لە تابلۆی ڕەنگاوڕەنگی ئەدەبی کوردیی سەدەی 19دا، کەم کەسایەتی هەیە بە ڕووناکی و تیژیی شێخ ڕەزا تاڵەبانی بدرەوشێتەوە. لە 1835 لەدایک بوو و لە 1910 کۆچی لەم جیهانە کرد؛ تاڵەبانی شاعیرێکی فرەڕەهەند بوو کە دێڕەکانی لە نێوان تەنز، گاڵتەی بێپەردە و تێڕامانی دڵتەزێندا دەسووڕانەوە و لە سەردەمی حوکمڕانیی عوسمانیدا ناوەڕۆکی ناسنامەی کوردییان دەگرتە خۆ. خەڵکی کەرکووک بوو، لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ بەشێکە لە عێراق، و بە کوردی (بە تایبەتی سۆرانی)، فارسی، عەرەبی و تورکی دەینووسی. زۆرجار وشەکانی وەک خەنجەرێکی عەشیرەتی بەکار دەهێنا بۆ ڕەخنەی تیژ لە دووڕووییی کۆمەڵایەتی، گێلەکاریی سیاسی و دوژمنە کەسییەکانی.

تاڵەبانی بە مامۆستای هەجو، واتە هونەری سووکایەتیی شیعری، ناسراوە. شیعرەکانی تەنها مایەی خۆشی و ڕابواردنی خەڵک نەبوون، بەڵکو یادەوەریی کولتوورییشیان دەپاراست و خۆبەڕێوەبردنی میرنشینی کوردیی بابانیان پێش دەستدرێژیی ئیمپراتۆرییەکان دەهێنایەوە بیر. ژیانی، کە بە گەشت، میراتی سۆفیگەری و زیرەکییەکی بێپشوودان دیار بوو، خۆڕاگریی گەلی کورد لە سەردەمێکی گۆڕاندا دەنوێنێت. ئەم بابەتەی بلۆگ لە ڕێڕەوی ژیانی دەکۆڵێتەوە، لە دەستپێکێکی سادەوە تا پایەی بەرزی ئەدەبی، و ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵە، خوێندن، گەشتەکان، شێوازی شیعری، بەرهەمە گرنگەکان، دێڕە هەڵبژێردراوەکان و کاریگەریی بەردەوامی دەخاتە ڕوو. لە چاوی تاڵەبانییەوە کوردستانێک دەبینین کە پڕە لە گاڵتە، ڕەخنە و قووڵاییی ڕۆحی؛ میراتێک کە هێشتا ئیلهام بە نەوەکانی ئەمڕۆ دەبەخشێت.

چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا

ژیانی ڕەزا تاڵەبانی لە سەردەمی ڕوو لە لاوازبوونی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا تێپەڕی؛ سەردەمێکی گۆڕانی قووڵ بۆ کورد. سەدەی 19 چاکسازییەکانی تەنیزیماتی (1839–1876) بەخۆوە بینی کە ئامانجیان ناوەندیکردنی دەسەڵات، پێشبردنی یەکسانی و نوێکردنەوەی کارگێڕی بوو، بەڵام زۆرجار خۆبەڕێوەبردنە ناوخۆییەکانی وەک میرنشینە کوردییەکانیان لاواز دەکرد. تا 1850، میرنشینی بابان، کە ناوەندەکەی سلێمانی بوو، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی عوسمانی و دەسەڵات لە میرە بۆماوەییەکانەوە گواسترایەوە بۆ پارێزگارە دانراوەکان. ئەم گۆڕانە ناڕەزاییی زیاتر کرد، چونکە عەشیرەتەکان لە نێوان وەفاداری بۆ قوستەنتینییە و بانگەشەی سەربەخۆییدا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە. کەرکووک، زێدی تاڵەبانی، ناوەندێکی فرەکولتووری لە ویلایەتی مووسڵ بوو کە کورد، تورک، عەرەب و ئاشووریی لە تانوپۆیەکی بازرگانی، تەریقەتە سۆفییەکان و ئاژاوەی ناوبەناودا پێکەوە کۆ دەکردەوە.

