەری هەڵدا. مەحوی، کە لە 1830 لەدایک بوو و لە 1906 کۆچی دوایی کرد و ناوی تەواوی مەلا محەمەد عوسمان بەڵخی، یان مەلا محەمەد کوڕی مەلا عوسمان بەڵخی بوو، ڕۆحانیەتی تەسەوفی بە پرسیارەکانی بوون تێکەڵ کرد و شیعرگەلێکی خوڵقاند کە بە درێژایی سەدەکان دەنگ دەدەنەوە.
ئەو خەڵکی سلێمانی بوو، لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ هەرێمی کوردستانی عێراقە؛ بەرهەمەکانی تەسەوف پەرە پێ دەدەن و لە هەمان کاتدا لەگەڵ بارودۆخی مرۆڤ، مانای ژیان و تامەزرۆییی ئیلهیدا دەست و پەنجە نەرم دەکەن. مەحوی زۆرجار بەهۆی قوڵاییی عیرفانییەکەیەوە بە مامۆستا فارسییەکانی وەک ڕوومی بەراورد دەکرێت؛ شیعرەکانی بە زاراوەی سۆرانی ڕۆحی ناسنامەی کوردی لە ژێر فەرمانڕەواییی عوسمانیدا دەنوێنن. ئەم بابەتەی بلۆگە بە قوڵی لە ژیانی دەکۆڵێتەوە، لە سەرەتای سادەیەوە تا پلە بەرزەکانی زانست، و خوێندن، ڕێڕەوی کار، گەشتەکان، کۆی بەرهەمە شیعرییەکان، شیعرە هەڵبژێردراوەکان و میراتە بەردەوامەکەی دەخاتە بەرباس. بەهۆی چیرۆکەکەیەوە کارلێکی نێوان باوەڕ، فەلسەفە و کولتوور لە کوردستانی سەدەی 19دا دەردەخەین.
چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە ژێر فەرمانڕەواییی عوسمانیدا
سەردەمی مەحوی بە زاڵبوونی ئیمپراتۆریی عوسمانی بەسەر خاکە کوردییەکاندا دیاری دەکرا؛ سەردەمێکی گەشەی کولتووری لەناو ملکەچبوونی سیاسیدا. سەدەی 19 چاکسازییەکانی تەنزیماتی بینی (1839–1876)، کە ئامانجیان نوێکردنەوەی ئیمپراتۆریاکە لە ڕێگەی ناوەندیکردنەوە بوو، بەڵام ئەمانە زۆرجار لەگەڵ خۆبەڕێوەبردنی عەشیرەتە کوردییەکاندا پێکدادەچوون. سلێمانی، کە بنەماڵەی فەرمانڕەوای بابان لە 1784 دایمەزراند، دوای 1850 لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو بە ناوەندێکی ئەدەبی و شاعیرانی زاراوەکانی سۆرانی و گۆرانیی پەروەردە کرد. تەسەوف، بە جەختکردنەوەی لە ڕۆحانیەتی ناوەوە و تەریقەتەکانی وەک قادری و نەقشبەندی، وەک بەربەرەکانێیەک لەگەڵ ڕەقیی ئیمپراتۆریدا گەشەی سەند و کاریگەری لە ڕۆشنبیرانی وەک مەحوی کرد.
شیعری کوردی لە حەماسە زارەکییەکانەوە بۆ شێوە نووسراوەکان پەرەی سەند و کاریگەرییە فارسی و عەرەبییەکانی بە فۆلکلۆری ناوخۆیی تێکەڵ کرد. پێشینەکانی وەک نالی (1797–1855) و سالم (1800–1866) ڕێگایان بۆ بابەتە عیرفانی و نیشتمانپەروەرانەکان خۆش کرد. بەرهەمی مەحوی لەم «سەردەمە زێڕینە»ی کرمانجیی ناوەندی (سۆرانی)دا جێ دەگرێت و لە کاتی ململانێ عەشیرەتییەکان، جەنگەکانی ڕووس و عوسمانی و سەرهەڵدانی نەتەوەپەروەریدا، خەمەکانی بوون دەخاتە بەرباس. ڕوانگەی تەسەوفییەکەی عیرفانی ئیسلامیی فراوانتری دەنوێند و لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆریاکەدا، کورتخایەنیی ژیانی لە بەرامبەر خۆشەویستیی هەتاهەتاییی ئیلهیدا دەخستە ژێر پرسیار.