ئەدەبی کوردی لەم سەردەمەدا گەشەی کرد. شاعیرانی وەک نالی (1797–1855) و سالم (1800–1866)، بە کاریگەریی ئەدەبی کلاسیکی فارسی و عیرفانی سۆفی، سۆرانییان وەک زاراوەیەکی ئەدەبی بەرز کردەوە. سۆفیگەری، بە تایبەتی تەریقەتەکانی قادری و نەقشبەندی، چووە ناو کۆمەڵگەوە و لەناو ئاڵۆزیی سیاسییدا ئارامیی ڕۆحیی دەبەخشی. بەرهەمی تاڵەبانی لەم «سەردەمە زێڕینە»ی شیعری کوردیدا جێ دەگرێت، بەڵام ئاراستە تەنزەکەی جیاوازی دەکرد؛ بە گاڵتە ڕەخنەی لە بێروکراسیی عوسمانی، ڕکابەریی عەشیرەتی و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان دەگرت. پەیماننامەی بەرلینی 1878 و لکاندنەکانی دواتر، وەک لکاندنی شارەزوور بە مووسڵ لە 1879، گرژییە نەتەوەییەکانیان توندتر کرد؛ ئەو بابەتانەی تاڵەبانی بە دێڕی نیشدار دەیخستنە ڕوو. سەردەمەکەی سەرهەڵدانی کولتووری چاپیشی بەخۆوە بینی کە ڕێگای بۆ کۆکردنەوەی بەرهەمەکانی دوای مردن خۆش کرد و دەنگەکەی بۆ نەتەوەپەروەرانی داهاتوو پاراست.

ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵە و سەرەتای ژیان

شێخ ڕەزا تاڵەبانی لە 1835 لە کەرکووک لەدایک بوو، هەرچەندە هەندێک سەرچاوە گوندی نزیکی قەرخ لە قەزای چەمچەماڵ دیاری دەکەن. لە یەکێک لە کاریگەرترین بنەماڵە سۆفییەکانی سەردەمی خۆی بوو: بنەماڵەی تاڵەبانی کە ڕەچەڵەکی خۆی دەگەڕاندەوە بۆ زانایانی ئایینیی دیار. باوکی، شێخ عەبدولڕەحمان تاڵەبانی، کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراوی تەریقەتی قادری بوو و ئەو دەسەڵاتە ڕۆحییەی دەنوێند کە تایبەتمەندیی دەستەبژێرە کوردەکان بوو. تاڵەبانییەکان تەنها پیاوانی ئایینی نەبوون، بەڵکو خاوەن زەوی و ناوبژیوانی کاروباری عەشیرەتییش بوون و لە کەرکووک و سلێمانی کاریگەرییان هەبوو. ئەم میراتە ڕۆحێکی قووڵی سۆفیگەریی لە ڕەزای گەنجدا چاند و عیرفانی بە بەشداری لە ژیانی جیهان تێکەڵ کرد؛ دوو ڕەهەندێک کە لە شیعرەکانییدا دیارن.