سەرەتای ژیان و پاشخانی خێزانی
مەحوی لە 1830 (هەندێک سەرچاوە 1836 دەهێننەوە) لە سلێمانی لەدایک بوو، کە ئەوکات بەشێک بوو لە ویڵایەتی عوسمانیی شارەزوور. باوکی، مەلا عوسمان بەڵخی، زانایەکی ڕێزلێگیراوی ئیسلامی و سوفی بوو؛ ڕەنگە پەیوەندیی بە زنجیرەی عارفە بەڵخییەکانەوە هەبووبێت کە ڕەگ و ڕیشەیان بۆ ئاسیای ناوەندی دەگەڕایەوە. ناوی خێزان، «بەڵخی»، ڕەگ و ڕیشە لە بەڵخی ئەفغانستان، ناوەندێکی بیری تەسەوفی، دەگەیەنێت، هەرچەندە چەندین نەوە پێشتر لە کوردستان نیشتەجێ ببوون. محەمەدی گەنج، کە لە خێزانێکی ئایینپەروەردا گەورە بوو، لە تەمەنی بچووکەوە تەقوای ئایینی و ڕێزگرتن لە ئەدەب وەرگرت. مزگەوت و مەدرەسە پڕژیانەکانی سلێمانی ئەوی بە خوێندنی قورئان و شیعری فارسی ئاشنا کرد و خۆشەویستیی زمانیان لە ناخیدا پەروەردە کرد.
کۆمەڵگەی کوردی جەختی لە بەستەری عەشیرەتی و نەریتە زارەکییەکان دەکردەوە و شیعر وەک لێدوانێکی کۆمەڵایەتی کاری دەکرد. منداڵیی مەحوی هاوکات بوو لەگەڵ ڕووخانی میرنشینی بابان و کەوتنی ژێر فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عوسمانی لە 1850دا؛ ئەمە گۆڕانکاریی کارگێڕیی هێنا کە کاریگەرییان لە ڕۆڵی دادوەریی دواتری ئەو کرد. گێڕانەوەکانی خێزان وەک کەسێکی ناوخۆڕوان وێنای دەکەن کە بەرەو تەنهایی لە شاخەکانی زاگڕۆس ڕادەکێشرا، لەوێ شکۆی سروشت ئیلهامی بە شیعرە عیرفانییەکانی دەبەخشی. هەرچەندە وردەکارییەکانی گەنجییەکەی کەمن و لە مێژووی زارەکی و شیعرەکانی خۆی وەرگیراون، ڕوونە کە پەروەردەبوونی باوەڕی سەختگیرانەی بە کنجکۆڵیی فیکری تێکەڵ کرد و بنەمای ڕێڕەوە تەسەوفییەکەی دانا.
خوێندن: گەشتێک بۆ گەڕان بەدوای زانستدا
خوێندنی فەرمیی مەحوی لە قوتابخانە ئایینییەکانی سلێمانی دەستی پێ کرد، کە تێیاندا لە عەرەبی، فارسی و فیقهی ئیسلامیدا چیرەدەست بوو. بۆ بەدەستهێنانی تێگەیشتنی قووڵتر، گەشتی بۆ سابڵاخ (نزیک مەهاباد) و سنە لە کوردستانی ئێران کرد؛ ئەمانە ناوەندەکانی ڕۆشنبیریی کوردی لە ژێر دەسەڵاتی ئێرانی قاجاردا بوون. لە سنە، لە حوجرەیەک (کۆلێژی شەریعەت) خوێندی و بە قوڵی لە عەقیدە، دەقەکانی تەسەوف و شیعری کلاسیکی کۆڵییەوە. لەو کاریگەرییانەی تێگەیشتنی عیرفانیی ئەویان لە جیهان داڕشت، مەسنەویی ڕوومی و وەحدەتی ووجوودی ئیبن عەرەبی (یەکێتیی بوون) هەبوون.