ڕەزا لە کوردستانی عوسمانیدا گەورە بوو و منداڵییەکەی لەناو دەوڵەمەندیی کولتووری و گۆڕانی سیاسییدا تێپەڕی. کەرکووک، بە دانیشتووانە جۆراوجۆرەکان و بازاڕە پڕجووڵەکانی، بە چەندین زمان و نەریت ئاشنای کرد. وەک نەوەی ڕەچەڵەکێکی سۆفی، بە ئەگەری زۆر بەشداریی کۆڕەکانی زیکر و جەژنە ئایینییەکانی کردووە و هەر زوو بەهای دەربڕینی شیعریی ناسیوە. سەرچاوەکان جیاوازی لە بەرواری لەدایکبوون (1835 یان 1842) و مردن (1898 یان 1910) تۆمار دەکەن، بەڵام بەروارەکانی 1835–1910 کە لە پرسیارەکەدا هاتوون، لەگەڵ زۆربەی گێڕانەوەکاندا دەگونجێن. ساڵە سەرەتاییەکانی ژیانی هاوکات بوون لەگەڵ داڕمانی میرنشینی بابان؛ بابەتێک کە دواتر لە شیعرەکانیدا شینی بۆ گێڕا و سەردەمە ئارامەکانی پێش دەستێوەردانی فارسی و عوسمانیی هێنایەوە بیر. گێڕانەوەی بنەماڵە وەک منداڵێکی پێشوەخت پێگەیشتوو پیشانی دەدات کە حەزی بە چیرۆکگێڕانەوە و بەدیهەگۆیی بوو؛ ئەو بەهرانەی لە نەریتە زارەکییەکانی مەجلیس (کۆڕ)ی کوردیدا پەروەردە کران.

خوێندن و کاریگەرییە پێکهێنەرەکان

خوێندنی تاڵەبانی ڕەگی لە سیستەمی نەریتیی مەدرەسەدا بوو؛ لە ژێر ڕێنمایی بنەماڵەکەیدا عەرەبی، فارسی و زانستە ئیسلامییەکانی فێر بوو. وەک کوڕی شێخێک، فیقه (زانستی حوکمە شەرعییەکان)، حەدیس و دەقە سۆفییەکانی خوێند و سوودی لە کەسایەتییە دیارەکانی وەک ئیبن عەرەبی و ڕوومی وەرگرت. ئەم بنەمایە تەنها توانای زمانیی تیژ نەکردەوە، بەڵکو تەنانەت لە شیعرە تەنزەکانیشیدا ئاماژەی عیرفانیی خستە ناو بەرهەمەکانی. بە ئەگەری زۆر، پێش چوونی بۆ سلێمانی، کە بە پشتیوانیی بابان ناوەندێکی ئەدەبی بوو، لە قوتابخانە ناوخۆییەکانی کەرکووک خوێندوویەتی.

کاریگەرییە پێکهێنەرەکان ژینگەی سۆفیی ماڵەکەی دەگرتەوە کە شیعر تێیدا وەک گفتوگۆیەکی ڕۆحی بەکار دەهات. ئاشنابوون بە ئەدەبی کلاسیکی فارسیی حافز و سەعدی شێوازی غەزەلەکەی داڕشت، لە کاتێکدا چیرۆکە فۆلکلۆرییە کوردییەکان ئیلهامیان بە تیژیی تەنزەکەی دا. تا هەرزەکاری، تاڵەبانی دەستی بە هۆنینەوەی دێڕ کرد و تاقیکردنەوەی لە شێوە فرەزمانەکاندا دەکرد. خوێندنی تەنها بە کتێب سنووردار نەبوو؛ ناکۆکیی عەشیرەتی و چاکسازیی عوسمانی هونەری بەربەرەکانیی زارەکییان فێر کرد کە بۆ هەجوی شیعری پێویست بوو. ناکۆکیی سەرچاوەکان بەرواری لەدایکبوونی بە 1831 یان 1837 تۆمار دەکەن، بەڵام 1835 زیاتر باوە؛ خوێندنەکەشی جەختی لە فرەبەهرەیی لە ئیمپراتۆرییەکی فرەزماندا دەکردەوە.

گەشت و ڕێڕەوی کار: شاعیرێک لە جووڵەدا

لە تەمەنی نزیکەی بیست و پێنج ساڵیدا (دەوروبەری 1860)، تاڵەبانی گەشتێکی چارەنووسسازی بۆ قوستەنتینییە، پایتەختی عوسمانی، دەست پێ کرد. لە ڕێگادا سەردانی گۆڕی شێخ نوورەدینی بریفکانیی لە ئیستانبوڵ کرد و شیعرێکی درێژی فارسیی خوێندەوە کە گەشتەکەی لە میرنشینی شارەزوورەوە تا «وڵاتی ڕۆم» تۆمار دەکرد. ئەم زیارەتە پابەندبوونی بە سۆفیگەری و ئاواتە شیعرییەکانی خستە ڕوو و گەشتنامەی بە تێڕامانی ناخ تێکەڵ کرد. گەشتەکە بە شکۆی ئیمپراتۆری و کولتوورە جۆراوجۆرەکان ئاشنای کرد و تێڕوانینی بۆ جیهان دەوڵەمەندتر کرد.

دوای گەڕانەوە بۆ کوردستان، «ڕێڕەوی کار»ی تاڵەبانی هی شاعیرێکی زانا بوو، نەک بەرپرسێکی فەرمی. وەک ڕاوێژکاری ئایینی و ناوبژیوان کاری دەکرد و پایەی بنەماڵەکەی بۆ کاریگەری لە کاروباری ناوخۆ بەکار دەهێنا. لە 1879، دوای لکاندنی شارەزوور بە مووسڵ، شیعرێکی تورکیی نووسی کە ناڕەحەتیی خۆی لە گۆڕانە کارگێڕییەکە دەربڕی و ڕەخنەی لە والی نافیعی ئەفەندی گرت. گەشتەکانی ماوەکانی مانەوە لە سلێمانییان دەگرتەوە، کە تێیدا مرد، و لەوانەیە ئێرانیش، بە لەبەرچاوگرتنی شارەزاییی بە فارسی. بە درێژایی ژیانی، بەرهەمی زۆری هۆنییەوە و بەشداریی بەربەرەکانیی شیعری و لێدوانی کۆمەڵایەتیی کرد و لەناو ناوەندیکردنی دەسەڵاتی عوسمانیدا خۆی وەک دەنگی هەستەکانی کورد جێگیر کرد.

شێواز و بابەتەکانی شیعر: هونەری زیرەکی و ڕەخنە

شێوازی تاڵەبانی بە تەنزی تیژ، گاڵتەی بێپەردە و هەجوی لێهاتووانە، واتە بەربەرەکانیی شیعری بە سووکایەتی، دیارە. بە چەندین زمان دەینووسی و شێوەکانی وەک غەزەل و قەسیدەی بۆ کوردیی سۆرانی دەگونجاند و بە زیندووییی زمانی ڕۆژانە دەیڕازاندنەوە. دێڕەکانی زۆرجار تابۆیان دەشکاند و بە ڕاشکاویییەکی بێپاساوهێنانەوە باسی ئارەزووی ئەڤینیی نێوان ڕەگەزە هاوشێوەکان، دووڕووییی کۆمەڵایەتی و گەندەڵیی سیاسییان دەکرد. بابەتەکان بریتین لە بیرەوەریی خۆبەڕێوەبردنی بابان، پەرۆشیی سۆفی و گێلەکاریی مرۆڤ. وەک لە بەرهەمە زانستییەکاندا هاتووە، هەجوەکانی بە توانجی داهێنەرانە ڕکابەرانی دەکردە ئامانج و نازناوی «هەجوگۆی کورد»یان بۆ بەدەست هێنا. بێپەردەییی شیعرەکانی نەریتە باوەکانی دەخستە بەردەم پرسیار، لە کاتێکدا ڕەهەندە عیرفانییەکان ڕۆحانییەتێکی قووڵتریان دەردەخست.