ئەم گەشتانە، کە ڕەنگە لە دەیەی 1850ەکاندا بووبن، ئەویان بە تەریقەتە جۆراوجۆرەکانی تەسەوف ئاشنا کرد. پەیوەندیی بە تەریقەتی قادرییەوە کرد، کە جەخت لە زیکر (یادکردنی خودا) و زوهد دەکاتەوە. مامۆستایانی وەک شێخ محەمەد سابڵاخی ڕێنمایییان کرد و بەهرە شیعرییەکانیان بە سۆرانی، زاراوەیەکی دەوڵەمەند بە خوازە، پەرە پێ دا. خوێندنی مەحوی لە کتێبدا سنووردار نەبوو؛ کشانەوە بۆ شاخەکان شیعری تێڕامانی پەروەردە دەکرد و سەختگیریی زانستیی بە ڕۆحانیەتی ئەزموونکراو تێکەڵ دەکرد. لە ناوەڕاستی تەمەنی 20ەکانیدا، مەلایەکی زانا بوو کە ئامادە بوو خزمەتی کۆمەڵگەکەی بکات.
ڕێڕەوی کار و گەشتەکان: لە دادوەرەوە بۆ ڕابەری تەسەوف
لە 1862دا، مەحوی بە دادوەری دادگای شەرعیی سلێمانی دانرا؛ پۆستێک کە ناوبانگی زانستیی ئەوی لەناو فەرمانڕەواییی عوسمانیدا دەنوێند. وەک قازی، ناکۆکییەکانی بە دادپەروەری یەکلایی دەکردەوە و ئەخلاقی تەسەوفیی دەخستە ناو حوکمەکانەوە. ئەم ڕۆڵە، لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتان عەبدولعەزیزدا، هاوسەنگیی لە نێوان دەسەڵاتی ئایینی و وەفاداریی بە ئیمپراتۆریدا ڕادەگرت و بەناو گرژییەکانی عەشیرەت و عوسمانیدا ڕێگای دەدۆزییەوە.
گەشتەکەی بۆ ئیستانبوڵ لە 1883دا نیشانەی گەیشتن بە لووتکە بوو. لە دیداریدا لەگەڵ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، داوای پشتیوانی بۆ دامەزراوە ئایینییە کوردییەکان کرد. سوڵتان، کە یەکگرتووییی ئیسلامیی پەرە پێ دەدا، چەند ئیمتیازێکی پێ بەخشی و هانی مەحویی دا خانەقایەک لە سلێمانی بە ناوی ئەو دابمەزرێنێت. ئەم خانەقایە بوو بە ناوەندێک بۆ زیکر، پەروەردە و خوێندنەوەی شیعر و قوتابیانی ڕاکێشا.
ڕێڕەوی کاری مەحوی فیقه و عیرفانی تێکەڵ کرد؛ فیقهی دەگوتەوە و لە هەمان کاتدا غەزەلی دەنووسی. هەرچەندە چاڵاکوانێکی سیاسی نەبوو، شیعرەکانی بە وردی ڕەخنەیان لە پەیوەستبوون بە دنیا دەگرت و لە سەردەمی چاکسازیدا دەنگیان دەدایەوە. لە سلێمانی مایەوە و تا مردنی ڕێنماییی ڕێبوارانی ڕێگای ڕۆحانیی دەکرد.
بەرهەم و بابەتە شیعرییەکان: تەسەوف و قوڵاییی پرسەکانی بوون
کۆی بەرهەمەکانی مەحوی، کە لە دیوانی مەحویدا کۆ کراونەتەوە، غەزەل، قەسیدە و ڕوباعیات بە کوردیی سۆرانی دەگرێتەوە. یەکەم جار لە 1922 لە سلێمانی چاپ کرا؛ چاپەکانی وەشانی 1984ی جەمال محەمەد محەمەد ئەمین و لێکۆڵینەوەکانی مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس و محەمەد مەلا کەریم (1977، 1984) دەگرنەوە. شێوازەکەی وێنەسازیی پڕ وردەکاری، وشە وەرگیراوە عەرەبی و فارسییەکان و کێشە مۆسیقاییەکان بەکار دەهێنێت و جوانیی ئیلهی زیندوو دەکاتەوە.
بابەتە سەرەکییەکان: ڕێگای تەسەوف بەرەو خودا، ڕەخنەگرتن لە نەفس و ماددەگەرایی. شیعرەکان لە عیشق (خۆشەویستیی ئیلهی)، فەنا (توانەوە لە خودادا) و بێهودەییی ژیان دەکۆڵنەوە. پرسیارەکانی بوون، وەک مردن، حوکمدان و بەزەیی، بە ناویاندا دەچن، وەک لە بەراوردکردنەکان لەگەڵ کریستینا ڕۆسێتی لەبارەی مردنپەذیریدا. خوازە سروشتییەکان، وەک دەریا و شاخ، هێمای گەشتە ڕۆحانییەکانن و لاوانەوەی تاکەکەسی بە ڕاستیی گشتی تێکەڵ دەکەن.