بەرهەمە گرنگەکان و شیعرە هەڵبژێردراوەکان

کۆی بەرهەمەکانی تاڵەبانی لە حەوت چاپدا ماوەتەوە کە بە چاپی بەغدای 1935 دەست پێ دەکەن. بەرهەمە گرنگەکان کۆمەڵەی تەنز و شیننامە دەگرنەوە. «نەخۆشیی ئەویندار» بە زیرەکی لە ئازارەکانی خۆشەویستی دەکۆڵێتەوە. شیننامەیەکی ناسراو شینی لەدەستدانێکی کەسی دەگێڕێت، لە کاتێکدا شیعرەکەی ساڵی 1879 لەسەر لکاندن ڕەخنە لە بڕیارەکانی ئیمپراتۆری دەگرێت.

شیعرێکی هەڵبژێردراو (وەرگێڕانێکی نزیکەیی لە سەرچاوەکانەوە):

کوردی (سۆرانی):

بۆچی تۆ من دەکوژیت، ئەی دڵبەرە جوانەکە؟

من بە چاوانی تۆ گیراوم، وەک ئەویندارێکی بەدبەخت.

ئینگلیزی (وەرگێڕان):

بۆچی من دەکوژیت، ئەی دڵبەرە جوانەکە؟

چاوانی تۆ منیان دیل کردووە، وەک ئەویندارێکی بەدبەخت.

دێڕە هەجوەکانی، وەک ئەوانەی گاڵتە بە دوژمنەکانی دەکەن، هونەری سووکایەتیی شیعری دەخەنە ڕوو.

میرات: پردێک بەرەو کوردستانی ئەمڕۆ

میراتی تاڵەبانی وەک هێمای زیرەکی و خۆڕاگریی کورد بەردەوامە. وەک باوباپیری بنەماڵەی تاڵەبانی، لەوانە جەلال تاڵەبانی، کاریگەرییەکەی سیاسەتیش دەگرێتەوە. پەیکەرەکانی لە کوردستان یادەکەی زیندوو ڕادەگرن و وەرگێڕانەکان بەرهەمەکانی بە جیهان دەناسێنن. لە سەردەمی نەتەوەپەروەرییدا، شیعرەکانی کەلەپووری کولتووری دەپارێزن و ئیلهام بە هونەری تابۆشکێن دەبەخشن.

ژیانی ڕەزا تاڵەبانی هێزی گاڵتە لەناو سەختییدا فێرمان دەکات. دێڕەکانی هێشتا بەڵگەیەکن بۆ ڕۆحی کوردی.

سەرچاوەکان

  1. ڕەزا تاڵەبانی ـ ویکیپیدیاhttps://en.wikipedia.org/wiki/Riza_Talabani

  2. شێخ ڕەزا تاڵەبانی ـ کوردیپیدیاhttps://www.kurdipedia.org/?q=20220120103256402098&lng=8

  3. کتێبناسیی کوردیی باشوورhttp://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2019/01/A-Bibliography-of-Southern-Kurdish.pdf

  4. خێل و عەشیرەت لە شیعری شێخ ڕەزا دا | داواکردنی فایلی PDF ـ ڕیسێرچگەیتhttps://www.researchgate.net/publication/392870093_khl_w_shyrt_lshyry_shkh_za_da

  5. شێخ ڕەزا تاڵەبانی ـ کوردیپیدیاhttps://kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20220120103256402098

  6. شێخ ڕەزا تاڵەبانی ـ شیعری هاوچەرخ لە وەرگێڕانداhttps://modernpoetryintranslation.com/poet/sheikh-raza-talabani/

  7. شاعیرانی کورد: لە مێژووی توێژینەوەی ئەدەبی کوردییەوە ـ یوسوپۆڤاhttps://journals.eco-vector.com/1811-8062/article/view/63137

  8. ئەدەبی کوردی ـ ئەکادیمیای کوردیhttps://kurdishacademy.org/?p=162

  9. وەرگێڕانی شیعری کوردی: کاری دڵلاوازان نییە ـ فێر ئۆبزێرڤەرhttps://www.fairobserver.com/region/middle_east_north_africa/translating-kurdish-poetry-not-for-the-faint-heart/

  10. ئەدەبی کوردی ـ ویکیپیدیاhttps://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_literature