شیعرە هەڵبژێردراوەکان: دەنگەکانی ڕۆح
«بێتەقوایی»ی مەحوی نموونەی لەحنە پەشیمانەکەیە:
کوردی:
لە ناکەسکاریا خاکم بەسەر، ڕۆیی بەبا عومرم خدا، تۆ بمژێنە تا لەبەر قاپی کەسێ ئەمرم ... وەگەرنا، زەحمەتە پابونەوەم، نامومکینە سەترم
وەرگێڕانی دەقە ئینگلیزییەکە:
لە بێتەقواییدا، وای لە من، ژیانم تێپەڕیوە؛ ئەی خودا، بمێڵە لە ژیاندا بەردەوام بم تا لە بەردەرگای پیاوێکی تەقوادار بمرم. ... ئەگەرنا، چاکبوونەوەم دوورە و داپۆشینی گوناهەکانم مەحاڵە.
ئەم پارچەیە، کە لە Aqiday Mardiaەوە وەرگیراوە، شیوەن بۆ ژیانی بەفیڕۆچوو دەکات و داوای ڕەحمەتی ئیلهی دەکات.
پارچەیەکی تر لە وەرگێڕانەکان، «لەم بەردەرگایە، لەم شوێنە، بمێڵە ماوەیەک بحەسێمەوە»، دوورکەوتنەوە لە پەیوەستبوون دەنوێنێت.
وەرگێڕانە نوێیە ئینگلیزییەکان، وەک ئەوانەی ناو Women’s Voices from Kurdistan، کاریگەریی ئەو دەخەنە ڕوو، هەرچەندە وەرگێڕانی تەواو هێشتا دەگمەنە.
مردن و میرات: بڵێسەیەکی هەتاهەتایی
مەحوی لە 1906 لە سلێمانی بەهۆی هۆکارە سروشتییەکان و نەخۆشییەوە کۆچی دوایی کرد و لەوێ نێژرا. خانەقاکەی وەک شوێنێکی ڕۆحانی هەر ماوەتەوە.
میرات: پردێک لە ئەدەبی کوردیدا، کە ئیلهام بە شاعیرە نوێیەکانی وەک شێرکۆ بێکەس دەبەخشێت. بوونگەراییی تەسەوفییەکەی کاریگەری لە ناسنامەی کوردی دەکات و دیوانەکانی چاپ دەکرێنەوە و لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. وەرگێڕان بۆ ئینگلیزی بەهۆی زانایانی وەک فەرەنگیس قادرییەوە، دەنگی ئەو جیهانی دەکات. لە مۆسیقادا، گرووپەکان شیعرەکانی دەگونجێنن و لەناو بێدەوڵەتیدا کەلەپووری کولتووری دەپارێزن. شیعری مەحوی هێزی ڕۆحانیەت لە کاتە پڕ ئاژاوەکاندا بیرمان دەخاتەوە.
کاتێک لە مەحوی دەڕوانین، پیاوێک دەبینین کە گەڕانی تاکەکەسیی کرد بە داناییی هاوبەش؛ وشەکانی ڕووناککەرەوەی ڕێگای ڕێبوارانن.
سەرچاوەکان
Mahwi - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Mahwi
Mahwi - Kurdipedia.orghttps://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=20220124112050402600&lng=8
Mahwi. Mahwi (Kurdish: مەحوی Mehwî; full… | by Govari Kurdi - Mediumhttps://medium.com/%40govarikurdi/mahwi-9113f3133e37
Mahwi – Writer(s) – Asymptote Bloghttps://www.asymptotejournal.com/blog/writer/mahwi/
From the Wandering Poets to the Stateless Novelists (Chapter 27)https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/from-the-wandering-poets-to-the-stateless-novelists/4391592FAE6992F72CEABB0E56DF8FF6
(PDF) Portrayal of Death in Selected Poems of Rossetti and ...https://www.academia.edu/130151408/Portrayal_of_Death_in_Selected_Poems_of_Rossetti_and_Mahwee_A_Comparative_Literary_Study
محوي - Kurdipedia.orghttps://www.kurdipedia.org/?q=2013111112543292595&lng=8
Kurdish literature - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_literature